{"id":96704,"date":"2023-11-23T11:51:18","date_gmt":"2023-11-23T07:51:18","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=96704"},"modified":"2023-11-23T11:51:19","modified_gmt":"2023-11-23T07:51:19","slug":"ilan-z%c9%99h%c9%99rinin-faydalari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=96704","title":{"rendered":"\u0130lan z\u0259h\u0259rinin faydalar\u0131"},"content":{"rendered":"\n<p>\u0130lan z\u0259h\u0259rind\u0259n m\u00fcxt\u0259lif \u00f6lk\u0259l\u0259rin xalq t\u0259bab\u0259tind\u0259 h\u0259l\u0259 q\u0259dim zamanlardan istifad\u0259 edils\u0259 d\u0259, onun m\u00fcalic\u0259vi \u0259h\u0259miyy\u0259ti tibb elmin\u0259 XIX \u0259srin sonlar\u0131nda m\u0259lum olub. Yaln\u0131z bundan sonra ilan z\u0259h\u0259rinin elmi t\u0259dqiqin\u0259 ba\u015flan\u0131l\u0131b, onun biokimy\u0259vi t\u0259rkibi, farmakoloji v\u0259 m\u00fcalic\u0259vi \u0259h\u0259miyy\u0259tini \u00f6yr\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ara\u015fd\u0131rmalar apar\u0131l\u0131b. \u0130lan z\u0259h\u0259ri istehsal\u0131n\u0131n ilk ill\u0259ri XIX \u0259srin sonlar\u0131nda tibbi \u0259h\u0259miyy\u0259ti elm\u0259 m\u0259lum olduqdan v\u0259 tibbi xammal kimi \u0259cza\u00e7\u0131l\u0131q s\u0259nayesind\u0259 istifad\u0259 olunma\u011fa ba\u015flad\u0131qdan sonra d\u00fcnyada ilan z\u0259h\u0259rinin istehsal\u0131na ehtiyac yaran\u0131b. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 z\u0259h\u0259rli ilanlar t\u0259bi\u0259td\u0259n ovlan\u0131l\u0131r v\u0259 z\u0259h\u0259rl\u0259rini almaq \u00fc\u00e7\u00fcn s\u00fcni \u015f\u0259raitd\u0259 serpentaril\u0259rd\u0259 (ilan saxlanan yer \u2014 lat\u0131nca \u00abserpente\u00bb \u2014 ilan dem\u0259kdir) saxlan\u0131l\u0131r. \u0130lanlar\u0131n s\u00fcni \u015f\u0259raitd\u0259 yeti\u015fdirilm\u0259si problemi h\u0259l\u0259lik h\u0259ll edilm\u0259diyind\u0259n, b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada ilan z\u0259h\u0259ri yaln\u0131z t\u0259bii resurslar hesab\u0131na istehsal edilir.<a><\/a><\/p>\n\n\n\n<p>Bu g\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n bir \u00e7ox yerl\u0259rind\u0259, x\u00fcsusil\u0259 Avstraliya, Hindistan, bir \u00e7ox Asiya v\u0259 Lat\u0131n Amerikas\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Rusiyada xeyli sayda serpentaril\u0259r f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. D\u00fcnyada \u0259n iri v\u0259 q\u0259dim serpentari is\u0259 Braziliyada 1899-cu ild\u0259 San-Paulo \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f Buntan \u0130nstitutudur. Burada m\u00fcxt\u0259lif n\u00f6v ilanlar yaln\u0131z 6 ay \u0259rzind\u0259 saxlan\u0131l\u0131r v\u0259 bu m\u00fcdd\u0259td\u0259 h\u0259r ilandan 0,03-0,04 qram quru z\u0259h\u0259r \u0259ld\u0259 edilir. Ke\u00e7mi\u015f SSR\u0130-d\u0259 serpentaril\u0259rin yarad\u0131lmas\u0131na v\u0259 ilan z\u0259h\u0259ri istehsal\u0131na ilk d\u0259f\u0259 1932-1934-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 Orta Asiya respublikalar\u0131nda v\u0259 Rusiyada ba\u015flan\u0131b. