{"id":95911,"date":"2023-10-21T12:01:44","date_gmt":"2023-10-21T08:01:44","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=95911"},"modified":"2023-10-21T12:01:45","modified_gmt":"2023-10-21T08:01:45","slug":"arsaq-adinin-isl%c9%99dilm%c9%99si-erm%c9%99nil%c9%99rin-tarixi-aspektd%c9%99-biz%c9%99-qarsi-informasiya-hucumudur-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=95911","title":{"rendered":"\u00abArsaq\u00bb ad\u0131n\u0131n i\u015fl\u0259dilm\u0259si erm\u0259nil\u0259rin tarixi aspektd\u0259 biz\u0259 qar\u015f\u0131 informasiya h\u00fccumudur"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Yaz\u0131n\u0131 ilk d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fc jurnalist,I Qaraba\u011f m\u00fcharib\u0259sinin qazisi, istedadl\u0131 q\u0259l\u0259m sahibi, t\u00fcrkoloq Turan sevdal\u0131 sava\u015f adam\u0131 \u00a0m\u0259rhum Xaqani \u018fd\u0259bo\u011flu (Rzaquliyev) 2018 \u2013ci ild\u0259  q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131b.<\/strong> <\/p>\n\n\n\n<p><strong>Bu g\u00fcn \u00abelmsiz mediyam\u0131z v\u0259 elmimiz\u00bb erm\u0259ni deyib yap\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131m\u0131z haylar\u0131n Qaraba\u011f\u0131n ad\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fib iyr\u0259nc hala sald\u0131qlar\u0131 Arsaq s\u00f6z\u00fcn\u00fcn hayca t\u0259l\u0259ff\u00fcz\u00fc olan Artsax il\u0259 d\u0259yi\u015f\u0259c\u0259kl\u0259rini h\u0259yacanla x\u0259b\u0259r verirdil\u0259r. Amma bir soru\u015fan olmad\u0131 ki, Arsaq\u0131n haylara n\u0259 d\u0259xli var? Tarix\u0259 g\u00f6z ataq. Strabon v\u0259 Ptolomeyin yazd\u0131qlar\u0131na g\u00f6r\u0259 sisaklar (\u0259sil saklar) Sakaseni, dig\u0259r b\u00f6l\u00fcm\u00fc is\u0259 Nax\u00e7\u0131van v\u0259 Qaraba\u011f\u0131 yurd etmi\u015fl\u0259r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/kXDq8m-1.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-6300\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>Arsaqlar\u0131n bu yurdu D\u0259d\u0259 Qorqud \u00abO\u011fuznam\u0259si\u00bbn\u0259 g\u00f6r\u0259 Da\u015f O\u011fuzlardan Alt\u0131 Da\u015f O\u011fuz boyunun B\u00f6y\u00fck Xaqan\u0131 Alp \u018fr Tonqan\u0131n o\u011flu Alp Aravaz\u0131n yurdudur. H\u0259l\u0259 1225- ci ild\u0259 Xar\u0259zmli M\u0259ng\u00fcb\u0259rti Arana g\u0259l\u0259r\u0259k buran\u0131n Alp \u018fr Tongan\u0131n son s\u0131\u011f\u0131naca\u011f\u0131 oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcq\u0259dd\u0259s say\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 burada yu\u011f m\u0259rasiml\u0259ri ke\u00e7irildiyini qeyd edir. 1646 -c\u0131 ild\u0259 Nax\u00e7\u0131vana g\u0259l\u0259n \u00d6vliya \u00c7\u0259l\u0259bi S\u00fcnik b\u0259yl\u0259rinin t\u00fcrb\u0259l\u0259rini seyr ed\u0259r\u0259k yazm\u0131\u015fd\u0131; \u00abBu \u015f\u0259h\u0259ri zamani q\u0259dimd\u0259 \u015eah \u018ffrasiyab bina etmi\u015fdir\u00bb.<\/p>\n\n\n\n<p>Tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 Tiflis, G\u0259nc\u0259, B\u0259rd\u0259, Q\u0259zvin v\u0259 s. \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri, m\u0259hz B\u00f6y\u00fck Xaqan\u0131m\u0131z salm\u0131\u015fd\u0131r. Bu \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259n biri is\u0259 onun ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131y\u0131r. Bu \u015f\u0259h\u0259rin ad\u0131 B\u0259rd\u0259dir. Tarixi s\u0259lnam\u0259l\u0259rd\u0259 Alp \u018fr Tunqa ad\u0131 Parta, Alparta, Bartatuna v\u0259 s. kimi qeyd edilir. B\u0259rd\u0259 ad\u0131 da tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 Partava, Parta, Berta v\u0259 s. kimi qeyd olunub. Transkripsiyada {PRT, BRT} olan ad, bu g\u00fcn \/BRD\/ kimi saxlanm\u0131\u015fd\u0131r (&nbsp;<strong>X. \u018fd\u0259bo\u011flu \u00abUnudulmu\u015f Turan\u0131n \u00e7\u00f6l \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259ri\u00bb Bak\u0131 2006).<\/strong>&nbsp;Maraql\u0131d\u0131r ki, haylar h\u0259yas\u0131zcas\u0131na bizim olanlar\u0131 \u00f6z adlar\u0131na \u00e7\u0131xd\u0131qlar\u0131na qar\u015f\u0131l\u0131q tarix v\u0259 etnoqrafiya il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan elmi m\u0259rk\u0259zl\u0259rimiz indiy\u0259d\u0259k ortaya sanball\u0131 bir i\u015f qoya bilm\u0259mi\u015fl\u0259r. Alp \u018fr Tunqaya h\u0259r bir t\u00fcrk \u00f6z xaqan\u0131 deyir, amma sak tarixi ad\u0131 g\u0259l\u0259nd\u0259 yanl\u0131\u015f olaraq \u00abirandilli\u00bb uydurma avrosentrizm na\u011f\u0131l\u0131 dan\u0131\u015fma\u011fa ba\u015flay\u0131r\u0131q.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fslind\u0259 h\u0259min avropal\u0131lar zaman\u0131nda Atillan\u0131 da, Alm\u0131\u015f xaqan\u0131 da, \u00c7ingiz xan\u0131 da, \u018fmir Teymuru da v\u0259 h\u0259tta \u0259n son olaraq \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131 da skif-sak adland\u0131r\u0131rd\u0131lar. M\u0259g\u0259r bizim tarix\u00e7il\u0259r he\u00e7 bir m\u0259nb\u0259 oxumurlarm\u0131? \u00dcst\u0259lik biveclik o d\u0259r\u0259c\u0259y\u0259 \u00e7at\u0131b ki, saklar\u0131 slavyanlar\u0131n, irandillil\u0259rin d\u0259 \u0259cdad\u0131 sayma\u011fa h\u0259 deyirik. Sad\u0259 bir h\u0259qiq\u0259tdir ki, bir ail\u0259d\u0259n, eyni ata v\u0259 babadan m\u00fcxt\u0259lif milli m\u0259nsubiyy\u0259t\u0259 malik f\u0259rdl\u0259r \u00e7\u0131xa bilm\u0259diyi kimi, sakdan da fars, rus ola bilm\u0259z.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Alm\u0131\u015f Xaqan\u0131n nitqi bir anonim Macar s\u0259lnam\u0259sind\u0259 bel\u0259 ba\u015flanmas\u0131 yaz\u0131l\u0131rd\u0131 : \u00abEy m\u0259nim Skif qarda\u015flar\u0131m\u00bb (\u041d. \u041a\u0430\u0440\u0430\u043c\u0437\u0438\u043d \u00ab\u0418\u0437\u0431\u0440\u0430\u043d\u043d\u044b\u0435 \u0441\u043e\u0447\u0438\u043d\u0435\u043d\u0438\u0435\u00bb I-III T.).<\/strong>..<\/p>\n\n\n\n<p>Q\u0259dim d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 \u00abT\u00fcrk\u00bb ad\u0131 axtarmaq, \u0259slind\u0259 yanl\u0131\u015f\u0131m\u0131zd\u0131r. T\u00fcrk soy a\u011fac\u0131 yenid\u0259n ara\u015fd\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnki O\u011fuzun 12 o\u011flundan birinin ad\u0131 T\u00fcrk olmas\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 var. Amma bu toplumun ellikc\u0259 ad\u0131 zaman\u0131nda&nbsp;<strong>SANG-MADAY-HUN-GUZ-TATAR-MO\u011eOL-T\u00dcRK-T\u00dcRKMAN v\u0259&nbsp;<\/strong>s. adlarla adland\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vrl\u0259r h\u0259r k\u0259s\u0259 b\u0259llidir. Bilm\u0259y\u0259nl\u0259r \u0259n tez tap\u0131lan (Herodot, Pliniy, Plutarx v\u0259 s.) \u0259ski m\u0259nb\u0259ni v\u0259r\u0259ql\u0259s\u0259 dediyimin h\u0259qiq\u0259t oldu\u011funu o an g\u00f6r\u0259c\u0259kdir. Bunca \u00fczd\u0259 olan m\u0259s\u0259l\u0259ni qoyub saxta erm\u0259ni m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259n m\u0259nb\u0259 kimi istifad\u0259 ed\u0259n tarix\u00e7il\u0259rin bilgisin\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259 edir\u0259m.&nbsp;<strong>Xat\u0131rlad\u0131m ki, \u015eumer xalq\u0131, Midiya v\u0259 Albaniya xalqlar\u0131 saklar olmas\u0131n\u0131, \u0259fsuslar olsun, \u00e7oxlar\u0131 unudur v\u0259 b\u0259z\u0259n bilm\u0259dikl\u0259rini g\u00f6r\u00fcr\u00fck.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Arsaqlar\u0131n tarixind\u0259 haylar\u0131n ya\u015fama fakt\u0131 var. Qeyri bir d\u00f6vl\u0259t yaxud superetnos olmaq bo\u015fbo\u011faz erm\u0259nil\u0259rin uydurmalar\u0131ndan qeyri bir \u015fey deyil.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Parfiya \u2014 Arsaq t\u00fcrkl\u0259rinin tarixin\u0259 n\u0259z\u0259r salaq<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n<p>Erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259ri he\u00e7 bir m\u0259nb\u0259y\u0259 s\u00f6yk\u0259nm\u0259d\u0259n Hayastan\u0131n \u00abd\u00fcnyan\u0131n ilk xristian \u00f6lk\u0259si\u00bb oldu\u011funu v\u0259 b\u0259zi \u00abv\u0259h\u015fi\u00bb t\u00fcrk xalqlar\u0131nda o d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 dini m\u0259nsubluq olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da vur\u011fulay\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n<p>Lakin diqq\u0259tli tarixi t\u0259hlil biz\u0259 paradoksal n\u0259tic\u0259l\u0259r \u00e7\u0131xarma\u011fa imkan verir. Erm\u0259nistan deyil\u0259n bu y\u0131\u011fnaq, m\u0259hz t\u00fcrkl\u0259r v\u0259 onlara r\u0259hb\u0259rlik etmi\u015f t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li elitas\u0131 say\u0259sind\u0259 xristian \u00f6lk\u0259sin\u0259 \u00e7evrildi.