{"id":98264,"date":"2024-02-14T07:24:52","date_gmt":"2024-02-14T03:24:52","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=98264"},"modified":"2024-02-14T07:24:53","modified_gmt":"2024-02-14T03:24:53","slug":"q%c9%99dim-skifl%c9%99rin-sanli-varisl%c9%99ri-qizilbaslar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=98264","title":{"rendered":"Q\u0259dim Skifl\u0259rin \u015fanl\u0131 varisl\u0259ri \u2013 Q\u0131z\u0131lba\u015flar"},"content":{"rendered":"\n<p>Q\u0131z\u0131lba\u015flar\u0131n \u0130skit papaqlar\u0131&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p>S\u0259f\u0259vi tarix\u00e7isi \u0130sg\u0259nd\u0259r b\u0259y M\u00fcn\u015fi (1560\u20131634) \u201cAl\u0259mi b\u0259z\u0259y\u0259n Abbas\u0131n tarixi\u201d adl\u0131 \u0259s\u0259rind\u0259 yaz\u0131rd\u0131:<\/p>\n\n\n\n<p><a><\/a>\u201c\u015eeyx Heyd\u0259r (1460\u20131488) bir gec\u0259 sonralar h\u0259qiq\u0259t\u0259 \u00e7evril\u0259c\u0259k bir r\u00f6ya g\u00f6rd\u00fc: Qeyb al\u0259minin x\u0259b\u0259rg\u0259tir\u0259nl\u0259ri onun \u00f6hd\u0259sin\u0259 qoydular ki, o, g\u0259r\u0259k On \u0130ki \u0130mam\u0131n \u0259lam\u0259ti olan q\u0131rm\u0131z\u0131 zolaql\u0131 papaqla \u00f6z t\u0259r\u0259fdarlar\u0131n\u0131n ba\u015flar\u0131n\u0131 b\u0259z\u0259sin.<\/p>\n\n\n\n<p>Sultan Heyd\u0259r bu yuxunu g\u00f6rd\u00fckd\u0259n sonra ba\u015f\u0131na \u015fadimanl\u0131q papa\u011f\u0131 qoyub o vaxtlar d\u0259bd\u0259 olan t\u00fcrkman papa\u011f\u0131n\u0131 on iki zolaql\u0131 Heyd\u0259r papa\u011f\u0131 il\u0259 \u0259v\u0259z etdi. Onun arxas\u0131nca ged\u0259nl\u0259r d\u0259 o H\u0259zr\u0259t\u0259 tabe oldular v\u0259 bu xan\u0259dan\u0131n b\u00fct\u00fcn \u00fczvl\u0259ri h\u0259min d\u0259y\u0259rli papa\u011f\u0131 ba\u015flar\u0131na qoymaqla ba\u015fqalar\u0131ndan se\u00e7ildil\u0259r. El\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 o \u015fan-\u015f\u00f6hr\u0259tli adamlar q\u0131z\u0131lba\u015f ad\u0131 il\u0259 m\u0259\u015fhur oldular\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Mehman S\u00fcleymanov \u201c\u015eah \u0130smay\u0131l S\u0259f\u0259vi\u201d adl\u0131 \u0259s\u0259rind\u0259 yaz\u0131r: \u201cBu papaqlar q\u0131rm\u0131z\u0131 r\u0259ngli ke\u00e7\u0259d\u0259n olmaqla yuxar\u0131s\u0131 dair\u0259vi v\u0259 ensiz \u015fi\u015f ucluqla tamamlan\u0131rd\u0131. Onun \u00fcst\u00fcn\u0259 is\u0259 a\u011f v\u0259 b\u0259z\u0259n d\u0259 ya\u015f\u0131l par\u00e7a \u0259mmam\u0259 kimi doland\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>R\u0259ssam F\u0259r\u0259h M\u0259mm\u0259dova yaz\u0131r: Az\u0259rbaycan miniat\u00fcr\u00fcn\u00fcn \u0259n s\u0259ciyy\u0259vi \u0259lam\u0259ti \u0259s\u0259rl\u0259rd\u0259 Heyd\u0259r tac\u0131n\u0131n t\u0259sviridir. Heyd\u0259t tac\u0131n\u0131n miniat\u00fcr s\u0259n\u0259tind\u0259 \u0259ks olunmas\u0131 Az\u0259rbaycan miniat\u00fcr oca\u011f\u0131n\u0131 \u015e\u0259rqin dig\u0259r miniat\u00fcr m\u0259kt\u0259bl\u0259rind\u0259n ay\u0131rmaq i\u015fini xeyli asanla\u015fd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r. \u0130ndi q\u0259tiyy\u0259tl\u0259 dem\u0259k olar ki, XVI y\u00fczil\u0259 aid el\u0259 bir Az\u0259rbaycan miniat\u00fcr\u00fc yoxdur ki, orada q\u0131z\u0131lba\u015f papa\u011f\u0131 t\u0259svir olunmas\u0131n\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>S\u0259f\u0259vi d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid