{"id":97921,"date":"2024-01-21T03:41:33","date_gmt":"2024-01-20T23:41:33","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=97921"},"modified":"2024-01-21T03:41:34","modified_gmt":"2024-01-20T23:41:34","slug":"m%c9%99h%c9%99mm%c9%99d-emin-r%c9%99sulzad%c9%99nin-dil-haqqinda-bilinm%c9%99y%c9%99n-m%c9%99qal%c9%99si","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=97921","title":{"rendered":"M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259nin dil haqq\u0131nda bilinm\u0259y\u0259n m\u0259qal\u0259si"},"content":{"rendered":"\n<p>M\u0259tbuat\u0131 ara\u015fd\u0131rark\u0259n 1949-da n\u0259\u015fr\u0259 ba\u015flayan, indi \u00e7\u0131xmayan \u00abYeni \u0130stanbul\u00bb q\u0259zetinin 27 aprel 1950 tarixli say\u0131nda M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259nin &#171;\u0130raq Times&#187; q\u0259zetind\u0259 ingilisc\u0259 bas\u0131lm\u0131\u015f \u00abT\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fc boyunduruq alt\u0131nda\u00bb adl\u0131 bir m\u0259qal\u0259sinin t\u0259rc\u00fcm\u0259sin\u0259 rast g\u0259ldim.<\/p>\n\n\n\n<p>Az \u015f\u0259kil ver\u0259n, x\u0259b\u0259r v\u0259 \u015f\u0259rh a\u011f\u0131rl\u0131ql\u0131, liberal g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fc \u00abYeni \u0130stanbul\u00bb redaksiyas\u0131n\u0131n \u00abdoktor\u00bb kimi t\u0259qdim etm\u0259sind\u0259n R\u0259sulzad\u0259 haqq\u0131nda \u00e7ox da bilgi sahibi olmad\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Xat\u0131rlatmaq yerin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259r ki, Az\u0259rbaycanda indiy\u0259d\u0259k b\u0259lli olmayan bu m\u0259qal\u0259d\u0259ki b\u0259zi g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259rini M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 27 noyabr 1949-da Ankarada T\u00fcrk Oca\u011f\u0131 salonundak\u0131 &#171;\u00c7a\u011fda\u015f Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131&#187; m\u00f6vzulu, 1951-d\u0259 ayr\u0131ca kitab\u00e7a kimi n\u0259\u015fr edilmi\u015f m\u0259ruz\u0259sind\u0259 dil\u0259 g\u0259tirmi\u015fdir.&nbsp;<a><\/a><\/p>\n\n\n\n<p>R\u0259sulzad\u0259 soyuq sava\u015f\u0131n ba\u015flamas\u0131yla, d\u0259mir p\u0259rd\u0259 il\u0259 Sovetl\u0259rd\u0259n xaric\u0259 bilgi ax\u0131n\u0131n\u0131n m\u0259hdudla\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00f6n\u0259md\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 bu m\u0259qal\u0259sind\u0259 \u00e7ox d\u0259y\u0259rli fikirl\u0259r ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr. Onun bu d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259ri il\u0259 S\u00fcleyman T\u0259kin\u0259rin g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259ri aras\u0131nda \u00e7ox yax\u0131nl\u0131q vard\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, S.T\u0259kin\u0259r \u00abD\u0259rgi\u00bb d\u0259rgisinin 1955-d\u0259 \u00e7\u0131xan 2-ci say\u0131nda Sovet y\u00f6n\u0259timinin son h\u0259d\u0259finin qeyri-rus mill\u0259tl\u0259rin, \u00f6z\u0259llikl\u0259 t\u00fcrkl\u0259rin dilinin v\u0259 milli m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin g\u0259l\u0259c\u0259yini t\u0259yin ed\u0259n 1926-dak\u0131 ilk r\u0259smi a\u00e7\u0131qlamas\u0131nda Sovet federalizminin tam m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fm\u0259y\u0259 aparan bir vasit\u0259 oldu\u011funu bildirmi\u015f, bunda m\u0259qs\u0259din b\u00fct\u00fcn milli m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rin