{"id":96129,"date":"2023-10-28T23:04:21","date_gmt":"2023-10-28T19:04:21","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=96129"},"modified":"2023-10-28T23:04:21","modified_gmt":"2023-10-28T19:04:21","slug":"atrebat-kimmer-belqay-bulqar-hun-eyni-xalqin-muxt%c9%99lif-adlari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=96129","title":{"rendered":"Atrebat, kimmer, belqay, bulqar, hun &#8212; eyni xalq\u0131n m\u00fcxt\u0259lif adlar\u0131"},"content":{"rendered":"\n<p>Az\u0259rbaycan ad\u0131n\u0131n m\u0259nas\u0131n\u0131 izah ed\u0259n 12 f\u0259rziyy\u0259<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fvv\u0259lki hiss\u0259d\u0259 qeyd etdik ki, atrebat tayfas\u0131 romal\u0131lar\u0131n belqay (belgae) adland\u0131rd\u0131qlar\u0131 xalq\u0131n bir hiss\u0259si idi. M\u00fcasir Bel\u00e7ika m\u0259hz bu etnosun ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131y\u0131r. Ehtimala \u0259sas\u0259n, belqay ad\u0131 protokelt dilind\u0259 \u201cq\u0259z\u0259bd\u0259n \u015fi\u015fm\u0259k\u201d anlam\u0131n\u0131 ifad\u0259 ed\u0259n \u201cbelg\u201d v\u0259 ya \u201cbolg\u201d s\u00f6z\u00fcnd\u0259n t\u00f6r\u0259mi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Dig\u0259r g\u00fcmana g\u00f6r\u0259, bu etnonim slavyan v\u0259 \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259 hind\u2013Avropa dill\u0259rind\u0259ki \u201cbel\u201d, \u201cbelo\u201d, \u201cbel\u0131y\u201d (a\u011f, parlaq) s\u00f6z\u00fcnd\u0259n yaranm\u0131\u015fd\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc iddiada is\u0259 deyilir ki, h\u0259min xalqa belqay ad\u0131n\u0131 yerli qallar vermi\u015fl\u0259r. Qall dilind\u0259 \u201cbelgiad\u201d s\u00f6z\u00fc \u201cda\u011f\u0131d\u0131c\u0131\u201d, \u201cbelg\u201d s\u00f6z\u00fc is\u0259 \u201cs\u0131nd\u0131rmaq\u201d m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259nirmi\u015f.<\/p>\n\n\n\n<p>D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc f\u0259rziyy\u0259ni biz ir\u0259li s\u00fcr\u00fcr\u00fck. Fikrimizc\u0259, romal\u0131lar bulqar\u2013t\u00fcrk xalq\u0131n\u0131n Q\u0259rbi Avropaya k\u00f6\u00e7m\u00fc\u015f hiss\u0259sini eram\u0131z\u0131n IV \u0259srin\u0259d\u0259k belqay adland\u0131rm\u0131\u015flar.<\/p>\n\n\n\n<p>Birinci d\u0259lil. Eram\u0131z\u0131n I\u2013III \u0259srl\u0259rind\u0259 Roma imperiyas\u0131nda, \u0259sas\u0259n d\u0259 belqaylar\u0131n ya\u015fad\u0131qlar\u0131 \u0259razil\u0259rd\u0259 vulqar (sermo vulqaris) adlanan bir dil yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Linqvistl\u0259r bu dili lat\u0131n dili il\u0259 eynil\u0259\u015fdirir, onu lat\u0131ncan\u0131n dialekti hesab edirl\u0259r. Amma g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ki, dil\u00e7il\u0259r \u201cxalq lat\u0131n dili\u201d il\u0259 \u201cvulqar dilini\u201d qar\u0131\u015fd\u0131r\u0131rlar. Onu da vur\u011fulayaq ki, bulqar\u2013t\u00fcrk xalq\u0131n\u0131n ad\u0131 ilk d\u0259f\u0259 \u201c354-c\u00fc ilin lat\u0131n xronoqraf\u0131\u201d adl\u0131 anonim \u0259s\u0259rd\u0259 m\u0259hz \u201cvulqares\u201d \u015f\u0259klind\u0259 qeyd olunmu\u015fdur.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130kinci d\u0259lil. Q\u0259dim kelt tayfalar\u0131ndan birinin ad\u0131 bituriq idi. Bu tayfan\u0131n belqaylara aid olub-olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmirik. Amma maraql\u0131d\u0131r ki, bituriql\u0259rin Fransada sald\u0131qlar\u0131 iki \u0259sas \u015f\u0259h\u0259rd\u0259n biri Burdi\u2013gala (m\u00fcasir Bordo \u015f\u0259h\u0259ri) adlan\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Ha\u015fiy\u0259. Ehtimala g\u00f6r\u0259, Burdi\u2013gala toponimi akvitan dilind\u0259ki \u201cburd\u201d (\u00e7irkli, pal\u00e7\u0131ql\u0131) v\u0259 \u201ckal\u201d (s\u0131\u011f\u0131nacaq) s\u00f6zl\u0259rind\u0259n yaranm\u0131\u015fd\u0131r. Qeyd ed\u0259k ki, \u00f6l\u00fc akvitan dili hind\u2013Avropa dil ail\u0259sin\u0259 daxil deyildir. B\u0259zi dil\u00e7il\u0259r hesab edirl\u0259r ki, onun \u0259n yax\u0131n qohumu m\u00fcasir bask dilidir. Amma bu iddia da m\u00fcbahis\u0259lidir.