{"id":96522,"date":"2023-11-16T11:04:42","date_gmt":"2023-11-16T07:04:42","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=96522"},"modified":"2023-11-16T11:04:43","modified_gmt":"2023-11-16T07:04:43","slug":"erm%c9%99nil%c9%99r-tanrini-turk-adlandirirdilar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=96522","title":{"rendered":"Erm\u0259nil\u0259r Tanr\u0131n\u0131 T\u00fcrk adland\u0131r\u0131rd\u0131lar"},"content":{"rendered":"\n<p><\/p>\n\n\n\n<p>Bu yaz\u0131m\u0131z \u00e7ox maraql\u0131 bir fakt bar\u0259sind\u0259dir. Erm\u0259nil\u0259rin xristianl\u0131\u011fa q\u0259d\u0259rki \u0259sas tanr\u0131lar\u0131ndan birinin ad\u0131n\u0131n T\u00fcrk oldu\u011funu bilirdinizmi?<\/p>\n\n\n\n<p>Erm\u0259ni dini t\u0259s\u0259vv\u00fcrl\u0259rin\u0259 \u0259sas\u0259n, tanr\u0131 Turk erm\u0259nil\u0259rin mifik \u0259cdad\u0131 Hayk\u0131n n\u0259tic\u0259sidir. Erm\u0259ni mifologiyas\u0131nda h\u0259m Hayk, h\u0259m d\u0259 Turk n\u0259h\u0259ng azmanlar kimi t\u0259svir edilmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Turk m\u0259hsuldarl\u0131q tanr\u0131s\u0131 v\u0259 da\u015f ustas\u0131 idi. O, iri da\u015flar\u0131 d\u0131rnaqlar\u0131 il\u0259 \u00e7ap\u0131b hamarlay\u0131r, onlar\u0131n \u00fcz\u0259rind\u0259 qartal t\u0259svirl\u0259ri h\u0259kk edirdi. Q\u0259z\u0259bl\u0259n\u0259nd\u0259 is\u0259 b\u00f6y\u00fck qaya par\u00e7alar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n g\u0259mil\u0259rinin \u00fcst\u00fcn\u0259 at\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Erm\u0259ni mifl\u0259rind\u0259 Turk \u00e7ox h\u00fcnd\u00fcr, iri c\u00fcss\u0259li, eyni zamanda b\u0259dheyb\u0259t tanr\u0131 kimi t\u0259qdim edilir. Onun sif\u0259t cizgil\u0259ri kobud, burnu yast\u0131, qa\u015flar\u0131 qal\u0131n, g\u00f6zl\u0259ri g\u00f6y v\u0259 d\u0259rin, bax\u0131\u015f\u0131 vahim\u0259li idi. Bunlar tanr\u0131 Turkun \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259ridir. \u018fn maraql\u0131s\u0131 da el\u0259 buradan ba\u015flay\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>S\u0259f\u0259vi d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcs\u00fc v\u0259 salnam\u0259\u00e7isi H\u0259s\u0259n b\u0259y Rumlu (1530\u20131578) \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u201c\u018fhs\u0259n-\u0259t-t\u0259varix\u201d adl\u0131 \u0259s\u0259rind\u0259 \u015eah I T\u0259hmasibin (1514\u20131576) ordusu il\u0259 sava\u015fm\u0131\u015f \u00f6zb\u0259k xan\u0131 Ubeydin (1487\u20131540) d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259rini bel\u0259 t\u0259svir etmi\u015fdir:<\/p>\n\n\n\n<p>Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259ns\u0259 c\u0259sur \u00f6zb\u0259kl\u0259r,<br>N\u0259rild\u0259y\u0259n arslanlar t\u0259k yetdil\u0259r,<br>Ham\u0131s\u0131 ya\u015f\u0131l g\u00f6zl\u00fc, sar\u0131 \u00fczl\u00fcd\u00fcr,<br>Sanki laciv\u0259rd k\u0259hr\u0259baya d\u00fc\u015f\u00fcbd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>Bol t\u00fckl\u00fc qa\u015flar\u0131 q\u0131vr\u0131m-q\u0131vr\u0131md\u0131r,<br>G\u00f6zl\u0259r gizl\u0259nmi\u015fdir, qa\u015f alt\u0131ndad\u0131r,<br>\u00c7\u00f6hr\u0259l\u0259ri tamam t\u00fckd\u0259n xalidir,<br>\u00c7\u0259n\u0259l\u0259ri saqqal kimi yek\u0259dir.