t\u0259k bir dil\u0259 malik m\u00fc\u015ft\u0259r\u0259k bir m\u0259d\u0259niyy\u0259t hal\u0131nda birl\u0259\u015fm\u0259si oldu\u011funu ifad\u0259 etmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Yen\u0259 T\u0259kin\u0259r \u00abD\u0259rgi\u00bbnin 1956 tarixli 7-ci say\u0131ndak\u0131 yaz\u0131s\u0131nda sovetl\u0259\u015fm\u0259nin ilk on ilind\u0259 ayd\u0131nlar\u0131n Az\u0259rbaycan t\u00fcrk\u00e7\u0259sinin milli v\u0259 tarixi g\u0259l\u0259n\u0259kl\u0259r\u0259 uy\u011fun olaraq inki\u015faf\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259k s\u0259yl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 t\u00fcrkc\u0259nin pant\u00fcrkizm qoxudu\u011fu, i\u015fl\u0259dil\u0259n ifad\u0259 v\u0259 terminl\u0259rin \u00abistila r\u0259mzi\u00bb olmas\u0131 b\u0259han\u0259si il\u0259 yeni sovet, daha do\u011frusu, rus terminl\u0259ri il\u0259 \u0259v\u0259zl\u0259m\u0259k ist\u0259ndiyini bildirmi\u015fdir. Bunun n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycanda ana dilinin i\u015fl\u0259kliyi ged\u0259r\u0259k azalm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Fikrimizc\u0259, Sovetl\u0259r Birliyi d\u00f6vl\u0259tinin tam g\u00fcc\u00fcyl\u0259 t\u0259tbiq etdiyi basq\u0131lara r\u0259\u011fm\u0259n, Az\u0259rbaycanda n\u0259inki ayd\u0131nlar, h\u0259tta milli m\u0259d\u0259niyy\u0259ti, milli dili qorumaq u\u011frunda bacard\u0131qlar\u0131 q\u0259d\u0259r m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015flar. M\u0259s\u0259l\u0259n, \u0130mam Mustafayevin Az\u0259rbaycan KP MK-n\u0131n 1-ci katibi, Mirz\u0259 \u0130brahimovun is\u0259 Az\u0259rbaycan SSR Ali Sovetinin s\u0259dri oldu\u011fu bir d\u00f6n\u0259md\u0259 \u2014 1956-c\u0131 ild\u0259 M.\u0130brahimovun \u00abAz\u0259rbaycan dili d\u00f6vl\u0259t idar\u0259l\u0259rind\u0259\u00bb ba\u015fl\u0131ql\u0131 yaz\u0131s\u0131n\u0131 n\u0259\u015fr etdirm\u0259si v\u0259 bundan sonra Az\u0259rbaycan Konstitusiyas\u0131nda ana dilinin d\u00f6vl\u0259t dili kimi sal\u0131nmas\u0131 dediyimiz\u0259 s\u00fcbutdur.<\/p>\n\n\n\n<p>Ancaq bu vaxtad\u0259k sovet rejimi milli m\u0259d\u0259niyy\u0259td\u0259 v\u0259 dild\u0259 yet\u0259rinc\u0259 sovetl\u0259\u015fdirm\u0259 apara bilmi\u015fdi. Birc\u0259 misal \u00e7\u0259k\u0259c\u0259y\u0259m. Nazim Hikm\u0259tin \u00abG\u00fcn\u0259\u015fi i\u00e7\u0259nl\u0259rin t\u00fcrk\u00fcs\u00fc\u00bb il\u0259 1930-cu ill\u0259rin ortalar\u0131na q\u0259d\u0259r S\u0259m\u0259d Vur\u011fun, R\u0259sul Rza, Mikay\u0131l R\u0259fili, S\u00fcleyman R\u00fcst\u0259m v\u0259 ba\u015fqalar\u0131n\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131 \u015feirl\u0259rin dili aras\u0131nda b\u00f6y\u00fck bir f\u0259rq yoxdu. F\u0259q\u0259t dild\u0259 apar\u0131lm\u0131\u015f sistemli d\u0259yi\u015fikliyin n\u0259tic\u0259sidir ki, 1957-ci ild\u0259 N.Hikm\u0259tin Az\u0259rbaycana ziyar\u0259ti zaman\u0131 s\u00f6hb\u0259tin sonunda, ke\u00e7mi\u015fi \u00f6zl\u0259y\u0259n Mikay\u0131l R\u0259fili demi\u015fdi: \u00abOf, ax\u0131r ki, doyunca \u00f6z dilimizd\u0259 dan\u0131\u015fd\u0131q!\u00bb Bu tarixi etirafla g\u00f6rk\u0259mli yaz\u0131\u00e7\u0131 Anar\u0131n \u00abK\u0259r\u0259m kimi\u00bb \u0259s\u0259rind\u0259 tan\u0131\u015f oluruq.