&nbsp;<strong>\u00dcst\u0259lik, \u00abhay\u00bb etnik komponentinin \u00f6z\u00fc, \u0259sas\u0259n \u00e7oxmill\u0259tli olan bu d\u00f6vl\u0259tin formala\u015fmas\u0131nda he\u00e7 bir \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb etm\u0259mi\u015fdir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Eran\u0131n 4-c\u00fc \u0259srinin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Erm\u0259nistan elitas\u0131n\u0131n xristianl\u0131\u011f\u0131 niy\u0259 q\u0259bul etdiyini ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn onun nec\u0259 d\u00f6vl\u0259t oldu\u011funu v\u0259 III-IV \u0259srl\u0259rd\u0259 t\u0259rkibind\u0259 oldu\u011fu Sasani imperiyada hans\u0131 prosesl\u0259rin ba\u015f verdiyini anlamaq vacibdir. Buna q\u0259d\u0259r bu imperiya Parfiya (Arsaq, \u018frsaq) \u0130mperiyas\u0131 v\u0259 ya Parfiya Krall\u0131\u011f\u0131 adlan\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Xat\u0131rladaq ki, tarix\u0259 Parfiya s\u0259lt\u0259n\u0259ti, \u201cParnlar\u201d v\u0259 ya Parfiyal\u0131lar ad\u0131 d\u00fc\u015f\u0259n bu mill\u0259t, bir \u00e7ox m\u00fcasir aliml\u0259r\u0259, tarix\u00e7il\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 t\u00fcrkl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n qurulmu\u015fdur. Onlar\u0131n ilkin ya\u015fay\u0131\u015f yeri olan Turan, indiki Qazax\u0131stan v\u0259 T\u00fcrkm\u0259nistan \u0259razisidir. \u00dcst\u0259lik, Alp \u018fr Tunqan\u0131n \u015e\u0259rq s\u0259rh\u0259dl\u0259rin\u0259 t\u0259yin etdiyi uc b\u0259yliyini idar\u0259 ed\u0259n Ki\u00e7ik Arsaqlar idi.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Parfiya adl\u0131 d\u00f6vl\u0259tin yarad\u0131lmas\u0131nda indiki T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131n \u0259razisi m\u0259rk\u0259z rolunu oynam\u0131\u015fd\u0131. Sonra m\u00fcasir \u0130ran, \u0130raq, \u018ffqan\u0131stan v\u0259 Parfiya pad\u015fahlar\u0131 il\u0259 h\u0259ms\u0259rh\u0259d olan vassal Erm\u0259nistan d\u00f6vl\u0259tinin quruldu\u011fu \u0259razil\u0259ri \u0259hat\u0259 edirdi. Orada Arsaqlar s\u00fclal\u0259sinin (Ar\u015fakil\u0259r) daha g\u0259nc qolu il\u0259 m\u00fcxt\u0259lif imperiyalar\u0131n \u00ab\u00e7\u0259ki\u015fm\u0259 v\u0259 s\u00f6vd\u0259l\u0259\u015fm\u0259\u00bb \u0259razil\u0259rind\u0259 bufer d\u00f6vl\u0259tcik olan vassal Erm\u0259nistan yarad\u0131ld\u0131. Bu he\u00e7 d\u0259 erm\u0259nil\u0259rin h\u0259yas\u0131zcas\u0131na uydurdu\u011fu bir imperiya deyildi. Bu \u0259razid\u0259 ya\u015fayan \u00e7ox sayl\u0131 xalqlar\u0131n idar\u0259 olunmas\u0131n\u0131 planlam\u0131\u015f Arsaqlar\u0131n strateji bir qurumu idi. Plutarx\u0131 oxuyanlar onun nec\u0259 d\u00f6vl\u0259t olmas\u0131n\u0131 yax\u015f\u0131 bilirl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Ancaq eram\u0131z\u0131n III \u0259srind\u0259 Parfiya imperiyas\u0131nda saraydaxili bir \u00e7evrili\u015f ba\u015f verdi. G\u00fcc\u00fc \u0259sl\u0259n Sasanil\u0259r s\u00fclal\u0259sind\u0259n olanlar, bu g\u00fcnk\u00fc t\u0259birc\u0259 des\u0259k, onlar\u0131n varisi say\u0131lanlar \u0259l\u0259 ke\u00e7irdil\u0259r. Bu, fars-qara\u00e7\u0131lar\u0131n Kird\u0259n ba\u015flanan \u0259n\u0259n\u0259vi hakimiyy\u0259ti z\u0259bt etm\u0259 metodur. Anlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn eyni metoddan ingilisl\u0259rin Qacar xan\u0259danl\u0131\u011f\u0131na qar\u015f\u0131 1925-ci ild\u0259 istifad\u0259 etm\u0259l\u0259ri, he\u00e7 d\u0259 t\u0259sad\u00fcf\u00fc deyildi.<\/p>\n\n\n\n<p>Arsaq t\u00fcrkl\u0259rinin t\u0259qibl\u0259ri ba\u015fland\u0131. Hakimiyy\u0259ti \u0130raqda sasanil\u0259r \u0259l\u0259 ke\u00e7irdikd\u0259n sonra t\u00fcrk arsaqlar daha \u00e7ox t\u00fcrkl\u0259rin hakimiyy\u0259ti qalan \u0259razil\u0259r\u0259 k\u00f6\u00e7 etdil\u0259r. Sasanil\u0259r v\u0259 etnik farslar\u0131n (bu m\u0259s\u0259l\u0259 m\u00fcbahis\u0259lidir, \u00e7\u00fcnki sasanil\u0259rin dilind\u0259 elam v\u0259 t\u00fcrk \u00fcns\u00fcrl\u0259ri birl\u0259\u015fib. Fars dilin\u0259 uy\u011fun deyil-m\u00fc\u0259l.) \u0130raqda hakimiyy\u0259ti \u0259l\u0259 ke\u00e7irdikl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn imperiyada z\u0259rd\u00fc\u015ftilik vahid bir din elan edildi.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Erm\u0259nistanda h\u00f6kmranl\u0131q ed\u0259n Arsaq t\u00fcrkl\u0259ri bu v\u0259ziyy\u0259ti q\u0259bul etm\u0259dil\u0259r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>M\u0259s\u0259l\u0259nin k\u00f6k\u00fcnd\u0259 bir sual dayan\u0131r: Arsaqlar\u0131n hakim ail\u0259sind\u0259n \u00e7\u0131xan, ke\u00e7mi\u015f t\u00fcrk elitas\u0131n\u0131n tan\u0131nm\u0131\u015f \u00fczvl\u0259rind\u0259n biri Maarif\u00e7i Qriqori \u2014 \u00f6z h\u0259myerlil\u0259rini nec\u0259 xristianl\u0131\u011fa c\u0259lb ed\u0259 bildi?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>O v\u0259 onun n\u0259sill\u0259ri 100 ild\u0259n b\u0259ri Erm\u0259nistan\u0131n irsi yepiskoplar\u0131 idil\u0259r. Y\u0259ni eram\u0131z\u0131n 4-c\u00fc \u0259srinin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 xristianl\u0131\u011f\u0131 erm\u0259ni \u00abhay\u00bb etnik qrupu deyil, Erm\u0259nistan\u0131n co\u011frafi ad\u0131 alt\u0131nda \u0259razini idar\u0259 ed\u0259n Parfiya d\u00f6vl\u0259tinin Ki\u00e7ik Arsaq elitas\u0131 q\u0259bul etmi\u015fdi. Bu bar\u0259d\u0259 uydurulmu\u015f erm\u0259ni-hay tarixi c\u0131zma-qaralar\u0131nda da qeydl\u0259r var ki, haylar, Sasanil\u0259rin t\u0259rkibind\u0259 at\u0259\u015fp\u0259r\u0259st, Roman\u0131n t\u0259rkibind\u0259 is\u0259 xristian olurdular. Teoloji bax\u0131mdan bu g\u00fcn d\u0259 erm\u0259ni m\u0259zh\u0259bi dini deyil, bir hiyeredul m\u0259rk\u0259zidir. Erm\u0259nilik mill\u0259t ad\u0131ndan daha \u00e7ox \u00abpe\u015f\u0259\u00bb, m\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259t say\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu g\u00fcn tarixi olaraq, Van g\u00f6l\u00fc b\u00f6lg\u0259sind\u0259 deyils\u0259 d\u0259, \u0259slind\u0259 F\u0259rat\u0131n yuxar\u0131 h\u00f6vz\u0259sind\u0259, q\u0259rbd\u0259n g\u0259l\u0259n, \u0259vv\u0259lc\u0259 Romal\u0131lar v\u0259 Yunanlar v\u0259h\u015fi v\u0259 barbar xalqlar hesab etdikl\u0259ri frakyal\u0131lar v\u0259 frigl\u0259r\u0259 ba\u011fl\u0131 olan hay q\u0259bil\u0259si m\u0259skunla\u015fd\u0131 (haylar\u0131n da bunlardan olmas\u0131 deyilir). \u018fslind\u0259 bunu Hind-Avropa\u00e7\u0131lar \u00f6z Hind-Avropa uydurmas\u0131n\u0131n \u0259sil mahiyy\u0259tini daldalamaq \u00fc\u00e7\u00fcn bel\u0259 bir yalan uydurublar. Hay-bo\u015flar \u0259raziy\u0259 Artemid m\u0259b\u0259di \u0259traf\u0131na Hindistandan g\u0259lm\u0259 m\u0259b\u0259d fahi\u015f\u0259liyi il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan bir toplumun etnoloji \u00abtullant\u0131lar\u0131d\u0131r\u00bb. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 bu g\u00fcn d\u0259 erm\u0259nilik-hayl\u0131q xalq olmaqdan \u00e7ox m\u0259i\u015f\u0259t hadis\u0259si kimi bir h\u0259yat t\u0259rzi say\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fsr yar\u0131mdan \u00e7ox bir m\u00fcdd\u0259td\u0259, Arsaq T\u00fcrkl\u0259rinin hakimiyy\u0259ti alt\u0131nda xristianl\u0131\u011f\u0131 q\u0259bul ed\u0259n hay yeti\u015fdirildi v\u0259 m\u0259d\u0259ni \u015f\u0259kild\u0259 inki\u015faf etdi, b\u00f6y\u00fcd\u00fc, \u00e7oxald\u0131 v\u0259 bir s\u0131ra b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259 etnik bax\u0131mdan dominant hala g\u0259ldi. Y\u0259ni xalqla\u015fma yoluna \u00fcz tutdu. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 Arsaq t\u00fcrkl\u0259rind\u0259n \u0259xs etdikl\u0259ri t\u0259rzd\u0259 erm\u0259ni kils\u0259sinin pravoslav kils\u0259sind\u0259n ayr\u0131lmas\u0131na v\u0259 burada Monofizit (erm\u0259ni-qriqorian) dininin yay\u0131lmas\u0131na t\u00f6hf\u0259 ver\u0259n hay etnik komponenti meydana \u00e7\u0131xd\u0131. Monofizitizm \u0259vv\u0259lc\u0259 hay etnoslar\u0131 aras\u0131nda \u0259n geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. \u018fslind\u0259 erm\u0259nil\u0259r Altayl\u0131 Qriqorisin yayd\u0131\u011f\u0131 din\u0259 ibad\u0259t etm\u0259kd\u0259dirl\u0259r. Bunun s\u00fcbuta bel\u0259 ehtiyac yoxdur.