<\/p>\n\n\n\n<p>Ham\u0131s\u0131 bayqu\u015f g\u00f6zl\u00fc, ham\u0131s\u0131 div \u00fczl\u00fcd\u00fcr,<br>Ham\u0131s\u0131 dar g\u00f6zl\u00fcd\u00fcr, ham\u0131s\u0131 b\u0259d \u00fczl\u00fcd\u00fcr,<br>O \u00fczl\u0259r qalxan t\u0259k q\u0131r\u0131\u015f-q\u0131r\u0131\u015fd\u0131r,<br>Saqqals\u0131z qocalar timsal\u0131ndad\u0131r\u2026<\/p>\n\n\n\n<p>\u201c\u018fhs\u0259n \u0259t-t\u0259varix\u201d \u0259s\u0259rind\u0259n g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, XVI \u0259sr \u00f6zb\u0259kl\u0259ri, \u0259slind\u0259 is\u0259, mo\u011follar sar\u0131 b\u0259nizli, t\u00fcks\u00fcz, amma qal\u0131n qa\u015fl\u0131, ya\u015f\u0131l (v\u0259 ya g\u00f6y) g\u00f6zl\u00fc, yek\u0259 ba\u015fl\u0131 v\u0259 iri \u00e7\u0259n\u0259li adamlar olmu\u015flar. H\u0259min \u0259lam\u0259tl\u0259r is\u0259, monqoloid irqind\u0259n daha \u00e7ox C\u0259nubi Sibir (turanid) v\u0259 \u015eimali Asiya irql\u0259rin\u0259 xasd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130ngilis antropoloqu John Randal Baker (1900\u20131984) \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u201cRace\u201d (\u0130rq) adl\u0131 kitab\u0131nda turanid irqini avropoid irqinin bir qolu hesab etmi\u015fdir. Sovet antropoloqu Nikolay Nikolayevi\u00e7 \u00c7eboksarovun (1907\u20131980) fikrinc\u0259 is\u0259, turanid irqi monqoloid irqinin bir qoludur. Z\u0259nnimizc\u0259, J.R.Bakerin iddias\u0131 h\u0259qiq\u0259t\u0259 daha yax\u0131nd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130ndiki \u00f6zb\u0259k xalq\u0131 il\u0259 XVI \u0259sr \u00f6zb\u0259kl\u0259rini eynil\u0259\u015fdirm\u0259k d\u00fczg\u00fcn deyil. M\u00fcasir \u00f6zb\u0259k xalq\u0131 Orta Asiyan\u0131n q\u0259dim \u0259halisi olmu\u015f t\u00fcrkl\u0259rin t\u00f6r\u0259m\u0259sidir. Bu xalq XIII \u0259sr\u0259d\u0259k Xar\u0259zm t\u00fcrk\u00fc, XVI \u0259sr\u0259d\u0259k \u00c7a\u011fatay t\u00fcrk\u00fc v\u0259 ya sad\u0259c\u0259 t\u00fcrk adlanm\u0131\u015fd\u0131r. XVI \u0259srd\u0259 \u015eeyb\u0259k xan Cu\u00e7inin (1451\u20131510) ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda \u00f6zb\u0259k adl\u0131 bir mo\u011fol tayfas\u0131 Sibird\u0259n g\u0259l\u0259r\u0259k Mav\u0259ra\u00fcnn\u0259hr v\u0259 Xar\u0259zmi, y\u0259ni indiki \u00d6zb\u0259kistan\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irmi\u015f, el\u0259 h\u0259min d\u00f6vrd\u0259n \u00f6zb\u0259k etnonimi ortaya \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r. H\u0259s\u0259n b\u0259y Rumlu da b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 \u00f6zb\u0259k xalq\u0131n\u0131 deyil, XVI \u0259srd\u0259 Sibird\u0259n g\u0259lmi\u015f bir tayfan\u0131n d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259rini t\u0259svir etmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Elmi t\u0259snifata g\u00f6r\u0259, C\u0259nubi Sibir v\u0259 ya turanid irqi avropoid irqi il\u0259 monqoloid irqi aras\u0131nda ke\u00e7id formalar\u0131ndan biridir, C\u0259nubi Sibir v\u0259 Orta Asiyada daha \u00e7ox yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Bu irqin xarakterik \u0259lam\u0259tl\u0259rin\u0259 aiddir: H\u00fcnd\u00fcr v\u0259 enli sif\u0259t, iri \u00e7\u0259n\u0259, uca boy, r\u0259ngli (ya\u015f\u0131l, g\u00f6y v\u0259 s.) g\u00f6zl\u0259r, \u0259sas\u0259n d\u00fcz, b\u0259z\u0259n is\u0259 yast\u0131 burun, q\u0259hv\u0259yi v\u0259 ya qara r\u0259ngli, d\u00fcz, cod sa\u00e7 v\u0259 s.