<\/p>\n\n\n\n<p>R\u0259sulzad\u0259nin \u00f6n\u0259mli bir d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259si d\u0259 \u00e7arl\u0131q d\u00f6n\u0259mi q\u0259hr\u0259manlar\u0131n\u0131n u\u011furlar\u0131n\u0131n sovet siyas\u0259tin\u0259 uy\u011fun bi\u00e7imd\u0259 t\u0259fsir edildiyi halda, g\u00f6rk\u0259mli t\u00fcrk \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rinin m\u0259chul qalmas\u0131d\u0131r. Professor Pankratovun 1948-d\u0259 \u00e7\u0131xan \u00abSovet xalqlar\u0131 tarixi\u00bb d\u0259rsliyind\u0259 \u0130mam \u015eamild\u0259n c\u0259sur bir q\u0259hr\u0259man, m\u00fcmtaz bir d\u00f6vl\u0259t adam\u0131 kimi dan\u0131\u015f\u0131l\u0131r. Ancaq eyni \u0259s\u0259rin 1950-ci ild\u0259ki n\u0259\u015frind\u0259 onun t\u00fcrk-ingilis agenti, m\u00fccadil\u0259sinin is\u0259 m\u00fcrt\u0259ce bir h\u0259r\u0259k\u0259t olaraq g\u00f6st\u0259rilm\u0259si R\u0259sulzad\u0259nin dedikl\u0259rini do\u011frulamaqdad\u0131r (Sovet siyas\u0259tinin d\u0259yi\u015fm\u0259si \u00fcz\u00fcnd\u0259n da\u011f\u0131stanl\u0131 \u015fair R\u0259sul H\u0259mz\u0259tov da \u015eeyx \u015eamilin \u0259leyhin\u0259 bir \u015feir yazm\u0131\u015fd\u0131).<\/p>\n\n\n\n<p>R\u0259sulzad\u0259 1947-d\u0259 Almaniyadan T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 g\u0259lmi\u015f, Ankarada sakit v\u0259 g\u00f6zd\u0259n uzaq bir h\u0259yat ya\u015fama\u011fa ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. \u00abUlus\u00bbda gizli imza il\u0259 iki m\u0259qal\u0259 n\u0259\u015fr etdirm\u0259sind\u0259n ba\u015fqa, m\u0259tbuatda \u00e7ox g\u00f6r\u00fcnm\u0259diyi bir vaxtda a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 yaz\u0131s\u0131 \u00f6nc\u0259 \u0130raqda, daha sonra \u00abYeni \u0130stanbul\u00bbda \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r. Az\u0259rbaycanda b\u0259lli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcn\u0259 alaraq onu d\u0259y\u0259rli oxuculara t\u0259qdim edir\u0259m.<br><em><strong>&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp;<\/strong><\/em><em><strong>&nbsp;\u00d6m\u0259r \u00d6ZCAN (Ankara)&nbsp;<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong>T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fc boyunduruq alt\u0131nda&nbsp;<\/strong>(M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u018fSULZAD\u018f)<br>Doktor M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 Ba\u011fdadda \u00e7\u0131xan &#171;\u0130raq Times&#187; q\u0259zetinin 18 fevral tarixli say\u0131nda yuxar\u0131dak\u0131 ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 da\u015f\u0131yan bu m\u0259qal\u0259ni n\u0259\u015fr etmi\u015fdir:<br>Sovet Rusiyas\u0131n\u0131n t\u00fcrk c\u00fcmhuriyy\u0259tl\u0259rind\u0259 t\u0259krar \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xan turan\u00e7\u0131l\u0131q \u0259leyhin\u0259 rus kommunisti Yusupov t\u0259r\u0259find\u0259n m\u00fccadil\u0259 a\u00e7\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Yaln\u0131z rus k\u00fclt\u00fcr\u00fc \u00f6n\u00fcnd\u0259 \u0259yilm\u0259y\u0259r\u0259k mill\u0259tl\u0259raras\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fc t\u0259qdir ed\u0259nl\u0259r \u00abkosmopolitlik\u00bbl\u0259 ittiham olunaraq M.V.D. t\u0259r\u0259find\u0259n (Daxili \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyi \u2014 \u00d6.