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 Orta Asiya kobras\u0131 v\u0259 Orta Asiya g\u00fcrz\u0259si, Qumluq \u0259fisi v\u0259 Adi g\u00fcrz\u0259 n\u00f6vl\u0259rind\u0259n istifad\u0259 olunub. Lakin ilk d\u00f6vrl\u0259r ilanlar\u0131n s\u00fcni \u015f\u0259raitd\u0259 saxlanma texnologiyas\u0131 elmi c\u0259h\u0259td\u0259n tam \u00f6yr\u0259nilm\u0259diyi v\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 s\u0259m\u0259r\u0259siz oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn ovlanm\u0131\u015f ilanlar q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 m\u0259hv olurdu. N\u0259tic\u0259d\u0259 z\u0259h\u0259rli ilanlar intensiv olaraq ovland\u0131\u011f\u0131ndan t\u0259bi\u0259td\u0259 onlar\u0131n say\u0131 azal\u0131rd\u0131. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n 1960-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 Orta Asiyada istehsal m\u0259qs\u0259dil\u0259 istifad\u0259 olunan z\u0259h\u0259rli ilan n\u00f6vl\u0259ri q\u0131rm\u0131z\u0131 kitaba daxil edildi v\u0259 onlar\u0131n ovlanmas\u0131 dayand\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Az\u0259rbaycanda ilan z\u0259h\u0259rinin istehsal\u0131nda u\u011furlu d\u00f6vr<\/strong><br>Az\u0259rbaycanda ilan z\u0259h\u0259ri istehsal\u0131n\u0131n \u0259n u\u011furlu d\u00f6vr\u00fc 1980-1989-cu ill\u0259ri \u0259hat\u0259 edir. Bel\u0259 ki, bu d\u00f6vrd\u0259 Herpetoloji m\u0259rk\u0259z t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259r il istehsal olunan 3,0-4,0 kq quru g\u00fcrz\u0259 z\u0259h\u0259rinin sat\u0131\u015f\u0131ndan y\u00fcks\u0259k g\u0259lir \u0259ld\u0259 edilirdi. \u0130lan z\u0259h\u0259rinin istehsal\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn ilanlar\u0131n t\u0259bi\u0259td\u0259n ovlanmas\u0131 m\u00f6vcud qanunvericiliy\u0259 uy\u011fun v\u0259 elmi \u0259sasland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f qaydada apar\u0131l\u0131b. Nax\u00e7\u0131van MR v\u0259 Qaraba\u011f d\u00fcz\u0259nliyi d\u0259 daxil olmaqla, b\u00fct\u00fcn \u00f6lk\u0259 \u0259razisind\u0259n h\u0259r il 1800-2000 ba\u015f g\u00fcrz\u0259 ovlan\u0131b. Bir qayda olaraq, g\u00fcrz\u0259l\u0259rin 1300-1500 ba\u015f\u0131 lisenziya \u0259sas\u0131nda t\u0259bii \u0259razil\u0259rd\u0259n, 300-500 ba\u015f\u0131 is\u0259 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259nl\u0259rind\u0259n v\u0259 onlara biti\u015fik 2 km m\u0259saf\u0259d\u0259ki \u0259razil\u0259rd\u0259n ovlan\u0131b. \u0130lanlar\u0131n ovlanmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 h\u0259m d\u0259 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259nl\u0259ri z\u0259h\u0259rli ilanlardan t\u0259mizl\u0259nib v\u0259 insanlar\u0131n ilanlardan t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi t\u0259min olunub.