<\/p>\n\n\n\n<p>XVIII \u0259srd\u0259 frans\u0131zlar t\u0259r\u0259find\u0259n uydurulmu\u015f saxta Mesrop Ma\u015ftots d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n b\u0259ri, hay m\u0259n\u015f\u0259li erm\u0259ni din xadiml\u0259ri h\u0259r c\u00fcr v\u0259chl\u0259 \u0259d\u0259bi kils\u0259 dili kimi qrabar\u0131 (haylara uy\u011fun) ibad\u0259t dili olaraq tan\u0131tma\u011fa ba\u015flad\u0131lar. Amma erm\u0259nip\u0259r\u0259stliyi il\u0259 tan\u0131nan rus tarix\u00e7i \u0130. Dyakonovun erm\u0259ni dini ibad\u0259t dilinin v\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n suryanic\u0259 olmas\u0131n\u0131 s\u00fcbut etm\u0259sini bel\u0259 unudublar. \u018fslind\u0259 is\u0259 bunu \u0259vv\u0259lc\u0259 erm\u0259ni kils\u0259sini Bizansdak\u0131 pravoslav kils\u0259sind\u0259n, daha sonra \u0130beriyada (G\u00fcrc\u00fcstan) v\u0259 Qafqaz Albaniyas\u0131ndak\u0131 pravoslav kils\u0259l\u0259rind\u0259n qoparmaq \u00fc\u00e7\u00fcn edildiyinin f\u0259rqin\u0259 kims\u0259 varm\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Bel\u0259likl\u0259, Qaraba\u011fda hay q\u0259bil\u0259si il\u0259 he\u00e7 bir \u0259laq\u0259si olmayan, Arsaq ad\u0131n\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fcnk\u00fcl\u0259\u015fdirm\u0259k c\u0259hdl\u0259ri erm\u0259nil\u0259rin daha b\u00f6y\u00fck antit\u00fcrk planlar\u0131ndan x\u0259b\u0259r verir\u2026<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"400\" height=\"281\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/d4yL7Q.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-5531\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/d4yL7Q.png 400w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/d4yL7Q-300x211.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/d4yL7Q-150x105.png 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 400px) 100vw, 400px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>*******<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Dig\u0259r bir versiyaya diqq\u0259t yetir\u0259k.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>1901-ci ild\u0259 etnoqraf G. Vanzian\u0131n qeydl\u0259rind\u0259n<\/strong>: \u00ab<em><strong>Bir \u00e7ox Qafqaz xalqlar\u0131n\u0131n aras\u0131nda \u2014 hay qara\u00e7\u0131lar kimi tan\u0131nan, hay-bo\u015flar, \u018frzurum vilay\u0259tind\u0259n k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259r\u0259k 1828-ci ild\u0259, yepiskop Qarabetin r\u0259hb\u0259rliyi alt\u0131nda Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n f\u0259th edilmi\u015f Axalk\u0259l\u0259k, Axalsixe, Aleksandropol regionuna g\u0259tirilib. \u018fvv\u0259ll\u0259r, \u0130r\u0259vanda v\u0259 Yelzavetpolda da bo\u015flar ya\u015fay\u0131rd\u0131lar; ancaq \u00f6zl\u0259ri orijinal h\u0259yat t\u0259rzl\u0259rini t\u0259rk ed\u0259r\u0259k, yerli erm\u0259nil\u0259rl\u0259 qar\u0131\u015fd\u0131lar. Onlar dil v\u0259 dini xarakterc\u0259, t\u0259bi\u0259tc\u0259, ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 dem\u0259k onlar hay (erm\u0259ni) idil\u0259r, onlara n\u0259d\u0259n \u00abhay-bo\u015f\u00bb (erm\u0259ni qara\u00e7\u0131lar) deyildiyi anla\u015f\u0131lan deyil. \u00c7\u00fcnki onlar ba\u015fqa mill\u0259t say\u0131la bilm\u0259zl\u0259r\u00bb.<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Tarix\u0259n Kornifd\u0259 Afrodita m\u0259b\u0259din\u0259, m\u0259hz Hindistandan yol ald\u0131qlar\u0131n\u0131 alman sosioloqlar\u0131 K. Marks, F. Engels q\u0259l\u0259m\u0259 alm\u0131\u015flar. Haylar\u0131n hind m\u0259b\u0259dl\u0259rind\u0259 d\u0259 \u00abm\u00fcq\u0259dd\u0259s m\u0259b\u0259d fahi\u015f\u0259liyi\u00bb il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olmas\u0131n\u0131 bu m\u00fc\u0259llifl\u0259r geni\u015f anlatm\u0131\u015flar.<\/p>\n\n\n\n<p>Erm\u0259nil\u0259rin m\u0259n\u015f\u0259yi m\u00fcq\u0259dd\u0259s m\u0259b\u0259d fahi\u015f\u0259liyin dini s\u0259viyy\u0259d\u0259 olmas\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n olduqca m\u00fc\u0259mmal\u0131d\u0131r. Bu da \u00abbic do\u011fulan\u0131n yet\u0259n\u0259 \u00abata\u00bb dem\u0259sinin g\u00f6st\u0259ricisi say\u0131lmal\u0131d\u0131r. Tan\u0131nm\u0131\u015f rus t\u0259dqiqat\u00e7\u0131s\u0131 Veli\u00e7ko da bel\u0259 q\u0259na\u0259t\u0259 g\u0259lmi\u015fdir ki, \u00ab\u2026<strong>\u0259vv\u0259lc\u0259 Babil \u0259sar\u0259ti zaman\u0131, sonra is\u0259 Yerus\u0259limin da\u011f\u0131d\u0131lmas\u0131ndan b\u0259ri y\u0259hudil\u0259rin b\u00f6y\u00fck bir k\u00fctl\u0259si onlarla qar\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131r\u00bb<\/strong>&nbsp;(14). Y\u0259hudil\u0259rin bu hiss\u0259si hayla\u015faraq \u00abzok\u00bb ad\u0131n\u0131 alm\u0131\u015fd\u0131lar v\u0259 bu qisim hay-bo\u015f m\u0259b\u0259d fahi\u015f\u0259l\u0259ri il\u0259 evl\u0259ndikl\u0259rin\u0259 v\u0259 qar\u0131\u015fd\u0131qlar\u0131na g\u00f6r\u0259 y\u0259hudilikd\u0259n qovulmu\u015fdular. M\u0259hz, \u00ab<strong>hay do\u011fulanda y\u0259hudi a\u011flad\u0131<\/strong>\u00ab-deyimi v\u0259 yaxud da \u00ab<strong>hay olan yerd\u0259 y\u0259hudilik i\u015f yoxdur<\/strong>\u00bb deyimi bu hadis\u0259yl\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk hay-bo\u015flarla ail\u0259 quran y\u0259hudi y\u0259hudi say\u0131lmaz. Bel\u0259likl\u0259 hay-bo\u015flar\u0131n y\u0259hudi zoklarla qar\u0131\u015fmas\u0131 Yuxar\u0131 F\u0259rat h\u00f6vz\u0259sind\u0259 qarmaqar\u0131\u015f\u0131q bir qara\u00e7\u0131 toplumunun yaran\u0131\u015f\u0131na s\u0259b\u0259b oldu. Erm\u0259ni ad\u0131n\u0131n o\u011furlanmas\u0131 is\u0259 sonrak\u0131 prosesl\u0259rin, x\u00fcsus\u0259n Osmanl\u0131n\u0131n h\u0259diyy\u0259sidir. \u018fslind\u0259 bu dini add\u0131r. Bunu \u00ab<strong>T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fckd\u0259 \u00abS\u0259lcuqlu\u00bb x\u0259st\u0259liyi\u00bb (Bak\u0131 2015) a<\/strong>dl\u0131 kitab\u0131mda geni\u015f sur\u0259td\u0259 ara\u015fd\u0131rm\u0131\u015fam. Bununla ba\u011fl\u0131 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f erm\u0259ni tarix\u00e7i Levon Panos Dabbaqyan\u0131n Pakradunil\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 geni\u015f ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 m\u00f6vcuddur.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00abB\u0259s haylar\u0131n sevdiyi Ki\u00e7ik Arsaqlar kiml\u0259rdi (Y\u0259ni Ar\u015fakuni)? Art\u0131q bu d\u00f6vrd\u0259, bu qar\u0131\u015f\u0131q toplum sayca xeyli artm\u0131\u015fd\u0131lar. F\u0259rat\u0131n sa\u011f v\u0259 sol sahill\u0259rind\u0259 ya\u015fayan d\u00f6vl\u0259tsiz bir toplumu bir araya g\u0259tirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00c7ar Mitridad \u00f6z k\u00fcr\u0259k\u0131ni hay omayan, arsaq soylu Tiqrana ki\u00e7ik b\u00f6lg\u0259 d\u00f6vl\u0259tcikl\u0259rini birl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k vassal \u00e7arl\u0131q yaratma\u011f\u0131 h\u0259val\u0259 etdi. Bu g\u00fcn erm\u0259ni adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z haylar\u0131n az qala cahan h\u00f6kmdar\u0131 kimi t\u0259qdim etdiyi \u00abB\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u00bb na\u011f\u0131llar\u0131na yaln\u0131z \u00f6zl\u0259ri v\u0259 onlar\u0131n b\u0259nz\u0259rl\u0259ri olan m\u0259xluqlar inanmaqdad\u0131r. Sad\u0259c\u0259 bu yaz\u0131da Arsaq ad\u0131n\u0131n g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259sinin d\u0259 n\u00f6vb\u0259ti hay h\u0259yas\u0131zl\u0131\u011f\u0131 olmas\u0131n\u0131 diqq\u0259tiniz\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131ram v\u0259 bu add\u0131m tarixi aspektd\u0259 apar\u0131lan informasiya m\u00fcharib\u0259sinin bir taktiki gedi\u015fidir.&nbsp;<strong>Guya Arsaqlar da hay imi\u015f v\u0259 bu yurdun \u0259sil sahibi olduqlar\u0131na g\u00f6r\u0259 varis el\u0259 bu m\u0259b\u0259d fahi\u015f\u0259l\u0259rinin \u00f6vladlar\u0131 olmal\u0131d\u0131r. Avrosentrizm\u0259 v\u0259 Hind-Avropa m\u00fcrt\u0259ce n\u0259z\u0259riyy\u0259sinin prinsipl\u0259rin\u0259 tam bir erm\u0259ni uy\u011funla\u015fd\u0131rmas\u0131\u2026<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Haz\u0131rda T\u00fcrk c\u0259miyy\u0259tind\u0259 t\u0259friq\u0259\u00e7ilik salmaq m\u0259qs\u0259diyl\u0259 sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 q\u0131p\u00e7aq-erm\u0259ni m\u00f6vzusu il\u0259 g\u0259ncl\u0259rimiz\u0259 O\u011fuz-Q\u0131p\u00e7aq d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyi uydurulub \u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Beyinsiz v\u0259 oxumaqdan ba\u015fqa h\u0259r \u015feyi bil\u0259n g\u0259nclik bu m\u00f6vzunun tam t\u0259siri alt\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcrl\u0259r. H\u0259tta Q\u0131p\u00e7a\u011f\u0131 az qala t\u00fcrkd\u0259n ayr\u0131 bir q\u00f6vm kimi t\u0259svir edirl\u0259r. Erm\u0259ni q\u0131p\u00e7aqcas\u0131 deyil\u0259n bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 dey\u0259nd\u0259 s\u0259ni d\u00fc\u015fm\u0259n elan ed\u0259n haylar\u0131n z\u00fcy tutanlara he\u00e7 olmasa q\u0131p\u00e7aq Aleksandr Qarkavetsi oxuma\u011f\u0131 m\u0259sl\u0259h\u0259t bil\u0259rdim. Q\u0131p\u00e7aqlar haylardan deyil, haylar dini hunlardan almas\u0131n\u0131 yaz\u0131blar v\u0259 q\u0131p\u00e7aqlar\u0131n maddi-m\u0259n\u0259vi irsini o\u011furlam\u0131\u015flar. \u00dcst\u0259lik, erm\u0259n\u0259k adl\u0131 tayfa is\u0259 O\u011fuz tayfas\u0131d\u0131r. H\u0259m q\u0131p\u00e7aqlar, h\u0259m d\u0259 qaramanl\u0131 o\u011fuzlar xristianl\u0131\u011f\u0131 ilk q\u0259bul etmi\u015f t\u00fcrkl\u0259r kimi \u018frm\u0259n ad\u0131 alm\u0131\u015fd\u0131lar. Bu g\u00fcn d\u0259 xristian g\u00f6r\u0259n kimi ya\u015fl\u0131 n\u0259sil onlara \u00aberm\u0259ni\u00bb-deyir. Bu fonda is\u0259 1918-ci ild\u0259 haylar yaratd\u0131\u011f\u0131 respublikan\u0131n ad\u0131n\u0131 Ararat respublikas\u0131, sonra is\u0259 Hayastan respublikas\u0131 qoyub. \u00c7\u00fcnki onlar erm\u0259ni deyil, hay olduqlar\u0131n\u0131 yax\u015f\u0131 bilirl\u0259r\u2026<\/p>\n\n\n\n<p>\u2026B\u00f6y\u00fck Arsaqlardan f\u0259rqli olaraq Ki\u00e7ik Arsaqlar e.