<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>Nax\u00e7\u0131van\u0131n Culfa rayonunda, Qazan\u00e7\u0131 k\u0259ndind\u0259n c\u0259nub-\u015f\u0259rqd\u0259 Berdi\u2013qala adl\u0131 q\u0259dim tikili yerl\u0259\u015fir.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc d\u0259lil. Bituriql\u0259rin Fransadak\u0131 ikinci \u015f\u0259h\u0259rinin ad\u0131 Avarik (indiki Burj \u015f\u0259h\u0259ri) idi.<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>E.\u0259. XVIII\u2013XVI \u0259srl\u0259rd\u0259 Misiri z\u0259bt etmi\u015f hiksoslar bu \u00f6lk\u0259d\u0259 Avaris adl\u0131 b\u00f6y\u00fck bir \u015f\u0259h\u0259r salm\u0131\u015fd\u0131lar. Avaris onlar\u0131n paytaxt\u0131 idi.<\/li>\n\n\n\n<li>M\u0259\u015fhur rus linqvisti Oleq Mudrak (1962) is\u0259 s\u00fcbut etmi\u015fdir ki, q\u0259dim t\u00fcrk tayfalar\u0131ndan biri \u2013 avarlar m\u0259hz bulqar dilind\u0259 dan\u0131\u015fm\u0131\u015flar.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc d\u0259lil. Yunan tarix\u00e7isi Prokopius Kaesarensis (490\u2013565) yaz\u0131rd\u0131: \u201cKe\u00e7mi\u015f zamanlarda h\u0259min torpaqlarda o vaxtlar kimmer adlanan \u00e7oxlu hun ya\u015fay\u0131rd\u0131. Onlar bir h\u00f6kmdara tabe idil\u0259r. Bu xalq\u0131n n\u00f6vb\u0259ti h\u00f6kmdarlar\u0131ndan birinin Utiqur v\u0259 Kutriqur adl\u0131 iki o\u011flu olmu\u015fdu. Atalar\u0131n\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra qarda\u015flar \u00f6lk\u0259ni \u00f6z aralar\u0131nda b\u00f6ld\u00fcl\u0259r v\u0259 \u00f6z adlar\u0131n\u0131 onlara tabe olan xalqlara verdil\u0259r. Bel\u0259 ki, bug\u00fcn d\u0259 h\u0259min xalqlardan biri utiqur, dig\u0259ri kutriqur adlan\u0131r\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cHunlar\u0131n bir \u00e7ox tayfas\u0131 saqinl\u0259rin arxas\u0131ndak\u0131 torpaqlarda m\u0259skunla\u015f\u0131b. Evlisiya adlanan bu \u00f6lk\u0259nin sahilyan\u0131 hiss\u0259si, h\u0259m\u00e7inin \u201cMaeotis bataql\u0131\u011f\u0131\u201dna (Azov d\u0259nizin\u0259) v\u0259 ora axan Tanais (Don) \u00e7ay\u0131nad\u0259k uzanan \u0259razisi barbarlar\u0131n \u0259lind\u0259dir. Buradak\u0131 xalqlar\u0131 ke\u00e7mi\u015fd\u0259 kimmer adland\u0131r\u0131blar. \u0130ndi is\u0259 onlar utiqur ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131y\u0131rlar\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259lumdur ki, q\u0259dim bulqar xalq\u0131n\u0131n \u00f6z\u0259yini m\u0259hz uturqur v\u0259 kuturqur tayfalar\u0131 t\u0259\u015fkil edirdil\u0259r. G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, yunan salnam\u0259\u00e7isi Prokopius Kaesarensis kimmerl\u0259rl\u0259 bulqarlar\u0131, dig\u0259r yunan tarix\u00e7isi Lucius Mestrius Plutarchus (50\u2013120) is\u0259 kimmerl\u0259rl\u0259 belqaylar\u0131 eynil\u0259\u015fdirirdi. Romal\u0131larsa belqaylar\u0131 kelt\u2013skifl\u0259r adland\u0131r\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<p>Salnam\u0259\u00e7i Suriyal\u0131 Mikael (1126\u20131199) is\u0259 bulqarlarla skifl\u0259ri eynil\u0259\u015fdirirdi: \u201cO zamanlar Daxili Skifiyadan olan \u00fc\u00e7 qarda\u015f otuz min skifi \u00f6zl\u0259ril\u0259 apard\u0131lar. Onlar susuzluqdan \u0259ziyy\u0259t \u00e7\u0259km\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0131\u015fda yola d\u00fc\u015f\u0259r\u0259k \u0130meon da\u011f\u0131ndan (Hinduku\u015f, Pamir v\u0259 Tyan\u015fan