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u00d6lk\u0259mizd\u0259 ilan z\u0259h\u0259ri istehsal\u0131n\u0131n haz\u0131rk\u0131 v\u0259ziyy\u0259ti<\/strong><br>2009-cu ild\u0259 elmi istiqam\u0259td\u0259 f\u0259aliyy\u0259tinin b\u0259rpas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 \u00abZootoksinl\u0259r\u00bb \u0130stehsal, Elmi Ara\u015fd\u0131rma M\u0259rk\u0259zi Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Nazirl\u0259r Kabinetinin S\u0259r\u0259ncam\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n (AMEA) t\u0259rkibin\u0259 verilib. AMEA R\u0259yas\u0259t Hey\u0259tinin q\u0259rar\u0131 il\u0259 M\u0259rk\u0259z b\u00fct\u00fcn \u0259mlak\u0131 il\u0259 Zoologiya \u0130nstitutunun balans\u0131na ke\u00e7irilib. Haz\u0131rda Zoologiya institutu A\u011fsu rayonunda yerl\u0259\u015f\u0259n t\u0259cr\u00fcb\u0259 bazas\u0131nda z\u0259h\u0259rli ilanlar\u0131n istehsal m\u0259qs\u0259dil\u0259 s\u00fcni \u015f\u0259raitd\u0259 saxlanmas\u0131na v\u0259 yeti\u015fdirilm\u0259sin\u0259 aid elmi-t\u0259cr\u00fcbi t\u0259dqiqatlar apar\u0131r, ilan z\u0259h\u0259rinin sertifikatla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, sonda istehsal\u0131n\u0131n b\u0259rpas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 t\u0259dbirl\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irir. \u0130nstitutun herpetoloq aliml\u0259ri z\u0259h\u0259rli ilanlardan istifad\u0259nin innovativ texnologiyas\u0131n\u0131n i\u015fl\u0259nm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 layih\u0259l\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u0130lan z\u0259h\u0259ri \u0259cza\u00e7\u0131l\u0131q v\u0259 kosmetologiya s\u0259nayesind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif m\u00fcalic\u0259vi v\u0259 profilaktik preparatlar\u0131n istehsal\u0131nda da geni\u015f istifad\u0259 edilir<\/strong><br>C\u0259nubi Qafqazda Az\u0259rbaycan\u0131n s\u00fcr\u00fcn\u0259n heyvanlar faunas\u0131 n\u00f6v m\u00fcxt\u0259lifliyi bax\u0131m\u0131ndan daha z\u0259ngindir. Herpetofauna resurslar\u0131 aras\u0131nda z\u0259h\u0259rli ilanlar x\u00fcsusi yer tutur. Qiym\u0259tli tibbi xammal olan z\u0259h\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 bu ilan n\u00f6vl\u0259ri iqtisadi c\u0259h\u0259td\u0259n faydal\u0131 olmaqla yana\u015f\u0131, h\u0259m d\u0259 insan \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259hl\u00fck\u0259li z\u0259h\u0259rli sancmalar\u0131na g\u00f6r\u0259 sosial \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131r. \u0130lan z\u0259h\u0259ri \u0259cza\u00e7\u0131l\u0131q s\u0259nayesind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif m\u00fcalic\u0259vi v\u0259 profilaktik d\u0259rmanlar\u0131n, ilan sancmas\u0131 zaman\u0131 istifad\u0259 olunan qan z\u0259rdablar\u0131n\u0131n, habel\u0259 profilaktik kosmetika m\u0259hsullar\u0131n\u0131n istehsal\u0131nda istifad\u0259 edilir. \u0130lan z\u0259h\u0259ri v\u0259 onun t\u0259rkibind\u0259ki ayr\u0131-ayr\u0131 bioloji aktiv komponentl\u0259r (fermentl\u0259r) fundamental diaqnostik tibbi-bioloji t\u0259dqiqatlarda da geni\u015f t\u0259tbiq olunur. Haz\u0131rda d\u00fcnyan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 ilan z\u0259h\u0259rinin yeni t\u0259tbiq sah\u0259l\u0259rinin axtar\u0131\u015f\u0131 davam etdirilir, o c\u00fcml\u0259d\u0259n x\u0259r\u00e7\u0259ng v\u0259 Q\u0130\u00c7S x\u0259st\u0259liyinin m\u00fcalic\u0259sind\u0259 istifad\u0259 perspektivl\u0259ri \u00f6yr\u0259nilir. \u0130lan z\u0259h\u0259ri \u0259ld\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn z\u0259h\u0259rli ilan n\u00f6vl\u0259rinin t\u0259bii resurslar\u0131ndan istifad\u0259 olunur. Buna g\u00f6r\u0259 z\u0259h\u0259rli ilan n\u00f6vl\u0259rinin t\u0259bii resurslar\u0131ndan davaml\u0131 istifad\u0259y\u0259 nail olmaq v\u0259 ilan z\u0259h\u0259ri istehsal\u0131n\u0131n t\u0259bii resurslardan as\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 aradan qald\u0131rmaq istiqam\u0259tind\u0259 apar\u0131lan elmi-t\u0259cr\u00fcbi t\u0259dqiqatlar da \u00f6n\u0259mlidir. Az\u0259rbaycan\u0131n herpetofaunas\u0131nda t\u0259bii resursu istehsal m\u0259qs\u0259dil\u0259 istifad\u0259 etm\u0259y\u0259 imkan ver\u0259n z\u0259h\u0259rli ilan n\u00f6v\u00fc Levantiya irig\u00fcrz\u0259sidir. C\u0259nubi Qafqazda bu ilan n\u00f6v\u00fc \u0259sas\u0259n Az\u0259rbaycanda yay\u0131l\u0131b. \u00d6lk\u0259mizd\u0259 m\u0259hdud \u0259razid\u0259 yay\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 sayca az olan daha 4 z\u0259h\u0259rli ilan n\u00f6v\u00fc m\u00f6vcuddur. Z\u0259h\u0259rli ilanlar faunas\u0131n\u0131n biom\u00fcxt\u0259lifliyi, bu ilan n\u00f6vl\u0259rinin m\u00fcasir ekoloji v\u0259ziyy\u0259ti bar\u0259d\u0259 m\u0259lumatlar\u0131n \u0259ld\u0259 edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn x\u00fcsusi t\u0259dqiqatlar\u0131n apar\u0131lmas\u0131na ehtiyac var.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u0130lan z\u0259h\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 perspektivli v\u0259 innovativ istiqam\u0259tl\u0259rd\u0259 t\u0259dqiqatlar\u0131n apar\u0131lmas\u0131 t\u0259l\u0259b olunur<\/strong><br>\u00d6lk\u0259mizd\u0259 iqtisadiyyat\u0131n, o c\u00fcml\u0259d\u0259n qeyri-neft sektorunun inki\u015faf\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 istehsal y\u00f6n\u00fcml\u00fc elmi t\u0259dqiqat i\u015fl\u0259rinin geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259si, innovativ t\u0259dqiqat proqramlar\u0131 v\u0259 layih\u0259l\u0259rin haz\u0131rlanmas\u0131 olduqca vacibdir. Bu bax\u0131mdan z\u0259h\u0259rli ilanlar v\u0259 ilan z\u0259h\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 perspektivli v\u0259 innovativ istiqam\u0259tl\u0259rd\u0259 t\u0259dqiqatlar\u0131n apar\u0131lmas\u0131 t\u0259l\u0259b olunur: 1. Az\u0259rbaycan\u0131n z\u0259h\u0259rli ilanlar faunas\u0131n\u0131n m\u00fcasir sistematikas\u0131n\u0131n v\u0259 ekoloji v\u0259ziyy\u0259tinin \u00f6yr\u0259nilm\u0259si; 2. \u0130stehsal m\u0259qs\u0259dil\u0259 z\u0259h\u0259rli ilanlar\u0131n s\u00fcni \u015f\u0259raitd\u0259 saxlanmas\u0131 v\u0259 yeti\u015fdirilm\u0259si probleminin h\u0259lli istiqam\u0259tind\u0259 elmi-t\u0259cr\u00fcbi t\u0259dqiqatlar\u0131n apar\u0131lmas\u0131; 3. Z\u0259h\u0259rli ilanlar\u0131n t\u0259bii resurslar\u0131n\u0131n davaml\u0131 istifad\u0259sin\u0259 nail olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn innovativ texnoloji proqram\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131; 4. \u0130lan z\u0259h\u0259ri, onun t\u0259rkibind\u0259ki ayr\u0131-ayr\u0131 fermentl\u0259rin biokimy\u0259vi v\u0259 farmakoloji xusiyy\u0259tl\u0259rinin \u00f6yr\u0259nilm\u0259si, onlar\u0131n