miniat\u00fcrl\u0259rd\u0259 q\u0131z\u0131lba\u015f papa\u011f\u0131 h\u00fcnd\u00fcr, \u015fi\u015f ucluqlu ba\u015f geyimi kimi t\u0259svir edilmi\u015fdir. H\u0259min \u015f\u0259kill\u0259r\u0259 diqq\u0259t yetirs\u0259k g\u00f6r\u0259rik ki, q\u0131z\u0131lba\u015f papa\u011f\u0131 1969-cu ild\u0259 Qazax\u0131standak\u0131 \u0130ss\u0131k kurqan\u0131ndan tap\u0131lm\u0131\u015f \u201cq\u0131z\u0131l adam\u201d\u0131n ba\u015f geyimi il\u0259 faktiki olaraq eynidir. F\u0259rq yaln\u0131z q\u0131z\u0131lba\u015f papa\u011f\u0131n\u0131n a\u015fa\u011f\u0131 hiss\u0259sin\u0259 doland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f \u0259mmam\u0259d\u0259dir.<\/p>\n\n\n\n<p>Sovet arxeoloqlar\u0131n\u0131n ehtimal\u0131na g\u00f6r\u0259, e.\u0259. V \u0259sr\u0259 aid \u0130ss\u0131k kurqan\u0131 q\u0259dim saka xalq\u0131n\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck tayfas\u0131n\u0131n \u2013 tiqraxaudalar\u0131n yadigar\u0131d\u0131r. Tiqraxauda s\u00f6z\u00fc q\u0259dim dill\u0259rd\u0259 \u015fi\u015f, dik ucluqlu papaq m\u0259nas\u0131n\u0131 verirdi. \u018fski yunan t\u0259svirl\u0259rind\u0259n is\u0259 ayd\u0131n olur ki, n\u0259inki saka-skifl\u0259r, h\u0259m d\u0259 onlardan \u0259vv\u0259lki kimmerl\u0259r d\u0259 m\u0259hz bel\u0259 papaqlar qoymu\u015flar.<\/p>\n\n\n\n<p>Ha\u015fiy\u0259. Ehtimala g\u00f6r\u0259, q\u0259dim d\u00fcnya d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin ordular\u0131nda xidm\u0259t etmi\u015f saka d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259rinin bir hiss\u0259si ail\u0259l\u0259ri il\u0259 birlikd\u0259 K\u0259rb\u0259la \u00e7\u00f6l\u00fcnd\u0259 yerl\u0259\u015fdirilmi\u015f, K\u0259rb\u0259la toponimi saka xalq\u0131n\u0131n tiqraxauda tayfa ad\u0131n\u0131n akkad dilin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 ortaya \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, co\u011frafiya\u015f\u00fcnas Yaqut \u0259l-H\u0259m\u0259vi (1178\u20131229) yaz\u0131rd\u0131 ki, q\u0259dim \u0259r\u0259b dilind\u0259 \u201ck\u0259rb\u0259lah\u201d s\u00f6z\u00fc \u201cyum\u015faq torpaq\u201d anlam\u0131n\u0131 ifad\u0259 edir. Maraql\u0131d\u0131r ki, m\u00fcasir saxa dilind\u0259 \u201cbataql\u0131q yer\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 ver\u0259n \u201cxarbalax\u201d s\u00f6z\u00fc vard\u0131r. Rusiya Federasiyas\u0131n\u0131n Saxa Respublikas\u0131n\u0131n Taatta ulusunun iri k\u0259ndl\u0259rind\u0259n biri v\u0259 yax\u0131nl\u0131qdak\u0131 g\u00f6l Xarbalax adlan\u0131r. Xar (xarlanm\u0131\u015f) v\u0259 balax (yer) s\u00f6zl\u0259rinin birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n yaranm\u0131\u015f bu toponimin saxa dilind\u0259n h\u0259rfi t\u0259rc\u00fcm\u0259si \u201cxarlanm\u0131\u015f torpaq\u201dd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rin\u0259d\u0259k qazax v\u0259 q\u0131r\u011f\u0131z qad\u0131nlar\u0131n\u0131n \u0259n populyar ba\u015f geyiml\u0259rind\u0259n biri olmu\u015f saukele adl\u0131 papaq da m\u0259hz q\u0259dim saka papa\u011f\u0131n\u0131n eynisidir. Qazax tarix\u00e7isi M\u0259\u015fhur J\u00fcsip K\u00f6peyul\u0131 (1858\u20131931) yaz\u0131rd\u0131 ki, ke\u00e7mi\u015fd\u0259 saukeleni \u0259n varl\u0131 qazax ki\u015fil\u0259ri geyinirdil\u0259r. Q\u0131r\u011f\u0131zlar q\u0131z\u0131lla b\u0259z\u0259dil\u0259n bu papa\u011f\u0131 \u015f\u00f6k\u00fcl\u00f6 adland\u0131r\u0131rlar. Saukele v\u0259 \u015f\u00f6k\u00fcl\u00f6 s\u00f6zl\u0259rinin d\u0259qiq m\u0259nalar\u0131 b\u0259lli deyil. Lakin a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 faktlara \u0259saslanaraq ehtimal ed\u0259 bil\u0259rik ki, h\u0259min ad\u0131n ilkin formas\u0131 \u201csar\u0131kele\u201d (sar\u0131ba\u015f) v\u0259 ya \u201czark\u00fcle\u201d (q\u0131z\u0131lba\u015f) olmu\u015fdur.