\u0259. 250 ci ild\u0259 buraya \u015f\u0259rqd\u0259n g\u0259ldil\u0259r. Bir daha xat\u0131rlad\u0131m ki, onlar tarix s\u0259hn\u0259sin\u0259 Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rin \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n 10 il sonra \u00e7\u0131xd\u0131lar. Onlar Midiya v\u0259 Albaniyan\u0131n \u0259sil sahibl\u0259ri olan B\u00f6y\u00fck sak-o\u011fuzlar\u0131n uc b\u0259yliyi olan Ki\u00e7ik Arsaqlar (Ar\u015fakuni) da 24 O\u011fuz boyunun sol qoluna m\u0259nsub olan&nbsp;<strong>\u00dc\u00e7 Oklar\u0131n Da\u011f Alp (Da\u011f xan) o\u011flu Sal\u011fur (Salvur) soyundan v\u0259 Qazan xan s\u00fclal\u0259sind\u0259n say\u0131l\u0131rlar. Xat\u0131rlad\u0131m ki, B\u00f6y\u00fck Arsaqlar da 24 O\u011fuz boyunun sol qolunu t\u0259\u015fkil ed\u0259n \u00dc\u00e7 Oklar\u0131n G\u00f6y Alp (G\u00f6y Xan) o\u011flu Bayandur boyundand\u0131r. Sad\u0259c\u0259 Ki\u00e7ik Arsaqlar S\u0259lcuklular kimi haylara \u00f6z \u00e7arlar\u0131n\u0131 qoyub onlar\u0131 toplum kimi h\u00fccumlardan qorumu\u015flar. Sonucda x\u0259yan\u0259t ed\u0259r\u0259k \u00f6z a\u011falar\u0131n\u0131 Likula satm\u0131\u015fd\u0131lar. Bu g\u00fcn h\u0259yacanla x\u0259b\u0259r yazanlar\u0131n savads\u0131z olmalar\u0131 b\u0259llidir. B\u0259s bizim tarix\u00e7il\u0259r niy\u0259 susurlar?<\/strong>&nbsp;Niy\u0259 m\u00fcharib\u0259 ad\u0131na x\u0259rcl\u0259n\u0259n milyonlar\u0131n fonunda bir d\u0259n\u0259 n\u0259 elmi, n\u0259 d\u0259 strateji ara\u015fd\u0131rma m\u0259rk\u0259zimizin batm\u0131\u015f boyu g\u00f6rs\u0259nmir?<strong>&nbsp;Sabah haylar qalx\u0131b da \u00abO\u011fuzuq, yaxud da t\u00fcrk\u00fck\u00bb \u2014 des\u0259l\u0259r kims\u0259nin etiraz etm\u0259y\u0259c\u0259yi b\u0259llidir\u2026<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>*******<\/p>\n\n\n\n<p>Bir d\u0259 xat\u0131rlad\u0131m ki, tarixd\u0259 m\u0259lum F\u0259rat \u00e7ay\u0131 yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda Afrodita m\u0259b\u0259di xarabal\u0131qlar\u0131na yerl\u0259\u015f\u0259r\u0259k m\u0259b\u0259d fahi\u015f\u0259liyini (hiyeredul) din v\u0259 ictimai h\u0259yat t\u0259rzin\u0259 \u00e7evir\u0259n y\u0131\u011fna\u011f\u0131n tarixd\u0259ki iyr\u0259nc izl\u0259rini lakonik dill\u0259 sizl\u0259r\u0259 t\u0259qdim ed\u0259c\u0259y\u0259m.&nbsp;<strong><em>Hay t\u0259\u0259ss\u00fcbke\u015fliyi il\u0259 tan\u0131nm\u0131\u015f \u0130. Dyakonovun da \u00fczv\u00fc oldu\u011fu redaksiya N.Yankovski v\u0259 V. Ardzinban\u0131n birg\u0259 red\u0259kt\u0259siyl\u0259 haz\u0131rlanm\u0131\u015f Hett (Hatti, Hititt) tarixi o\u00e7erkind\u0259 Hayasan\u0131n \u00ab\u015fanl\u0131\u00bb tarixin\u0259 aid qeydl\u0259r var<\/em><\/strong>: \u00ab<strong>Hatti \u00e7ar\u0131 \u00f6z bac\u0131s\u0131n\u0131 (hayasa \u00e7ar\u0131) Xukkanasa \u0259r\u0259 verir v\u0259 deyir: \u00abHatti \u00f6lk\u0259sind\u0259 bir qanun var. Qarda\u015f bac\u0131s\u0131yla evl\u0259n\u0259 bilm\u0259z, bu g\u00fcnahd\u0131r (Bu s\u00f6zl\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259n A. Kammenxuberin Asmu-Nikal\u0131n hay \u00e7ar\u0131 Arnuvandas\u0131n h\u0259m arvad\u0131, h\u0259m d\u0259 bac\u0131s\u0131 olmas\u0131 bar\u0259d\u0259 dedikl\u0259ri \u00f6z t\u0259sdiqini tap\u0131r). Bel\u0259 i\u015f g\u00f6r\u0259n \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Sizin \u00f6lk\u0259 barbar \u00f6lk\u0259dir. Orada bac\u0131 v\u0259 qohumlarla ail\u0259 qurulur. Amma Hattid\u0259 bu i\u015f qada\u011fand\u0131r. Bir g\u00fcn g\u0259linin eyni anadan v\u0259 eyni qandan olan bac\u0131s\u0131 siz\u0259 qonaq g\u0259l\u0259rs\u0259 yeyib-i\u00e7in, oxuyun, \u015f\u0259nl\u0259nin. \u018fg\u0259r arvad\u0131n\u0131n bac\u0131s\u0131yla evl\u0259nm\u0259k fikrin\u0259 d\u00fc\u015fs\u0259n bunun c\u0259zas\u0131 \u00f6l\u00fcmd\u00fcr. \u00abM\u0259tnd\u0259n ayd\u0131n olur ki, hattil\u0259rd\u0259 evlilik sistemi ekzoqami (xarici evl\u0259nm\u0259 \u2014 t\u00fcrkl\u0259rd\u0259 \u00abQ\u0131z\u0131m\u0131 7 biyana yada ver\u0259r\u0259m\u00bb ekzoqami sistemi) sistemi vard\u0131. M\u0259tnd\u0259n ayd\u0131n olur ki, hayasa \u00e7ar\u0131na saraydan v\u0259 h\u0259tta Atssi \u00f6lk\u0259sind\u0259n olan ba\u015fqa qad\u0131nlarla da evl\u0259nm\u0259yi qada\u011fan edir.<br><\/strong><br>M\u00fc\u0259llifl\u0259r daha sonra yaz\u0131rlar:&nbsp;<strong>\u00abMaraql\u0131d\u0131r ki, bu zamanlarda Hayasada ad\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 evl\u0259ndiyin qad\u0131n\u0131n bac\u0131lar\u0131na, o soyda olan eyni ya\u015fda olan qad\u0131nlara evl\u0259nm\u0259k h\u00fcququ tan\u0131n\u0131rd\u0131. Etnografik ara\u015fd\u0131rmalar zaman\u0131 b\u0259zi patriarxal q\u0259bil\u0259l\u0259rd\u0259 sonsuzluq zaman\u0131 q\u0131z\u0131n ki\u00e7ik bac\u0131s\u0131yla evl\u0259nm\u0259y\u0259 icaz\u0259 verilirdi. Dem\u0259li, haylar\u0131n bu ad\u0259tin\u0259 materiarxal \u2014 qan qohumlu\u011fu olan ail\u0259 sistemi kimi bax\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/strong>&nbsp;<strong>Bu ad\u0259t q\u0259dim Yax\u0131n \u015e\u0259rq tarixind\u0259 qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015f YEGAN\u018f HAD\u0130S\u018fD\u0130R.&nbsp;<\/strong>Bu art\u0131q \u00e7ox ke\u00e7mi\u015fd\u0259 qalm\u0131\u015f bir ad\u0259t idi. Linqivistik m\u0259lumatlara g\u00f6r\u0259 Hindavropal\u0131lar v\u0259 Afroasiyal\u0131lar bu ad\u0259t\u0259 art\u0131q e.\u0259. IV minillikd\u0259n \u00f6nc\u0259 son qoymu\u015fdular. Bu c\u00fcr qohumluq evliliyi n\u0259 \u015fumerl\u0259rd\u0259, n\u0259 elaml\u0131larda, n\u0259 d\u0259 h\u00fcrritl\u0259rd\u0259 omay\u0131b. Maraql\u0131 oras\u0131d\u0131r ki,<strong>&nbsp;Suppilulimus bu m\u00fcqavil\u0259 m\u0259tnind\u0259 t\u0259kc\u0259 Hayasa \u00e7ar\u0131na deyil, h\u0259m d\u0259 \u00abHayasa \u0259halisin\u0259\u00bb- dey\u0259 m\u00fcraci\u0259t edib. Bu da Hayasa da \u00ab\u00e7ar\u00bb titulu olsa da c\u0259miyy\u0259tin h\u0259l\u0259 d\u0259 ibtidai icma qurulu\u015flu olmas\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir.&nbsp;<\/strong>M\u0259tnd\u0259 Hatti \u00e7ar\u0131 \u0259kin\u00e7i hay q\u0259bil\u0259l\u0259rin<strong>i \u00abq\u0259bil\u0259ni, evl\u0259rini, tarlalar\u0131n\u0131 (k\u0259ndl\u0259rini), \u00fcz\u00fcml\u00fckl\u0259rini, buynuzlu heyvanlar\u0131n\u0131, qoyunlar\u0131n\u0131 v\u0259 s.\u00bb&nbsp;<\/strong>m\u0259hv etm\u0259kl\u0259 h\u0259d\u0259l\u0259yir.<\/p>\n\n\n\n<p><br>M\u0259tnd\u0259n bir daha Hayasan\u0131n Yuxar\u0131 F\u0259rat h\u00f6vz\u0259sind\u0259 sahild\u0259 yerl\u0259\u015fm\u0259si ayd\u0131n olur (<strong>\u00ab\u0130storiya drevnego Vostoka\u00bb Moskva 1988. s\u0259h.145-146).