<\/p>\n\n\n\n<p>Ha\u015fiy\u0259. M\u00fcasir Kanada aktyoru Patrik Qallaxerin atas\u0131 irland, anas\u0131 is\u0259 \u00e7inlidir. M\u0259hz h\u0259min s\u0259b\u0259bd\u0259n o, turanid irqininin dem\u0259k olar ki, b\u00fct\u00fcn \u0259lam\u0259tl\u0259rini da\u015f\u0131y\u0131r. Buna g\u00f6r\u0259 AB\u015e-\u0131n istehsal\u0131 olan m\u0259\u015fhur \u201cMuzeyd\u0259 gec\u0259\u201d filmind\u0259 Xaqan Atillan\u0131n rolu Patrik Qallaxer\u0259 verilmi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, \u201cAz\u0259rbaycan ad\u0131n\u0131 izah ed\u0259n 12 f\u0259rziyy\u0259\u201d adl\u0131 m\u0259qal\u0259mizd\u0259 tarixi faktlara istinadla g\u00f6st\u0259rmi\u015fik ki, m\u00fcasir irland xalq\u0131n\u0131n \u0259cdad\u0131 say\u0131lan q\u0259dim kelt xalq\u0131, \u0259slind\u0259, saka (skif) xalq\u0131n\u0131n Avropaya k\u00f6\u00e7m\u00fc\u015f hiss\u0259si idi. Antik m\u00fc\u0259llifl\u0259r keltl\u0259ri kelt\u2013skifl\u0259r adland\u0131r\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<p>Macar antropoloqu \u0130stvan Kiszely (1932\u20132012) hesab edirdi ki, q\u0259dim skifl\u0259r turanid olmu\u015flar. Bolqar antropoloqu Yordan Yordanov (1938\u20132022) \u201c\u0412\u043e\u0441\u0441\u0442\u0430\u043d\u043e\u0432\u043b\u0435\u043d\u0438\u0435 \u0433\u043e\u043b\u043e\u0432\u044b \u043f\u043e \u0447\u0435\u0440\u0435\u043f\u0443\u201d adl\u0131 \u0259s\u0259rind\u0259 g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir ki, q\u0259dim bulqarlar\u0131n bir hiss\u0259si m\u0259hz turanid idi. Maraql\u0131d\u0131r ki, kelt\u2013skifl\u0259rin \u0259ski salnam\u0259l\u0259rd\u0259 t\u0259sbit olunmu\u015f dig\u0259r ad\u0131 belqayd\u0131r. H\u0259min belqaylar\u0131n vaxtil\u0259 ya\u015fad\u0131qlar\u0131 \u0259razil\u0259rd\u0259 is\u0259 e.\u0259. I \u0259srd\u0259n eram\u0131z\u0131n VII \u0259srin\u0259d\u0259k sermo vulqaris (bulqar?) adl\u0131 dil yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Ehtimal edilir ki, turanid irqi \u00e7ox q\u0259dim zamanlarda \u015eimali Asiyan\u0131n avropoid (t\u00fcrk) ki\u015fil\u0259ri il\u0259 C\u0259nubi Asiyan\u0131n monqoloid (\u00e7inli v\u0259 s.) qad\u0131nlar\u0131 aras\u0131nda nikahlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131r. Bu is\u0259 o dem\u0259kdir ki, q\u0259dim t\u00fcrkl\u0259r, o c\u00fcml\u0259d\u0259n, az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ulu babalar\u0131 m\u0259hz avropoid olmu\u015flar.