<\/p>\n\n\n\n<p>S\u0259f\u0259vil\u0259rin XI \u0259srd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f \u0259cdad\u0131n\u0131n ad\u0131 farsdilli m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 Firuz \u015eah Z\u0259rin K\u00fclah kimi ke\u00e7ir. Fars dilind\u0259 \u201cz\u0259r\u201d \u2013 q\u0131z\u0131l, \u201ck\u00fclah\u201d is\u0259 papaq, b\u0259lk\u0259 d\u0259, \u0259slind\u0259, ba\u015fd\u0131r. Bel\u0259likl\u0259, g\u00f6r\u00fcr\u00fck ki, Z\u0259rin K\u00fclah ad\u0131 q\u0131z\u0131lba\u015f anlam\u0131n\u0131 ifad\u0259 edir. \u018fslind\u0259 is\u0259, Z\u0259rin K\u00fclah ad\u0131ndak\u0131 h\u0259r iki s\u00f6z\u00fcn k\u00f6k\u00fc h\u0259m d\u0259 t\u00fcrk dilin\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Q\u0131z\u0131l\u0131 bildir\u0259n \u201cz\u0259r\u201d s\u00f6z\u00fc t\u00fcrk dilind\u0259ki \u201csar\u0131\u201d s\u00f6z\u00fc il\u0259, papaq (ba\u015f) m\u0259nas\u0131n\u0131 ver\u0259n \u201ck\u00fclah\u201d s\u00f6z\u00fc is\u0259 t\u00fcrkc\u0259d\u0259ki \u201cqala\u201d (m\u00f6hk\u0259m, \u0259sas) s\u00f6z\u00fc il\u0259 eyni k\u00f6k\u0259 malikdir. \u201cQala\u201d s\u00f6z\u00fc sonradan fars dilind\u0259 \u201ck\u0259ll\u0259\u201d (ba\u015f\u00e7\u0131, ba\u015f) formas\u0131n\u0131 alaraq yenid\u0259n Az\u0259rbaycan dilin\u0259 qay\u0131tm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Rus dilind\u0259 ba\u015f\u0131 bildir\u0259n \u201c\u0433\u043e\u043b\u043e\u0432\u0430\u201d (\u0433\u0430\u043b\u0430\u0432\u0430) is\u0259 ilkin t\u00fcrk \u201cqala\u201ds\u0131n\u0131 \u00f6z\u00fcnd\u0259 daha sabit saxlam\u0131\u015fd\u0131r. Onun t\u00fcrk dill\u0259rind\u0259ki q\u0259dim formas\u0131 \u2013 \u201cqaval\u201d Az\u0259rbaycan dilind\u0259 i\u00e7i bo\u015f da\u015f\u0131, monqol dilind\u0259 is\u0259 b\u0259d\u0259n \u00fczv\u00fcn\u00fc \u2013 ba\u015f\u0131 bildirir. Haz\u0131rda Monqolustanda ya\u015fayan xoton t\u00fcrk xalq\u0131n\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck n\u0259sill\u0259rind\u0259n birinin \u201csar\u0131ba\u015f\u201d adlanmas\u0131, g\u00f6r\u00fcn\u00fcr, he\u00e7 d\u0259 t\u0259sad\u00fcfi deyildir.<\/p>\n\n\n\n<p>XVII \u0259sr\u0259 aid r\u0259sm v\u0259 miniat\u00fcrl\u0259r\u0259 \u0259sas\u0131nlanaraq ir\u0259li s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f ehtimala g\u00f6r\u0259, \u015eah I \u0130smay\u0131l S\u0259f\u0259vi (1487\u20131524) v\u0259 \u015eah I Abbas S\u0259f\u0259vi (1571\u20131629) k\u00fcr\u0259n sa\u00e7l\u0131 olmu\u015flar. Onlar\u0131n bu \u0259lam\u0259tini \u015eah I \u0130smay\u0131l S\u0259f\u0259vinin ulu n\u0259n\u0259sinin yunan m\u0259n\u015f\u0259li olmas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndir\u0259nl\u0259r d\u0259 var. Amma bel\u0259l\u0259ri unudurlar ki, bu n\u0259slin \u0259sas\u0131n\u0131 qoymu\u015f Firuz \u015eah\u0131n l\u0259q\u0259bi Z\u0259rin K\u00fclah \u2013 q\u0131z\u0131lba\u015f (sar\u0131sa\u00e7l\u0131 v\u0259 ya sar\u0131ba\u015f) idi.