t\u0259tbiq sah\u0259l\u0259rinin ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, yeni m\u0259hsullar\u0131n isthsal\u0131na dair texnologiyalar\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131; G\u00f6st\u0259ril\u0259n istiqam\u0259tl\u0259rd\u0259 elmi-t\u0259cr\u00fcbi t\u0259dqiqatlar\u0131n apar\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcasir maddi-texniki bazan\u0131n (serpentari v\u0259 volyerl\u0259r, biokimy\u0259vi, farmakoloji, toksinoloji t\u0259dqiqatlar aparma\u011fa imkan ver\u0259n laboratoriya v\u0259 s.) olmas\u0131 vacibdir. Haz\u0131rda AMEA Zoologiya \u0130nstitutu A\u011fsu rayonunda yerl\u0259\u015f\u0259n Dayaq M\u0259nt\u0259q\u0259sind\u0259 z\u0259h\u0259rli ilan n\u00f6vl\u0259rinin volyer \u015f\u0259raitind\u0259 saxlanmas\u0131 v\u0259 yeti\u015fdirilm\u0259si probleml\u0259rini \u00f6yr\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259cr\u00fcbi t\u0259dqiqatlara ba\u015flay\u0131b. Zoologiya \u0130nstitutunda, h\u0259m\u00e7inin ilan z\u0259h\u0259ri v\u0259 dig\u0259r bioloji aktiv substansiyalar\u0131n biokimy\u0259vi, toksinoloji v\u0259 farmakoloji t\u0259dqiqi \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcasir laboratoriya yaratmaq da n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. Bel\u0259 bir laboratoriyan\u0131n yaranmas\u0131 ilan z\u0259h\u0259rinin v\u0259 dig\u0259r zootoksinl\u0259rin t\u0259dqiqin\u0259 aid g\u00f6st\u0259ril\u0259n perspektivl\u0259rin realla\u015fmas\u0131na b\u00f6y\u00fck t\u00f6hf\u0259 olard\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>N\u0259rgiz Q\u0259hramanova, AMEA R\u0259yas\u0259t Hey\u0259ti aparat\u0131n\u0131n \u0130ctimaiyy\u0259tl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259r v\u0259 elmin populyarla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 idar\u0259sinin Elektron informasiya \u015f\u00f6b\u0259sinin r\u0259is m\u00fcavini, Az\u0259rbaycan Jurnalistl\u0259r Birliyinin \u00fczv\u00fc<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0130lan z\u0259h\u0259rind\u0259n m\u00fcxt\u0259lif \u00f6lk\u0259l\u0259rin xalq t\u0259bab\u0259tind\u0259 h\u0259l\u0259 q\u0259dim zamanlardan istifad\u0259 edils\u0259 d\u0259, onun m\u00fcalic\u0259vi \u0259h\u0259miyy\u0259ti tibb elmin\u0259 XIX \u0259srin sonlar\u0131nda m\u0259lum olub. Yaln\u0131z bundan<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":96705,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-96704","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-gundm"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/96704","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=96704"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/96704\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":96706,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/96704\/revisions\/96706"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/96705"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=96704"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=96704"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=96704"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}