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>Haylarda m\u0259b\u0259d fahi\u015f\u0259liyinin izl\u0259ri bu g\u00fcn d\u0259 qalmaqdad\u0131r. Bu xalqda utanmaq v\u0259 namus hissi yoxdur. Ara\u015fd\u0131rmalara g\u00f6r\u0259 bu uzun \u0259srl\u0259r boyu hay-bo\u015f qara\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n Hindistandan Yunan\u0131stan m\u0259b\u0259dl\u0259rin\u0259d\u0259k h\u0259r yerd\u0259 m\u0259b\u0259d fahi\u015f\u0259liyi il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olmalar\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Alman sosioloqlar\u0131 K. Marks v\u0259 F. Engelsin \u00ab\u018fn tan\u0131nm\u0131\u015f erm\u0259nil\u0259rin bel\u0259 \u00f6z arvad v\u0259 q\u0131zlar\u0131n\u0131 m\u0259b\u0259dl\u0259rd\u0259 yad ki\u015fil\u0259r\u0259 fahi\u015f\u0259 kimi xidm\u0259t\u0259 g\u0259tirdikl\u0259rini\u00bb \u2014 heyr\u0259tl\u0259 yazm\u0131\u015fd\u0131lar. Tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 \u0259sas\u0259n q\u0259tiyy\u0259tl\u0259 dem\u0259k olar ki, qara\u00e7\u0131 hay-bo\u015flar v\u0259 yad \u00fcns\u00fcr kimi y\u0259hudil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n qovulmu\u015f xoklar m\u0259b\u0259d xarab\u0259l\u0259rind\u0259 m\u0259skunla\u015faraq bu m\u0259b\u0259dl\u0259r\u0259 g\u0259l\u0259n \u00e7oxallahl\u0131 yunanlara, kritlil\u0259r\u0259, romal\u0131lara v\u0259 ba\u015fqa xalqlardan olan z\u0259vvarlara bu m\u0259b\u0259dl\u0259rd\u0259 fahi\u015f\u0259 xidm\u0259tl\u0259ri g\u00f6st\u0259r\u0259r\u0259k haqq al\u0131r v\u0259 \u00f6z icmalar\u0131n\u0131, yaln\u0131z bu g\u0259lirl\u0259rl\u0259 doland\u0131r\u0131rd\u0131lar. M\u00fcq\u0259dd\u0259s m\u0259b\u0259d fahi\u015f\u0259liyi onlar\u0131n h\u0259yat\u0131n\u0131 t\u0259min ed\u0259n bir vasit\u0259 oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn tam olaraq dini rituallar kimi erm\u0259ni qad\u0131nlar\u0131na q\u0259bul etdirilmi\u015fdi: \u00ab<strong>Bir s\u00f6zl\u0259, cinsi yetkinlik ya\u015f\u0131na \u00e7atan bir q\u0131z, ail\u0259nin yeni bir varisi do\u011furmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn d\u00fc\u015fm\u0259n \u00ab\u00f6ld\u00fcrm\u0259lidir\u00bb (erm\u0259ni fahi\u015f\u0259l\u0259rinin yad ki\u015fil\u0259rl\u0259 yatmas\u0131, h\u0259min ki\u015finin \u00ab\u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u0259si\u00bb say\u0131l\u0131rd\u0131) v\u0259 \u00f6z\u00fc d\u0259 yenil\u0259nmi\u015f bir \u015f\u0259kild\u0259 ya\u015fama\u011fa davam etm\u0259lidir. \u0130ndiy\u0259 q\u0259d\u0259r o, bu \u00fcsulla \u00f6z allah\u0131n\u0131n soyundan olan ata v\u0259 ya qarda\u015f\u0131n\u0131 \u00ab\u00f6ld\u00fcrd\u00fc\u00bb (y\u0259ni cinsi \u0259laq\u0259d\u0259 olurdu). Ancaq ata v\u0259 qarda\u015f real bir d\u00fc\u015fm\u0259n deyildi. Real d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259r qon\u015fular\u0131d\u0131r. Bel\u0259likl\u0259, ail\u0259nin ya\u015fayan v\u0259 \u00f6l\u00fc \u00fczvl\u0259ri aras\u0131nda, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, tanr\u0131lar v\u0259 insanlar aras\u0131nda \u0259laq\u0259nin normal qaydas\u0131 pozulmad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn d\u00fcnya d\u00fcz\u0259ni v\u0259 ail\u0259nin rifah\u0131 \u0259b\u0259di saxlan\u0131l\u0131r, \u00abqatil\u00bb \u0259cn\u0259bi, real birisi olmal\u0131d\u0131r\u00bb.<\/strong><br><br>Bunca iyr\u0259nc bir tarix\u0259 malik olan hay toplumu h\u0259yas\u0131zcas\u0131na tarix uyduraraq \u00f6zl\u0259rini bu yalanlara qul edibl\u0259r.&nbsp;<strong>Haz\u0131rda ya\u015famaqda olan zoklar (zoklar\u0131n m\u0259\u015fhur n\u00fcmay\u0259nd\u0259si Xa\u00e7aturyanlar, Marqulyanlar, hay-bo\u015f qara\u00e7\u0131lar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259si Patkanov, h\u0259tta onlara sonradan qo\u015fulmu\u015f Altay t\u00fcrk\u00fc olan Mamikoniyanlar\u0131n cinli tayfas\u0131ndan olan n\u00fcmay\u0259nd\u0259si \u0130saakyan v\u0259 s.) v\u0259 hay bo\u015flar, qism\u0259n d\u0259 olsa \u00f6z tayfa strukturlar\u0131n\u0131 saxlamaqdad\u0131rlar.&nbsp;<\/strong>Amma bu tarixi g\u00f6z\u0259l bil\u0259n h\u0259yas\u0131z hay toplumu b\u00f6lg\u0259d\u0259 Midiya d\u00f6vr\u00fc v\u0259 Arsaq t\u00fcrkl\u0259ri d\u00f6vr\u00fc guya y\u0259hudil\u0259r\u0259 \u00abhimay\u0259darl\u0131q etm\u0259l\u0259rind\u0259n d\u0259m vururlar. Az qala Midiya v\u0259 daha sonra Kirius d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 erm\u0259ni \u00e7arl\u0131qlar\u0131n\u0131n say\u0131n\u0131 3-\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131rlar-b\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan, ki\u00e7ik Erm\u0259nistan v\u0259 s. Erm\u0259nistan kimi g\u00fclm\u0259li \u00e7arl\u0131qlar kimi mill\u0259tl\u0259r\u0259 s\u0131r\u0131nan tarix d\u0259 m\u0259b\u0259dl\u0259rin yeri il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Afrodita m\u0259b\u0259di F\u0259rat\u0131n sa\u011f sahilind\u0259 b\u00f6y\u00fck \u0259razid\u0259 yerl\u0259\u015firdi. \u0130lk Artemid m\u0259b\u0259di is\u0259 F\u0259rat\u0131n sol sahilind\u0259 yerl\u0259\u015firdi v\u0259 sonralar Efesd\u0259 Lidiyan\u0131n var-d\u00f6vl\u0259tiyl\u0259 \u015f\u00f6hr\u0259t tapm\u0131\u015f Krez Efesd\u0259 \u0259n b\u00f6y\u00fck v\u0259 g\u00f6z\u0259lliyi il\u0259 se\u00e7il\u0259n bir m\u0259b\u0259d tikdi (e. \u0259. VI \u0259sr).<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ke\u00e7\u0259k Hayasalar\u0131n izah\u0131na.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u018fsas\u0259n Aral\u0131q d\u0259nizinin sahill\u0259rind\u0259 olan v\u0259 Hindistandan d\u00fcz Afina v\u0259 Romaya q\u0259d\u0259r b\u00fct\u00fcn m\u0259b\u0259dl\u0259rd\u0259 qara\u00e7\u0131 hay bo\u015flar m\u00fcq\u0259dd\u0259s m\u0259b\u0259d fahi\u015f\u0259liyi il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olurdular. Onlar\u0131 m\u00fc\u015ft\u0259ril\u0259r\u0259 \u00f6z \u0259rl\u0259ri, ata v\u0259 qarda\u015flar\u0131 t\u0259klif edir, xidm\u0259t haqq\u0131 al\u0131rd\u0131lar. Bel\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r ki, hay m\u0259b\u0259d hiyeredullar\u0131n\u0131n ki\u015fil\u0259rl\u0259 yatd\u0131qlar\u0131 \u0259razil\u0259ri erm\u0259nil\u0259r indi \u00ab\u00e7arl\u0131q\u00bb adland\u0131r\u0131b tarix yaz\u0131rlar.&nbsp;<strong>Bu prosesl\u0259r imperator I Feodisiy d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 bu m\u0259b\u0259dl\u0259rin v\u0259 ziyar\u0259tl\u0259rin r\u0259sm\u0259n qada\u011fan edilm\u0259sin\u0259d\u0259k davam etdi (392-ci il)\u2026<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Haz\u0131rda haylar tarixi yalanlar uydurub bu b\u0259\u015f\u0259rin t\u0259hqiramiz l\u0259k\u0259sini \u00f6z yalanlar\u0131 i\u00e7ind\u0259 gizl\u0259m\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar v\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 zoklar\u0131n y\u0259hudiliyini t\u0259bli\u011f ed\u0259r\u0259k, \u00f6zl\u0259rini 10-cu y\u0259hudi qolu oduqlar\u0131n\u0131 b\u0259yan edirl\u0259r.<\/strong><br><br>Bu m\u0259s\u0259l\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 yazd\u0131qlar\u0131na diqq\u0259t yetir\u0259k: \u00ablsrail \u00e7arl\u0131\u011f\u0131 y\u0131x\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. \u0130srail krall\u0131\u011f\u0131 v\u0259 sakinl\u0259rinin \u00f6n\u0259mli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn Assuriya v\u0259 qism\u0259n Midiyada \u0259sir tutulmas\u0131 il\u0259 birlikd\u0259, bu krall\u0131\u011f\u0131 idar\u0259 etmi\u015f klanlar tarixi arenada tamam\u0259n yox oldular. B\u0259s \u0130srailin 10 q\u0259bil\u0259si hara getdi?<\/p>\n\n\n\n<p>G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi bunu tapmaq \u00e7\u0259tin deyil. \u0130ndi uydurduqlar\u0131na uy\u011fun olan atalar\u0131n\u0131n evi Urartuya yerl\u0259\u015fdil\u0259r\u00bb. Hay-bo\u015f qara\u00e7\u0131lar\u0131 y\u0259hudil\u0259rin yad \u00fcns\u00fcr kimi \u00f6z i\u00e7l\u0259rind\u0259n qovdu\u011fu zoklarla qar\u0131\u015faraq xalqla\u015fma prosesin\u0259 do\u011fru bir populyasiya add\u0131m\u0131n\u0131 qeyd etm\u0259k \u0259v\u0259zin\u0259 e.\u0259. 598-ci ild\u0259 ba\u015f vermi\u015f hadis\u0259ni \u00abs\u00fcr\u00fcy\u00fcb\u00bb gah I Tiqran\u0131n zaman\u0131na g\u0259tirib \u00e7\u0131xar\u0131r, gah da e.\u0259. 3 erm\u0259ni \u00e7arl\u0131\u011f\u0131ndan d\u0259m vururlar. Midiya v\u0259 Assuriya qar\u015f\u0131s\u0131nda Lidiya, \u0130srail \u00e7arl\u0131\u011f\u0131 tab g\u0259tirm\u0259diyi d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 3 \u0259d\u0259d erm\u0259ni \u00e7arl\u0131\u011f\u0131? Bunu yayanlar x\u0259st\u0259 haylard\u0131r, amma bu yalanlar\u0131 oxuyub sitat g\u0259tir\u0259n d\u00fcnya aliml\u0259rini is\u0259 q\u0131namamaq olmur.<br><br>S\u00fcbut \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259mi\u015f\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259 etdikl\u0259ri g\u00fcrc\u00fc salnam\u0259si \u00ab<strong>Kartvelis Tsxovreba\u00bb<\/strong>ya \u00fcz tutaraq yaz\u0131rlar:&nbsp;<strong>\u00abYeddi qarda\u015f \u0259sirlikd\u0259n qa\u00e7\u0131b v\u0259 n\u0259hay\u0259t Kartliy\u0259 g\u0259ldil\u0259r, mesxeti torpaq sahibind\u0259n icaz\u0259 ist\u0259dil\u0259r. Onlara icaz\u0259 verildi\u2026 Oradan da Ekletsid\u0259 erm\u0259ni \u00e7ari\u00e7as\u0131 Rakaelin saray\u0131na qa\u00e7d\u0131lar. Burada tezlikl\u0259 xristianl\u0131\u011f\u0131 q\u0259bul etdil\u0259r v\u0259 \u00fc\u00e7 qarda\u015f Erm\u0259nistanda qald\u0131. Dig\u0259r d\u00f6rd qarda\u015f daha \u015fimala getm\u0259y\u0259 q\u0259rar verdil\u0259r. Bel\u0259likl\u0259, qarda\u015flardan biri y\u00fcks\u0259ldi v\u0259 eristav oldu. O, G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n Baqratuni n\u0259slinin atas\u0131d\u0131r. B\u0259zi f\u0259rql\u0259r\u0259 baxmayaraq, G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n tarixi versiyas\u0131 erm\u0259ni versiyas\u0131n\u0131 t\u0259sdiql\u0259yir\u00bb.