<\/p>\n\n\n\n<p>P.S. Xoton t\u00fcrkl\u0259ri aras\u0131nda kifay\u0259t q\u0259d\u0259r k\u00fcr\u0259n v\u0259 ya sar\u0131 sa\u00e7l\u0131, g\u00f6y g\u00f6zl\u00fc insan var. H\u0259tta deyil\u0259n\u0259 g\u00f6r\u0259, Cunqar h\u00f6kmdar\u0131 Qaldan Bo\u015foqtu xan (1644\u20131697) oyratlarla \u00e7inlil\u0259r aras\u0131nda m\u00fcharib\u0259 zaman\u0131 xotonlara rus h\u0259rbi formas\u0131n\u0131 geyindirib ordusunun \u00f6n s\u0131ras\u0131na d\u00fczm\u00fc\u015f, \u00c7in s\u0259firin\u0259 bildirmi\u015fdi ki, \u00e7ar ordusu oyratlar\u0131n k\u00f6m\u0259yin\u0259 g\u0259lib. Avropoid g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fl\u00fc xotonlar\u0131 g\u00f6r\u0259n \u00e7inlil\u0259r Qaldan xan\u0131n s\u00f6zl\u0259rin\u0259 inanm\u0131\u015fd\u0131lar\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Xotonlar\u0131n 82\u201387%-i birba\u015fa ata x\u0259ttil\u0259 \u00f6t\u00fcr\u00fcl\u0259n R1a1 Z93 haploqrupunun da\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131d\u0131r. Bu, h\u0259min geni da\u015f\u0131yan xalqlar aras\u0131nda \u0259n y\u00fcks\u0259k g\u00f6st\u0259rici say\u0131l\u0131r. S\u00f6z\u00fcged\u0259n geni \u015f\u0259rti olaraq ari haploqrupu da adland\u0131r\u0131rlar. S\u0259b\u0259b is\u0259 Hindistan\u0131n brahman v\u0259 k\u015fatriya varnalar\u0131nda bu haploqrupun faizinin y\u00fcks\u0259k olmas\u0131d\u0131r. Veda \u0259d\u0259biyyat\u0131na g\u00f6r\u0259, brahman, k\u015fatriya v\u0259 vai\u015fiya varnalar\u0131 q\u0259dim aril\u0259rin \u00fc\u00e7 \u0259sas qrupudur.<\/p>\n\n\n\n<p>Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, ari haploqrupunun da\u015f\u0131y\u0131clar\u0131n\u0131n say\u0131na g\u00f6r\u0259 xoton t\u00fcrkl\u0259rind\u0259n sonra ikinci yerd\u0259 q\u0131r\u011f\u0131z t\u00fcrkl\u0259ridir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc, d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc v\u0259 be\u015finci yerl\u0259r is\u0259, m\u00fcvafiq olaraq, Hindistan\u0131n brahman v\u0259 k\u015fatril\u0259rin\u0259, tacikl\u0259r\u0259 v\u0259 Altay t\u00fcrkl\u0259rin\u0259 m\u0259xsusdur.<\/p>\n\n\n\n<p>Araz \u015e\u0259hrili<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Q\u0131z\u0131lba\u015flar\u0131n \u0130skit papaqlar\u0131&#8230; S\u0259f\u0259vi tarix\u00e7isi \u0130sg\u0259nd\u0259r b\u0259y M\u00fcn\u015fi (1560\u20131634) \u201cAl\u0259mi b\u0259z\u0259y\u0259n Abbas\u0131n tarixi\u201d adl\u0131 \u0259s\u0259rind\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201c\u015eeyx Heyd\u0259r (1460\u20131488) bir gec\u0259 sonralar h\u0259qiq\u0259t\u0259 \u00e7evril\u0259c\u0259k<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":98265,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3,7],"tags":[],"class_list":["post-98264","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-gundm","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/98264","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=98264"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/98264\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":98266,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/98264\/revisions\/98266"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/98265"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=98264"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=98264"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=98264"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}