\u00d6.) h\u0259bs edilm\u0259kd\u0259dirl\u0259r. \u018fskid\u0259n milliyy\u0259t\u00e7ilikl\u0259 dam\u011falananlar bu g\u00fcn kosmopolitlik su\u00e7u il\u0259 c\u0259zaland\u0131r\u0131l\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>TUTUQLAMALAR<\/strong><br>Bu su\u00e7lama dal\u011fas\u0131 T\u00fcrk\u00fcstan v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131 silib-s\u00fcp\u00fcrd\u00fc. 24 mart 1949 tarixli &#171;\u0130zvestiya&#187; q\u0259zeti rus musiqisinin \u015f\u0259kil\u00e7ilik (formalizm) v\u0259 \u0259srilik (modernizm) qaydalar\u0131na tabe olmas\u0131 laz\u0131m g\u0259ldiyini d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259nl\u0259r\u0259 h\u00fccum ed\u0259r\u0259k Az\u0259rbaycan musiqisinin rus musiqisi t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259zm edilm\u0259sini \u00f6nl\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Avropa klassik g\u0259l\u0259n\u0259kl\u0259rini davam etdirm\u0259k ist\u0259y\u0259nl\u0259ri \u00abutanmaz m\u0259xluqlar\u00bb adland\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r.<br><ins><ins><\/ins><\/ins><br>19 mart 1949 tarixli \u00abLiteraturnaya qazeta\u00bb b\u0259zi az\u0259rbaycanl\u0131 m\u00fch\u0259rrirl\u0259ri \u015fidd\u0259tl\u0259 t\u0259nqid ed\u0259r\u0259k onlar\u0131n h\u0259l\u0259 d\u0259 milli g\u0259l\u0259n\u0259kl\u0259rin\u0259 ba\u011fl\u0131 olduqlar\u0131n\u0131, turan\u00e7\u0131l\u0131q v\u0259 m\u00fcs\u0259lmanl\u0131\u011f\u0131 m\u00fcdafi\u0259 etdikl\u0259rini v\u0259 Avropa romantikliyind\u0259n ilham ald\u0131qlar\u0131n\u0131 b\u0259yan etmi\u015fdir. \u00abKazaxstanskaya pravda\u00bb q\u0259zeti Qazax C\u00fcmhuriyy\u0259ti m\u00fch\u0259rrirl\u0259ri \u0259leyhin\u0259 eyni ittihamlarda bulundu. \u00d6zb\u0259kistan\u0131n be\u015fillik proqram\u0131 \u0259traf\u0131nda Moskvada toplanan bir konfransda Yusupov T\u00fcrk\u00fcstan m\u00fch\u0259rrirl\u0259rini turan\u00e7\u0131l\u0131q v\u0259 islam\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n cazib\u0259sin\u0259 qap\u0131lmaqda ittiham etmi\u015f v\u0259 c\u0259zaland\u0131r\u0131lmalar\u0131n\u0131 ist\u0259mi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00abTuran\u00e7\u0131 v\u0259 islam\u00e7\u0131 kosmopolitl\u0259r\u00bbin \u00e7oxu \u00absovet v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259rliyi\u00bb il\u0259 rus milliyy\u0259t\u00e7iliyinin qurban\u0131 oldu. Bu faci\u0259l\u0259rd\u0259n b\u0259hs ed\u0259n avropal\u0131lar turan\u00e7\u0131l\u0131q c\u0259r\u0259yan\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda bulunmu\u015f olanlar\u0131n 1937 q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131nda tamam\u0259n m\u0259hv edildikl\u0259rini san\u0131rd\u0131lar. Bu n\u00f6qt\u0259ni inc\u0259l\u0259m\u0259k g\u0259r\u0259kdir.<\/p>\n\n\n\n<p>1937 v\u0259 1938-d\u0259 Stalin diktaturas\u0131 indiy\u0259 q\u0259d\u0259r apar\u0131lan tutuqlama \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n\u0131n \u0259n geni\u015fini t\u0259tbiq etdi. Bu h\u0259r\u0259kat Rusiyada trotski\u00e7il\u0259r\u0259 v\u0259 rus olmayan dig\u0259r c\u00fcmhuriyy\u0259tl\u0259rd\u0259 milliyy\u0259t\u00e7i \u00fcns\u00fcrl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 y\u00f6n\u0259ldilmi\u015fdi.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Trotski\u00e7il\u0259r Stalinin \u015f\u0259xsi idar\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fccadil\u0259 edir, milliyy\u0259t\u00e7il\u0259r is\u0259 iqtisadi sah\u0259d\u0259 m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fdirm\u0259 v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t sah\u0259sind\u0259 sovetl\u0259\u015fdirm\u0259 il\u0259 t\u0259tbiq edil\u0259n rusla\u015fd\u0131rma siyas\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 sava\u015f\u0131rd\u0131lar.