<\/strong><br><br>Eyni m\u0259qal\u0259d\u0259 Hay etnonimini ivrit dilind\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015faraq yaz\u0131r: \u00ab<strong>\u041d\u0430 \u0438\u0432\u0440\u0438\u0442\u0435 \u0441\u043b\u043e\u0432\u043e \u00ab\u0445\u0430\u0439\u00bb \u05d7\u05d9 \u2014 \u00ab\u0441\u0443\u0449\u0435\u0441\u0442\u0432\u0443\u044e\u0449\u0438\u0439\u00bb, \u00ab\u0436\u0438\u0432\u043e\u0439\u00bb, \u00ab\u0441\u0443\u0449\u0435\u0441\u0442\u0432\u043e\u00bb, \u00ab\u0434\u0435\u044f\u0442\u0435\u043b\u044c\u043d\u044b\u0439\u00bb\u2026<br>\u00ab\u0445\u0430\u0439\u00bb \u05d7\u05d9 \u2014 \u043e\u0434\u043d\u043e \u0438\u0437 \u0438\u043c\u0435\u043d \u0411o\u0433\u0430, \u043e\u0431\u0440\u0430\u0449\u0435\u043d\u0438\u0435 \u043a \u0421\u043e\u0437\u0434\u0430\u0442\u0435\u043b\u044e.<br>\u0410 \u0437\u0432\u0443\u0447\u0438\u0442 \u043e\u043d\u043e \u2014 \u00ab\u0425\u0410\u0419\u00bb.<br>\u0410 \u00ab\u0425\u0410\u0419\u00bb \u2014 \u044d\u0442\u043e \u0441\u0430\u043c\u043e\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u0435 \u0430\u0440\u043c\u044f\u043d! ( \u0130vritc\u0259 \u00abXay\u00bb \u2018n \u2014 \u00abya\u015fayan\u00bb, \u00abcanl\u0131\u00bb, \u00abg\u00f6rk\u0259mli\u00bb dem\u0259kdir. \u00abXay\u00bbn \u2014 Allah\u0131n m\u00fcraci\u0259t olunan adlar\u0131ndan biridir. Bel\u0259 s\u0259sl\u0259nir: \u00abXay\u00bb. \u00abXay\u00bb -erm\u0259nil\u0259r \u00f6zl\u0259rini bel\u0259 adland\u0131r\u0131rlar)<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Bu izi tapm\u0131\u015f kimi \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131 \u0259razil\u0259rd\u0259 q\u0259br\u00fcst\u00fc qo\u00e7 heyk\u0259ll\u0259rind\u0259 6 gu\u015f\u0259li ulduz olan da\u015flar misal g\u00f6st\u0259rilir. Amma unudurlar ki, erm\u0259nil\u0259r Qafqaz\u0131 tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131 zamanlarda X\u0259z\u0259r xaqanl\u0131\u011f\u0131na y\u0259hudi ax\u0131n\u0131 vard\u0131 v\u0259 yollar t\u0259bii ki, Az\u0259rbaycandan ke\u00e7irdi v\u0259 y\u0259hudil\u0259r bu tarixi, yerli t\u00fcrkl\u0259rin, h\u0259m\u00e7inin X\u0259z\u0259rl\u0259rin onlara m\u00fcnasib\u0259tini unutmad\u0131qlar\u0131 b\u0259llidir. Erm\u0259ni \u00f6z yalanlar\u0131 il\u0259 \u00abtarixi \u015fedevrl\u0259r\u00bb yaratmaqda davam edirl\u0259r. Sad\u0259c\u0259 onlar\u0131n uydurduqlar\u0131 tarixin bu d\u00fcnyaya d\u0259xli yoxdur. \u018fg\u0259r olsayd\u0131 d\u00fcnya xalqlar\u0131 b\u00fct\u00fcn zamanlarda bu m\u0259b\u0259d fahi\u015f\u0259l\u0259rinin \u00f6vladlar\u0131n\u0131n c\u0131zma-qralar\u0131n\u0131 oxumaqla \u00f6t\u00fc\u015f\u0259rdil\u0259r.<br><br>M\u0259zar \u00fcst\u00fc abid\u0259l\u0259r\u0259 g\u0259ldikd\u0259 is\u0259 \u00e7\u0259rxi-f\u0259l\u0259k bildir\u0259n i\u015far\u0259ni erm\u0259nil\u0259r XVIII \u0259srin sonlar\u0131nda \u0259xz edibl\u0259r. 6 g\u00fc\u015f\u0259li ulduz is\u0259 (<strong>Aynur Tal\u0131bl\u0131 \u00abBir k\u0259r\u0259 y\u00fcks\u0259l\u0259n bayraq, bir daha enm\u0259z\u00bb<\/strong>): \u00abT\u00fcrk-\u0130slam s\u0259n\u0259t anlay\u0131\u015f\u0131nda \u0259n \u00e7ox \u0259ks olunan ikonoqrafik motivl\u0259r olmu\u015f; toplum v\u0259 d\u00f6vl\u0259t n\u0259zdind\u0259 ucala\u015fd\u0131r\u0131laraq bayraq v\u0259 sancaqlarda \u0259lam\u0259t olaraq istifad\u0259 edilm\u0259y\u0259 ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131r. Ulduz motivi \u0259traf\u0131nda olan qol-uc-\u015f\u00fca say\u0131lar\u0131na g\u00f6r\u0259 f\u0259rqli anlamlar bildirir. Be\u015f gu\u015f\u0259li ulduzlar m\u00fck\u0259mm\u0259lliyi,<strong>&nbsp;alt\u0131 gu\u015f\u0259li ulduzlar evliliyi,&nbsp;<\/strong>b\u0259rab\u0259rliyi, yeddi gu\u015f\u0259li ulduzlar g\u00f6yqur\u015fa\u011f\u0131n\u0131, t\u0259bi\u0259ti, s\u0259kkiz gu\u015f\u0259li ulduzlar is\u0259 g\u00fcc v\u0259 iqtidar\u0131 ifad\u0259 edirdi\u00bb&nbsp;<strong>( Y\u0131ld\u0131z Demiriz, \u0130slam Sanat\u0131nda Geometrik S\u00fcsleme, s.58.).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>Bel\u0259likl\u0259, haylar d\u00fcnyaya \u00f6zl\u0259rini ehtiyyatda olan y\u0259hudil\u0259r kimi s\u0131r\u0131maq planlar\u0131na uy\u011fun h\u0259r\u0259k\u0259td\u0259dirl\u0259r v\u0259 bunun \u00fc\u00e7\u00fcn 100 ildir ki, \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Onlar x\u0259bisc\u0259sin\u0259 y\u0259hudil\u0259r\u0259 h\u0259s\u0259d apar\u0131r v\u0259 onlar\u0131n yerini tutma\u011fa can at\u0131rlar. Amma d\u00fcnyada siyas\u0259tin c\u0259mi iki qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si var. Birincisi bic bicl\u0259r, ikincisi is\u0259 gic bicl\u0259rdir. Erm\u0259nil\u0259r \u00f6zl\u0259rini n\u0259 q\u0259d\u0259r bic saysalar da, uydurduqlar\u0131 yalanlara t\u0259kc\u0259 \u00f6zl\u0259rini inand\u0131ra bilirl\u0259r. Y\u0259ni bu mill\u0259t toplum olaraq gic bicl\u0259rd\u0259n ibar\u0259tdir.<br><br><br>\u2026Tarixd\u0259 hay adl\u0131 mill\u0259t v\u0259 Hayastan adl\u0131 bir d\u00f6vl\u0259t olmay\u0131b. Hay toplumunun xalq kimi formala\u015fmas\u0131 Arsaq t\u00fcrkl\u0259rinin b\u00f6lg\u0259y\u0259 g\u0259li\u015find\u0259n sonra ba\u015f verib.&nbsp;<strong>Osmanl\u0131 say\u0259sind\u0259 frans\u0131z tarix\u00e7il\u0259rinin birg\u0259 s\u0259yiyl\u0259 \u0259yinl\u0259rin\u0259 \u00abgeydikl\u0259ri\u00bb erm\u0259ni-\u0259rm\u0259n s\u00f6z\u00fc etnonim deyil, eponim v\u0259 toponimdir.<\/strong>&nbsp;Bu ad\u0131n haylara yax\u0131ndan-uzaqdan he\u00e7 bir d\u0259xli bel\u0259 yoxdur. XVIII \u0259srd\u0259 frans\u0131zlar saxta \u00abErm\u0259ni tarixi\u00bb t\u0259rtib ed\u0259r\u0259k, bir sistem haz\u0131rlad\u0131lar. Axmaq v\u0259 yalan\u00e7\u0131 toplum olan haylar bu c\u0259lbedici yalan\u0131n \u0259sirin\u0259 \u00e7evrildil\u0259r. \u00c7\u00fcnki tarixd\u0259 he\u00e7 bir izi v\u0259 nailiyy\u0259ti olmayan bir toplum \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0259dim h\u00fcrrit (urartu) v\u0259 \u018frm\u0259n-rumlu (kimmer-sak \u0259cdadl\u0131) t\u00fcrkl\u0259rin \u0259razil\u0259ri v\u0259d olunurdu.<br><br><br>Az vaxt i\u00e7\u0259risind\u0259&nbsp;<strong>Aqatengelos, Kryun, Xorenatsi, Egi\u015fe, Parpetsi, Buzand, Sebeos v\u0259 s.<\/strong>&nbsp;adlarla s\u0259lnam\u0259l\u0259r meydana \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131. Amma bu m\u00fc\u0259llifl\u0259rin ad\u0131na he\u00e7 bir qeyri xalqa m\u0259xsus tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 rastlanmam\u0131\u015f v\u0259 hadis\u0259l\u0259r d\u0259 \u0259ks olunmam\u0131\u015fd\u0131r. \u00dcst\u0259lik, d\u00fcnya etnoqraflar\u0131 haylarda,h\u0259tta kils\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n v\u0259 yaz\u0131s\u0131n\u0131n 11-12 ci \u0259srl\u0259r\u0259d\u0259k suryanic\u0259 olmas\u0131n\u0131 s\u00fcbuta yetirmi\u015fl\u0259r (Erm\u0259nip\u0259r\u0259st Dyakonov bel\u0259 bu faktdan qa\u00e7a bilm\u0259yib). Bunu konkret faktlarla s\u00fcbut etm\u0259k asan bir m\u0259s\u0259l\u0259dir. Hay \u0259d\u0259bi dilinin formala\u015fmas\u0131 is\u0259 XIX \u0259srd\u0259 ba\u015fa \u00e7atmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 Sayat Nova v\u0259 X. Abovyan\u0131n yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 s\u00fcbut edir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ba\u015fqa bir versiyaya g\u00f6r\u0259, bu haylar haradan g\u0259ldil\u0259r v\u0259 h\u0259qiq\u0259t n\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir?<\/strong><br><br>Haylar \u00f6z saxta m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 Hayk v\u0259 onun xalq\u0131n\u0131n e.\u0259. 2200-c\u00fc ild\u0259n e.\u0259. 800-c\u00fc il\u0259d\u0259k ruhani v\u0259 \u00e7arlar\u0131n siyah\u0131s\u0131n\u0131 t\u0259rtib etmi\u015fl\u0259r. Ba\u015fqa bir versiyada is\u0259 guya Balkanlardan g\u0259l\u0259n Frig (frak) tayfalar\u0131n\u0131n Urartu torpaqlar\u0131n\u0131 i\u015f\u011fal etdikd\u0259n (e.