da\u011flar\u0131ndan) Tanais \u00e7ay\u0131na (Don \u00e7ay\u0131na) v\u0259 Pont d\u0259nizin\u0259d\u0259k (Qara d\u0259niz\u0259d\u0259k) olan m\u0259saf\u0259ni altm\u0131\u015f g\u00fcn\u0259 q\u0259t edib Roman\u0131n s\u0259rh\u0259dl\u0259rin\u0259 \u00e7atd\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<p>Burada \u00fc\u00e7 qarda\u015fdan biri \u2013 Bulqarios on min n\u0259f\u0259ri \u00f6z\u00fc il\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fcb qarda\u015flar\u0131ndan ayr\u0131ld\u0131. O, Tanais \u00e7ay\u0131n\u0131 ke\u00e7\u0259r\u0259k Pont d\u0259nizin\u0259 axan Dunay \u00e7ay\u0131na yax\u0131nla\u015fd\u0131 v\u0259 (\u00f6z n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rini) \u0130mperator Flavius Maurikius Tiberiusun (539\u2013602) yan\u0131na g\u00f6nd\u0259rib m\u0259skunla\u015fmalar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn vilay\u0259t, el\u0259c\u0259 d\u0259 Romaya xidm\u0259t etm\u0259l\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn icaz\u0259 ist\u0259di. \u0130mperator Dakian\u0131, Yuxar\u0131 v\u0259 A\u015fa\u011f\u0131 Meziyan\u0131 onlara verdi. Onlar Roman\u0131n m\u00fchafiz\u0259\u00e7il\u0259ri (h\u0259rb\u00e7il\u0259ri, ke\u015fik\u00e7il\u0259ri) oldular. Romal\u0131lar is\u0259 onlar\u0131 bulqar adland\u0131r\u0131rd\u0131lar\u2026\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>\u015e\u0259rqi Roma salnam\u0259\u00e7isi Agathias Scholasticus (536\u2013582) \u201c\u0130mperator Yustinian\u0131n (482\u2013565) hakimiyy\u0259ti haqq\u0131nda\u201d adl\u0131 \u0259s\u0259rinin 5-ci kitab\u0131n\u0131n 11-ci hiss\u0259sind\u0259 skifl\u0259ri, hunlar\u0131 v\u0259 bulqarlar\u0131 eyni xalq hesab edirdi: \u201cHun xalq\u0131 vaxtil\u0259 Maeotis g\u00f6l\u00fcn\u00fcn (Azov d\u0259nizinin) \u015f\u0259rq sahill\u0259rind\u0259 m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015fd\u0131. \u0130meon da\u011f\u0131n\u0131n arxas\u0131nda \u2013 Asiyada ya\u015fayan dig\u0259r barbar xalqlar kimi hunlar da Tanais \u00e7ay\u0131ndan \u015fimalda ya\u015fay\u0131rd\u0131lar. Onlar\u0131n ham\u0131s\u0131n\u0131 hun, yaxud skif adland\u0131r\u0131rd\u0131lar. Ayr\u0131-ayr\u0131l\u0131qda is\u0259 bu tayfalardan birinin ad\u0131 kotriqur, dig\u0259rinin ad\u0131 is\u0259 utiqur idi\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>N\u0259tic\u0259: Kimmer, skif, kelt\u2013skif, belqay, bulqar v\u0259 hun etnoniml\u0259ri, \u0259slind\u0259, eyni xalq\u0131n m\u00fcxt\u0259lif adlar\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Ard\u0131 var\u2026<\/p>\n\n\n\n<p>M\u00fc\u0259llif: Milli Kimlik Ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 Qrupunun \u00fczv\u00fc Araz \u015e\u0259hrili<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Az\u0259rbaycan ad\u0131n\u0131n m\u0259nas\u0131n\u0131 izah ed\u0259n 12 f\u0259rziyy\u0259 \u018fvv\u0259lki hiss\u0259d\u0259 qeyd etdik ki, atrebat tayfas\u0131 romal\u0131lar\u0131n belqay (belgae) adland\u0131rd\u0131qlar\u0131 xalq\u0131n bir hiss\u0259si idi. M\u00fcasir Bel\u00e7ika<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-96129","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-gundm"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/96129","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=96129"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/96129\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":96131,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/96129\/revisions\/96131"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=96129"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=96129"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=96129"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}