<br>Bu siyas\u0259t ilk \u00f6nc\u0259 \u00abformaca milli v\u0259 m\u0259zmunca sosialist\u00bb dey\u0259 t\u0259rif edil\u0259n bir d\u00fcstur maskas\u0131 alt\u0131nda y\u00fcr\u00fcd\u00fcld\u00fc. Sovet idar\u0259sinin ilk ill\u0259rind\u0259 t\u00fcrk \u0259halisin\u0259 aid torpaqlarda milli ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259l\u0259rini m\u00fchafiz\u0259 etm\u0259l\u0259rin\u0259 icaz\u0259 verilir kimi g\u00f6r\u00fcn\u00fcrd\u00fcs\u0259 d\u0259, bunlar\u0131n v\u0259ziyy\u0259tl\u0259rini yava\u015f-yava\u015f d\u0259yi\u015fdirdil\u0259r. Sovet m\u0259d\u0259niyy\u0259tini t\u0259tbiq etm\u0259k tap\u015f\u0131r\u0131lanlar t\u00fcrk m\u0259d\u0259niyy\u0259tini ortadan qald\u0131r\u0131b yerin\u0259 rus m\u0259d\u0259niyy\u0259tini g\u0259tirm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar. F\u0259q\u0259t t\u00fcrk torpaqlar\u0131ndak\u0131 gizli m\u0259d\u0259ni q\u00fcvv\u0259l\u0259r f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ke\u00e7di v\u0259 bir-birin\u0259 zidd d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259r \u00e7arp\u0131\u015fma\u011fa ba\u015flad\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259r iki t\u0259r\u0259fin d\u0259 \u0259sas fikirl\u0259ri Bak\u0131da 1937-d\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f &#171;\u0130mla v\u0259 termin qurultay\u0131\u00abnda a\u00e7\u0131qlanm\u0131\u015fd\u0131r. Rusla\u015fd\u0131rma t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 bunlar\u0131 ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcl\u0259r:<br>1) Mill\u0259tl\u0259raras\u0131 terminl\u0259r ancaq ruscada oldu\u011fu kimi i\u015fl\u0259dilm\u0259lidir.<br>2) Rus terminl\u0259ri ba\u015fqa \u015f\u0259kild\u0259 deyil, oldu\u011fu kimi yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r.<br>3) Obiri t\u00fcrk l\u0259hc\u0259l\u0259rinin he\u00e7 birind\u0259n bir k\u0259lm\u0259 al\u0131nmayacaqd\u0131r.<br>4) \u018fr\u0259bc\u0259, farsca v\u0259 Osmanl\u0131 t\u00fcrkc\u0259sind\u0259n al\u0131nm\u0131\u015f k\u0259lm\u0259l\u0259rin yerin\u0259 eyni m\u0259nan\u0131 da\u015f\u0131yan rus k\u0259lm\u0259l\u0259ri i\u015fl\u0259dilm\u0259lidir. (Bax: Az\u0259rbaycan dilinin orfoqrafiyas\u0131. \u2014 \u00bb\u018fd\u0259biyyat q\u0259zeti&#187;, Bak\u0131, 2.8.1937).<\/p>\n\n\n\n<p>T\u00fcrk m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 is\u0259 qurultaydan bu q\u0259rarlar\u0131n verilm\u0259sini ist\u0259dil\u0259r:<br>1) K\u0259lm\u0259l\u0259r rusla\u015fd\u0131r\u0131lmayacaq.<br>2) Az\u0259rbaycan\u0131n rusla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na m\u00fcsaid\u0259 edilm\u0259y\u0259c\u0259k.<br>3) \u0130mla \u0259d\u0259biyyat\u0131n \u00fcmumi \u0259saslar\u0131na g\u00f6r\u0259 t\u0259sbit edil\u0259c\u0259k v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif t\u00fcrk l\u0259hc\u0259l\u0259rinin m\u00fc\u015ft\u0259r\u0259k \u00f6z\u0259llikl\u0259ri m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu q\u0259d\u0259r m\u00fchafiz\u0259 olunacaq.