\u0259.1200-700) sonra qar\u0131\u015f\u0131qdan indiki hay tayfalar\u0131 yaran\u0131b. Tam f\u0259rqli (Nalbandyan) bir versiyaya g\u00f6r\u0259 is\u0259 uzaq \u0130sve\u00e7d\u0259n g\u0259lm\u0259l\u0259ri ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Bu versiyaslar\u0131n he\u00e7 biri h\u0259qiq\u0259t\u0259 uy\u011fun deyil. Haylar bu \u0259razil\u0259r\u0259 Misird\u0259n semit tayfas\u0131 olaraq g\u0259ldikl\u0259rini gizl\u0259dirl\u0259r. E.\u0259.1290-1224 c\u00fc ill\u0259r\u0259 t\u0259sad\u00fcf ed\u0259n \u0130srailo\u011fullar\u0131 k\u00f6\u00e7\u00fcn\u0259 qo\u015fulan&nbsp;<strong>13- c\u00fc qol Hayk v\u0259 onun ail\u0259siydi (Xokkil\u0259r)<\/strong>. \u015e\u0259rq m\u0259nb\u0259l\u0259ri erm\u0259nil\u0259ri \u00abqara qullar\u00bb siyah\u0131s\u0131nda g\u00f6st\u0259rm\u0259si bununla ba\u011fl\u0131d\u0131r&nbsp;<strong>(\u00abQabusnam\u0259\u00bb<\/strong>). Qa\u00e7q\u0131n qul Hayk \u0130srailo\u011fullar\u0131n\u0131n t\u00f6r\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xaraq Hindistandan g\u0259lmi\u015f Qara\u00e7\u0131 hay- bo\u015f qad\u0131nlarla ail\u0259 qurur. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259n qovulurlar. \u00c7\u00fcnki yad tayfaya \u0259r\u0259 ged\u0259n hay-bo\u015f qara\u00e7\u0131lar\u0131 qara\u00e7\u0131 ad\u0259tinc\u0259 yada \u0259r\u0259 ged\u0259nl\u0259ri v\u0259 y\u0259hudi ad\u0259tinc\u0259 is\u0259 yad qad\u0131nla evl\u0259n\u0259nl\u0259ri \u0130srailo\u011fullar\u0131 q\u0259bul etmirdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Haylar Yax\u0131n \u015e\u0259rqd\u0259 Orta F\u0259rat h\u00f6vz\u0259sind\u0259 bir zamanlar B\u00f6y\u00fck Xaqan Alp \u018fr Tunqa ordusu t\u0259r\u0259find\u0259n xarabazara \u00e7evrilmi\u015f (e.\u0259.9-8 ci \u0259srl\u0259r) Afrodita, Artemid v\u0259 Apollon m\u0259b\u0259dl\u0259rinin \u00e7ox oldu\u011fu \u0259razil\u0259r\u0259 yerl\u0259\u015firl\u0259r. B\u00f6y\u00fck imperiyalar\u0131n \u00f6z m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rini ayd\u0131nla\u015fd\u0131rmaq yerin\u0259 \u00e7evril\u0259n bu \u0259razil\u0259r faktiki olaraq bayqu\u015flar\u0131n m\u0259sk\u0259ni idi.Yaln\u0131z ziyar\u0259tl\u0259r zaman\u0131 canlanma olurdu. Qovulmu\u015f bir toplum \u00fc\u00e7\u00fcn bundan \u0259lveri\u015fli \u015f\u0259rait ola bilm\u0259zdi. Haylar h\u0259l\u0259 d\u0259 \u00f6z hindli-qara\u00e7\u0131 ba\u011flar\u0131n\u0131 gizl\u0259m\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. \u018fslind\u0259 qara\u00e7\u0131lar\u0131 asanl\u0131qla assimlyasiya ed\u0259n t\u0259k toplumun haylar olmas\u0131n\u0131 etnoqrafiya t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259 ara\u015fd\u0131r\u0131r. \u00abErm\u0259nil\u0259r h\u0259mi\u015f\u0259 ya\u015fad\u0131qlar\u0131 \u00f6lk\u0259nin yaramaz sakinl\u0259ri olublar. \u00d6z yax\u0131nlar\u0131n\u0131 sataraq h\u0259mi\u015f\u0259 g\u00fccl\u00fc qon\u015fulara m\u0259h\u0259bb\u0259tl\u0259 qulluq edibl\u0259r\u00bb- dey\u0259 yazan Geqor Patkanov assimlyasiya edilmi\u015f bir qara\u00e7\u0131 hay akademikidir. Haylar tarixd\u0259 ilkin v\u0259 q\u0259dim olma\u011f\u0131 sevdikl\u0259ri halda pulla fahi\u015f\u0259liyin onlar\u0131n ad\u0131yla ba\u011fl\u0131 olmas\u0131na he\u00e7 toxunmazlar. \u018flb\u0259tt\u0259 ki, qovulmu\u015f semit-qara\u00e7\u0131 toplumunun ehtiyaclar\u0131n\u0131 xarabalarda e\u015f\u015f\u0259kl\u0259 y\u00fck da\u015f\u0131maqla v\u0259 ya ki\u00e7ik qay\u0131qlarla F\u0259rat \u00e7ay\u0131ndan o t\u0259r\u0259f-bu t\u0259r\u0259f\u0259 adam ke\u00e7irm\u0259kl\u0259, pin\u0259\u00e7ilikl\u0259 v\u0259 s. t\u0259min etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn deyildi. Bu \u0259razil\u0259r\u0259 h\u0259r il y\u00fcz minl\u0259rl\u0259 m\u0259b\u0259d ziyar\u0259t\u00e7il\u0259ri g\u0259l\u0259rdil\u0259r. Afrodita m\u0259b\u0259dini yunanlar, misirlil\u0259r v\u0259 assuriyal\u0131lar ziyar\u0259t ed\u0259rdil\u0259r.&nbsp;<strong>Ziyar\u0259tl\u0259r h\u0259r ilin yaz\u0131nda ba\u015flayard\u0131. M\u0259b\u0259din m\u0259rk\u0259zind\u0259 boz ya\u015f\u0131l r\u0259ngli kanonik bir da\u015f (1m h\u00fcnd\u00fcrl\u00fckd\u0259) yerl\u0259\u015firdi. Yunanca v\u0259 rusca olan m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 bu da\u015f\u0131n ad\u0131 KARADA\u015e (Qara da\u015f) adland\u0131r\u0131l\u0131r. Burada h\u0259r bir qad\u0131n tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131 bir ki\u015fiyl\u0259 \u0259laq\u0259y\u0259 girm\u0259liydi. K\u00fctl\u0259vi \u0259laq\u0259l\u0259rin ba\u015f verdiyi \u0259razil\u0259r\u0259 yax\u0131n ya\u015fayan haylar bu qad\u0131nlar\u0131 ellikc\u0259 \u0259v\u0259z etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar v\u0259 Yunan\u0131stan \u0259razil\u0259rin\u0259d\u0259k b\u00fct\u00fcn m\u0259b\u0259dl\u0259rd\u0259 pulla fahi\u015f\u0259lik ed\u0259n qad\u0131nlar haylara m\u0259nsub idi.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Bu fakt alman sosioloqu K. Marks v\u0259 F. Engelsin diqq\u0259tini \u00e7\u0259kib: \u00ab\u00d6z arvadlar\u0131n\u0131 ya\u015fay\u0131\u015f v\u0259 qazanc namin\u0259 ba\u015fqa xalqlar\u0131n ki\u015fil\u0259rin\u0259 satan ilk mill\u0259t erm\u0259nil\u0259r olmu\u015fdur.\u00bb&nbsp;<strong><em>F. Engels \u00abAil\u0259nin x\u00fcsusi m\u00fclkiyy\u0259ti v\u0259 d\u00f6vl\u0259tin m\u0259n\u015f\u0259yi\u00bbadl\u0131 \u0259s\u0259rind\u0259 \u00abKornifd\u0259 v\u0259 h\u0259tta Hindistan m\u0259b\u0259dl\u0259rind\u0259 qulluq ed\u0259n ilk r\u0259qqas\u0259 v\u0259 fahi\u015f\u0259l\u0259r erm\u0259ni k\u0259nizl\u0259ri olmu\u015flar\u00bb- dey\u0259 onlar\u0131 fahi\u015f\u0259liyi r\u0259smil\u0259\u015fdir\u0259n ilk tayfa kimi xarakteriz\u0259 edirdi. O, yaz\u0131rd\u0131: \u00ab\u018fn q\u0259dim zamanlarda erm\u0259ni qad\u0131nlar\u0131n pulla fahi\u015f\u0259lik ed\u0259r\u0259k qazand\u0131qlar\u0131 pulla dini m\u0259b\u0259dl\u0259ri saxlamaq qanuni v\u0259 t\u0259bii hal say\u0131l\u0131rd\u0131. Bu i\u015fl\u0259r allah\u0131n m\u0259b\u0259dind\u0259 ba\u015f verirdi v\u0259 ilk vaxtlar qazan\u0131lan pullar m\u0259b\u0259d x\u0259zin\u0259sin\u0259 gedirdi.Erm\u0259ni Anaitis gperodullar\u0131 (m\u0259b\u0259d fahi\u015f\u0259l\u0259ri \u00d6n Asiyan\u0131n b\u00fct\u00fcn m\u0259b\u0259dl\u0259rind\u0259 fahi\u015f\u0259lik ed\u0259rdil\u0259r) Kornifd\u0259ki Afrodita m\u0259b\u0259dind\u0259, habel\u0259 m\u0259b\u0259dl\u0259rd\u0259 olan v\u0259 bayedarka adlanan hind dini r\u0259qqas\u0259l\u0259ri ilk m\u0259b\u0259d fahi\u015f\u0259l\u0259ri idil\u0259r. Yad ki\u015fil\u0259r\u0259 t\u0259slim olmaq h\u0259r bir qad\u0131n\u0131n ilk v\u0259zif\u0259si kmi sonralar onlar\u0131 \u0259v\u0259z ed\u0259n kahinl\u0259rin i\u015fin\u0259 \u00e7evrildi.\u00bb (K. Marks, F. Engels \u00ab\u0130zbrann\u0131e so\u00e7ineniya\u00bb T.VI. s.146-147. Moskva 1987)<\/em><\/strong>. Bu fakt\u0131 Herodotun \u00abTarix\u00bb \u0259s\u0259rind\u0259 d\u0259 izl\u0259y\u0259 bil\u0259rik. \u00dcst\u0259lik, bu fakt haylar\u0131n Avropadan deyil Misird\u0259n g\u0259ldiyini s\u00fcbut edir. \u00c7\u00fcnki Herodot haylar\u0131 Babillil\u0259r kimi t\u0259qdim edir: \u00abBabillil\u0259rin \u0259n r\u00fcsvay\u00e7\u0131 ad\u0259ti bel\u0259dir: \u00abG\u0259r\u0259k h\u0259r bir babilli qad\u0131n \u00f6mr\u00fcnd\u0259 bir d\u0259f\u0259 Afrodita m\u0259b\u0259dind\u0259 otursun. Pul m\u00fcqabilind\u0259 yad ki\u015fiy\u0259 t\u0259slim olsun\u00bb&nbsp;<strong>(Herodot \u00abTarix\u00bb Bak\u0131 1998. s.1,199).&nbsp;<\/strong>Bu kitabda da eyni faktlar sadalanmaqdad\u0131r. Bel\u0259likl\u0259, haya q\u0259dim xalq deyib, saxta erm\u0259ni-hay m\u0259nb\u0259l\u0259rini g\u00f6z\u00fcm\u00fcz\u0259 soxanlar x\u0259yan\u0259tkarlard\u0131r. Onlara inanmay\u0131n. Erm\u0259ni m\u0259l\u0259zinin ata axtar\u0131\u015f\u0131n\u0131n bununla ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu anlayan oldumu? Nec\u0259 dey\u0259rl\u0259r:&nbsp;<strong>\u00abAtas\u0131n\u0131 axtaran, \u0130tin arxas\u0131nca g\u0259z\u0259r\u00bb\u2026<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u2026<strong>Bu qeydl\u0259r, g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 n\u0259\u015frini planlad\u0131\u011f\u0131m \u00abTarixin dili, dilin tarixi\u00bb kitab\u0131mdan al\u0131nt\u0131lard\u0131r\u2026<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>\u2026<strong>D\u00fc\u015fm\u0259nimizin bunca \u015f\u0259r\u0259fsizliyin\u0259 r\u0259\u011fm\u0259n onlara heyranl\u0131q b\u0259sl\u0259y\u0259nl\u0259rin milli kimliyin\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259 edir\u0259m\u2026<\/strong><br><br>Yazd\u0131\u011f\u0131m \u00ab<strong>T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fckd\u0259 \u00abS\u0259lcuqlu\u00bb x\u0259st\u0259liyi\u00bb<\/strong>&nbsp;kitab\u0131mda yazd\u0131\u011f\u0131m bir b\u0259hsi d\u0259 buraya \u0259lav\u0259 edir\u0259m: \u00ab<strong>\u018fr\u0259bl\u0259rin y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259n a\u011f\u0131r z\u0259rb\u0259l\u0259r yemi\u015f bu hay toplumuna art\u0131q Bizans\u0131n \u0259li \u00e7atm\u0131rd\u0131. Osmanl\u0131 say\u0259sind\u0259 dincliy\u0259 qovu\u015fmu\u015f oldular. Xristianl\u0131q ad\u0131na \u0259r\u0259bl\u0259r Qaraman-\u018frm\u0259niyy\u0259sini v\u0259 Az\u0259rbaycan \u2013 Albaniyas\u0131n\u0131 tan\u0131y\u0131rd\u0131. B\u00f6lg\u0259d\u0259 yaratd\u0131qlar\u0131 \u0259razi vahidl\u0259rini I-II-III-IV \u018frm\u0259niyy\u0259 adland\u0131rd\u0131lar.