<\/p>\n\n\n\n<p>G\u0259ldiyimiz n\u0259tic\u0259 bundan ibar\u0259tdir ki, b\u0259dnam qon\u015fular\u0131m\u0131z\u0131n \u0259cdadlar\u0131 ke\u00e7mi\u015fd\u0259 turanid irqin\u0259 m\u0259nsub bir t\u00fcrk\u0259 xidm\u0259t etmi\u015fl\u0259r. \u00d6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra o, \u00f6z\u00fcn\u00fcn qul-qarava\u015f\u0131n\u0131n \u2013 erm\u0259nil\u0259rin sitayi\u015f obyektin\u0259 \u00e7evrilmi\u015f, bel\u0259likl\u0259, erm\u0259ni mifologiyas\u0131nda tanr\u0131 Turk obraz\u0131 yaranm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>P.S. Oxucuda bel\u0259 bir sual yarana bil\u0259r: M\u00f6vcud xronologiyaya \u0259sas\u0259n, erm\u0259nil\u0259r xristianl\u0131\u011f\u0131 eram\u0131z\u0131n IV \u0259srind\u0259 q\u0259bul etmi\u015fl\u0259r. \u00c7in m\u0259nb\u0259l\u0259rinin t\u00fcrk ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131m\u0131\u015f xalq (g\u00f6yt\u00fcrkl\u0259r) haqq\u0131nda ilk m\u0259lumat\u0131 is\u0259 542-ci il\u0259 aiddir. Bu halda erm\u0259ni mifologiyas\u0131ndak\u0131 Turk tanr\u0131 ad\u0131n\u0131 t\u00fcrk etnonimil\u0259 eynil\u0259\u015fdirm\u0259k d\u00fczg\u00fcnd\u00fcrm\u00fc? \u018fvv\u0259la onu qeyd ed\u0259k ki, h\u0259l\u0259 e.\u0259. XIX\u2013VII \u0259srl\u0259rd\u0259 indiki Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda turuk adl\u0131 xalq ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259ns\u0259, tanr\u0131 Turk haqq\u0131nda m\u0259lumatlar\u0131n \u0259sas m\u0259nb\u0259yi Movses Xorenatsi ad\u0131 hay tarix\u00e7isidir. Haylar iddia edirl\u0259r ki, Movses Xorenatsi eram\u0131z\u0131n 410-cu ilind\u0259 do\u011fulmu\u015f, 490-c\u0131 ild\u0259 \u00f6lm\u00fc\u015fd\u00fcr. Lakin bu iddia kifay\u0259t q\u0259d\u0259r \u015f\u00fcbh\u0259lidir. N\u00fcfuzlu Q\u0259rb tarix\u00e7il\u0259rinin \u0259ks\u0259riyy\u0259tinin fikrinc\u0259, haylar\u0131n Movses Xorenatsiy\u0259 aid etdikl\u0259ri \u201cErm\u0259nistan tarixi\u201d adl\u0131 \u0259s\u0259r, \u0259slind\u0259, VII\u2013IX \u0259srl\u0259rd\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u00fc\u0259llif: Milli Kimlik Ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 Qrupunun \u00fczv\u00fc Araz \u015e\u0259hrili<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Bu yaz\u0131m\u0131z \u00e7ox maraql\u0131 bir fakt bar\u0259sind\u0259dir. Erm\u0259nil\u0259rin xristianl\u0131\u011fa q\u0259d\u0259rki \u0259sas tanr\u0131lar\u0131ndan birinin ad\u0131n\u0131n T\u00fcrk oldu\u011funu bilirdinizmi? Erm\u0259ni dini t\u0259s\u0259vv\u00fcrl\u0259rin\u0259 \u0259sas\u0259n, tanr\u0131 Turk erm\u0259nil\u0259rin<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":96523,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-96522","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/96522","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=96522"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/96522\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":96524,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/96522\/revisions\/96524"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/96523"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=96522"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=96522"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=96522"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}