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>RUSLA\u015eDIRMA<\/strong><br>Bol\u015fevikl\u0259rin ideal\u0131 Sovet Birliyind\u0259 m\u00f6vcud bir \u00e7ox dilli m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rin rusla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131d\u0131r. Bu m\u0259qs\u0259d\u0259 \u00e7atmaq \u00fc\u00e7\u00fcn sovetl\u0259\u015fdirm\u0259 \u00fcsulu h\u0259rg\u00fcnk\u00fc h\u0259yata t\u0259tbiq olunur. Milli m\u0259d\u0259niyy\u0259t \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rini qoruma\u011fa m\u0259xsus \u0259n \u0259h\u0259miyy\u0259tsiz t\u0259dbir d\u0259 cinay\u0259t say\u0131l\u0131r. Dil\u0259 bir mill\u0259tin b\u00fct\u00fcn sinifl\u0259rini birl\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 yarayan bir m\u0259d\u0259niyy\u0259t vasit\u0259si deyil, sinfi m\u00fcbariz\u0259d\u0259 bir silah g\u00f6z\u00fcyl\u0259 bax\u0131l\u0131r. Bu s\u0259b\u0259bl\u0259 xalq k\u00fctl\u0259l\u0259rinin d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 s\u0259viyy\u0259si onlar\u0131n \u0259d\u0259bi dill\u0259ri anlayacay q\u0259d\u0259r y\u00fcks\u0259lm\u0259m\u0259li, \u0259ksin\u0259, dil i\u015f\u00e7il\u0259rin anlay\u0131\u015f v\u0259 qavray\u0131\u015f s\u0259viyy\u0259sin\u0259 endirilm\u0259lidir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu qayda yaln\u0131z m\u00fcxt\u0259lif t\u00fcrk l\u0259hc\u0259l\u0259rin\u0259 t\u0259tbiq edilir, halbuki ruscadan s\u00f6z d\u00fc\u015f\u0259rk\u0259n, yaln\u0131z rus mill\u0259tinin deyil, b\u00fct\u00fcn Sovetl\u0259r Birliyi mill\u0259tl\u0259rinin d\u0259 Oktyabr inqilab\u0131n\u0131n m\u00fcq\u0259dd\u0259s dilini anlayacak s\u0259viyy\u0259y\u0259 y\u00fcks\u0259lm\u0259si \u0259sas qay\u0259dir.<\/p>\n\n\n\n<p>Rusiyan\u0131n \u00f6z\u00fcnd\u0259 imperiya q\u0259hr\u0259manlar\u0131n\u0131n u\u011furlar\u0131 bel\u0259 sovet siyas\u0259tin\u0259 uy\u011fun bir \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259fsir edildiyi halda, t\u00fcrk sovet c\u00fcmhuriyy\u0259tl\u0259rinin tarixi simalar\u0131 m\u0259chul qalmaqdad\u0131r, \u00e7\u00fcnki \u00e7arl\u0131q d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn q\u0259hr\u0259manlar\u0131 ruslard\u0131r, t\u00fcrkl\u0259r is\u0259 Rusiyaya qar\u015f\u0131 sava\u015f\u0131rd\u0131lar. Bu tarix \u00fcsulunun t\u0259tbiqi Stalinin bu \u015f\u00fcar\u0131na uy\u011fun g\u0259lm\u0259kd\u0259dir: \u00abBir istismar\u0131n bir imperiya il\u0259 ba\u011flar\u0131n\u0131 pozmaq inqilab \u00fc\u00e7\u00fcn vacib say\u0131l\u0131r, ancaq bir m\u0259ml\u0259k\u0259t il\u0259 Sovetl\u0259r Birliyinin ba\u011flar\u0131n\u0131 pozmaq irticad\u0131r\u00bb.<\/p>\n\n\n\n<p><em>(\u00abYeni \u0130stanbul\u00bb q\u0259zeti, 27.04.1950, s. 3).<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>M\u0259tbuat\u0131 ara\u015fd\u0131rark\u0259n 1949-da n\u0259\u015fr\u0259 ba\u015flayan, indi \u00e7\u0131xmayan \u00abYeni \u0130stanbul\u00bb q\u0259zetinin 27 aprel 1950 tarixli say\u0131nda M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259nin &#171;\u0130raq Times&#187; q\u0259zetind\u0259 ingilisc\u0259 bas\u0131lm\u0131\u015f \u00abT\u00fcrk<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":97922,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-97921","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/97921","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=97921"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/97921\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":97923,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/97921\/revisions\/97923"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/97922"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=97921"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=97921"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=97921"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}