<\/strong><br><br>\u018fr\u0259b tarix\u00e7isi \u0130st\u0259xri yaz\u0131r:&nbsp;<strong>\u201cBiz \u018frm\u0259niyy\u0259, Arran v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131 x\u0259rit\u0259d\u0259 birl\u0259\u015fdirir v\u0259 ona bir \u00f6lk\u0259 kimi bax\u0131r\u0131q. Az\u0259rbaycan\u0131n s\u0259rh\u0259dl\u0259ri T\u0259rm v\u0259 Z\u0259ncan\u0131n son h\u0259ddin\u0259 \u00e7atan da\u011f silsil\u0259sidir. Sonra bu silsil\u0259 Din\u0259v\u0259rin son h\u00fcduduna \u00e7at\u0131r, sonra H\u00fclvan v\u0259 \u015e\u0259hrazurun o t\u0259r\u0259fl\u0259rin\u0259d\u0259k uzan\u0131r, daha sonra is\u0259 \u018frm\u0259niyy\u0259 h\u00fcdudlar\u0131n\u0131 \u0259hat\u0259 edir\u201d. Eyni fakt\u0131 Y\u0259qubi, \u0130bn H\u0259vq\u0259l d\u0259 t\u0259sdiql\u0259yir. Y\u0259ni, \u00f6zl\u0259rinin dediyi kimi n\u0259 haylar\u0131n, n\u0259 Hayastan\u0131n tez-tez din d\u0259yi\u015f\u0259n hay ke\u015fi\u015fl\u0259rinin F\u0259rat \u00e7ay\u0131n\u0131n yuxar\u0131 axar\u0131nda s\u0131\u011f\u0131nd\u0131qlar\u0131 hans\u0131sa ki\u00e7ik kils\u0259d\u0259n qeyri co\u011frafi \u0259razili d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri olmay\u0131b. \u00c7ay\u0131n sol sahilin\u0259 ki\u00e7ik Hayastan, sa\u011f sahilin\u0259 is\u0259 b\u00f6y\u00fck Hayastan deyibl\u0259r. Bu ad co\u011frafi nomendir (B\u00f6y\u00fck Q\u0131\u015flaq v\u0259 Ki\u00e7ik Q\u0131\u015flaq v\u0259.s. k\u0259nd adlar\u0131na uy\u011fun). B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259 \u201cerm\u0259ni\u201d ad\u0131n\u0131 haylar\u0131n a\u011f\u0131zlar\u0131na almalar\u0131 t\u00fcrk\u0259 t\u0259hqirdir.<br><br><\/strong>Haylar\u0131n \u201cerm\u0259ni\u201d ad\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259kl\u0259 Qaramanl\u0131 v\u0259 Q\u0131p\u00e7aq xristianlara m\u0259xsus mirasa sahib \u00e7\u0131xaraq, Qafqazad\u0259k yay\u0131ld\u0131lar. Onlar \u00dc\u00e7m\u00fc\u0259zzin (haylar bil\u0259r\u0259kd\u0259n E\u00e7mi\u0259dzin deyirl\u0259r) pravoslav-alban kils\u0259sin\u0259 tor atd\u0131lar. Onu \u0259l\u0259 ke\u00e7irdikd\u0259n sonra provaslav kils\u0259 hay qriqoryanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n m\u0259rk\u0259zin\u0259 \u00e7evrildi. Rusiya tarix\u00e7i-etnoqraf\u0131 V. Veli\u00e7konun bu bar\u0259d\u0259 maraql\u0131 qeydl\u0259ri m\u00f6vcuddur:&nbsp;<strong>\u201cXVIII \u0259srin sonunda \u00dc\u00e7m\u00fc\u0259zzin katalikosunun \u00fcmumxalq se\u00e7kisinin prinsipin\u0259 zidd olaraq bu v\u0259zif\u0259y\u0259 \u00dc\u00e7m\u00fc\u0259zzin ruhanil\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n yenic\u0259 se\u00e7ilmi\u015f arxiyepiskop Qukas (Luka) t\u0259yin olunmu\u015fdu. Konstantinopol patriarx\u0131 Zaxariya buna etiraz etm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. Qukas ona s\u0259mimi m\u0259ktublar yazm\u0131\u015f, h\u0259min vaxt is\u0259 Konstantinopol erm\u0259ni c\u0259miyy\u0259ti Zaxariyan\u0131n v\u0259zif\u0259d\u0259n uzaqla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 t\u00fcrk h\u00f6kum\u0259tind\u0259n xahi\u015f etmi\u015fdi. C\u0259nab Yezovun t\u0259rifini g\u00f6y\u0259 qalx\u0131zd\u0131\u011f\u0131 Qukas\u0131n t\u0259l\u0259sm\u0259si A\u011fvan (Alban) \u2013 Qanzasar kils\u0259si (indiki A\u011fd\u0259r\u0259 rayonunun \u0259razisind\u0259dir \u2013 m\u00fc\u0259l.) patriarx\u0131 \u0130sraelin \u00dc\u00e7m\u00fc\u0259zzin taxt\u0131-tac\u0131na se\u00e7ilm\u0259sind\u0259n \u0259l \u00e7\u0259km\u0259sinin vacibliyi il\u0259 izah olunur. S\u00f6hb\u0259t ayr\u0131lm\u0131\u015f A\u011fvan (Alban \u2013 t\u00fcrk) patriarx\u0131na z\u0259rb\u0259 vurmaq v\u0259 teokratik m\u00fctl\u0259qiyy\u0259t qurmaqdan gedirdi. V\u0259zif\u0259d\u0259 olan qulluq adamlar\u0131n\u0131n m\u0259lumats\u0131zl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 yaxud satq\u0131nl\u0131\u011f\u0131 \u00fcz\u00fcnd\u0259n bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 h\u0259m t\u00fcrk, h\u0259m d\u0259 rus h\u00f6kum\u0259tinin m\u0259nafel\u0259ri d\u00fcz g\u0259lm\u0259s\u0259 d\u0259 h\u0259ssasl\u0131qla v\u0259 yekdillikl\u0259 onu (Qukas\u0131 \u2013 m\u00fc\u0259l.) m\u00fcdafi\u0259 edirdil\u0259r. Bizim Konstantinopola (\u0130stanbula) g\u00f6nd\u0259rdiyimiz el\u00e7i Tomara 1801-ci ild\u0259 h\u00f6kum\u0259t\u0259 h\u00fcsn-r\u0259\u011fb\u0259tl\u0259 \u00e7atd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131 ki, Qukas \u201cRusiyan\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 \u00f6z mill\u0259tini dir\u00e7\u0259ltm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r<\/strong>\u201d. Xarici katolikosun k\u00f6nl\u00fc xo\u015f olsun dey\u0259 Alban katolikosu h\u0259dd\u0259n art\u0131q s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, sonra is\u0259 Qaraba\u011f\u0131n v\u0259 G\u0259nc\u0259nin Rusiyaya birl\u0259\u015fdirilm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 l\u0259\u011fv olunmu\u015f v\u0259 bu, he\u00e7 k\u0259s\u0259 bildirilm\u0259mi\u015fdi. M\u0259lum olmu\u015fdu ki, bizim siyas\u0259t\u00e7il\u0259r, h\u0259tta \u00f6z \u0259razil\u0259ind\u0259 Siss v\u0259 Aktamar patriarxlar\u0131n\u0131n \u201cb\u00fct\u00fcn erm\u0259nil\u0259rin katalikosu\u201dndan azad olunmas\u0131n\u0131 m\u00fcdafi\u0259 el\u0259m\u0259yi ba\u015fa d\u00fc\u015f\u0259n t\u00fcrkl\u0259rd\u0259n d\u0259 az uzaqg\u00f6r\u0259ndirl\u0259r\u201d (<strong>V.L. Veli\u00e7ko \u201cQafqaz\u201d Bak\u0131 1995 s.59-60<\/strong>).<br><br>Fakt\u0131n do\u011frulu\u011funu t\u0259sdiql\u0259y\u0259n daha bir s\u0259n\u0259d is\u0259 bu hadis\u0259d\u0259n 300 il \u00f6nc\u0259 R\u0259vanqulu xan\u0131n \u015eah \u0130smay\u0131la yazd\u0131\u011f\u0131 bir m\u0259ktubdur. M\u0259ktubda deyilirdi: \u201d<strong>Mesapatomiyadan Van g\u00f6l\u00fc h\u00f6vz\u0259sin\u0259, oradan da 5-10 n\u0259f\u0259rlik d\u0259st\u0259l\u0259rl\u0259 s\u0259n\u0259tkarl\u0131qla m\u0259\u015f\u011ful olmaq ad\u0131yla O\u011fuz-t\u00fcrk yurdu olan Qafqaza k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n er\u00acm\u0259nil\u0259rin s\u0259n\u0259tkarl\u0131q \u0259v\u0259zin\u0259, kils\u0259 tikib yerl\u0259\u015f\u0259r\u0259k \u00f6zl\u0259rini, Qafqaz\u0131n yerli xalq\u0131 olmalar\u0131n\u0131 iddia ed\u0259c\u0259kl\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259n etdik. Bel\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259r g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 xo\u015fag\u0259lm\u0259zlikl\u0259r\u0259 yol a\u00e7a bil\u0259r\u2026<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>Bunlar\u0131 qar\u0131\u015f\u0131q (alban-rum) A\u011fkils\u0259 (\u00dc\u00e7m\u00fc\u0259zzin) katalikoslu\u011fu maliyy\u0259l\u0259\u015fdirir\u2026\u201d<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/Khan_palace_in_Shusha.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-6275\"\/><\/figure>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Yaz\u0131n\u0131 ilk d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fc jurnalist,I Qaraba\u011f m\u00fcharib\u0259sinin qazisi, istedadl\u0131 q\u0259l\u0259m sahibi, t\u00fcrkoloq Turan sevdal\u0131 sava\u015f adam\u0131 \u00a0m\u0259rhum Xaqani \u018fd\u0259bo\u011flu (Rzaquliyev) 2018 \u2013ci ild\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131b.<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-95911","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/95911","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=95911"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/95911\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":95913,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/95911\/revisions\/95913"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=95911"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=95911"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=95911"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}