{"id":98969,"date":"2024-03-25T13:08:58","date_gmt":"2024-03-25T09:08:58","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=98969"},"modified":"2024-03-25T13:30:12","modified_gmt":"2024-03-25T09:30:12","slug":"gork%c9%99mli-alim-heyd%c9%99r-huseynov-un-d%c9%99hs%c9%99tli-intihari-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=98969","title":{"rendered":"G\u00f6rk\u0259mli alim Heyd\u0259r H\u00fcseynov un d\u0259h\u015f\u0259tli intihar\u0131"},"content":{"rendered":"\n<p>1950-ci il avqustun 15-d\u0259 g\u00f6rk\u0259mli Az\u0259rbaycan alimi, Az\u0259rbaycan EA-n\u0131n ilk 15 qurucu \u00fczv\u00fcnd\u0259n biri, akademik Heyd\u0259r N\u0259c\u0259f o\u011flu H\u00fcseynov (1908-1950) h\u0259yat\u0131na intiharla son qoymu\u015fdu. Heyd\u0259r H\u00fcseynov q\u0259dim Az\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259ri \u0130r\u0259vanda do\u011fulmu\u015fdu. 1931-ci ild\u0259 Bak\u0131 Universitetini bitirmi\u015f, b\u00fct\u00fcn sonrak\u0131 h\u0259yat\u0131n\u0131 elm\u0259 h\u0259sr etmi\u015fdi. Az\u0259rbaycanda sovet d\u00f6vr\u00fc tarix v\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 elml\u0259rinin, l\u00fc\u011f\u0259t\u00e7iliyin inki\u015faf\u0131nda m\u00fch\u00fcm xidm\u0259tl\u0259r g\u00f6st\u0259rmi\u015fdi. O, 1936-1940-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 ke\u00e7mi\u015f SSR\u0130 EA Az\u0259rbaycan Filial\u0131n\u0131n Ensiklopediya v\u0259 L\u00fc\u011f\u0259tl\u0259r \u0130nstitutuna r\u0259hb\u0259rlik etmi\u015f, 1939-1945-ci ill\u0259rd\u0259 is\u0259 Filial\u0131n s\u0259dr m\u00fcavini olmu\u015fdu. Az\u0259rbaycanda m\u00fcst\u0259qil Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n t\u0259\u015fkilind\u0259n (1945) sonra ilk 15 h\u0259qiqi \u00fczv-akademik s\u0131ras\u0131nda yer alan Heyd\u0259r H\u00fcseynov h\u0259min d\u00f6vrd\u0259n \u00f6mr\u00fcn\u00fcn sonuna kimi h\u0259m EA-n\u0131n vitse-prezidenti, h\u0259m d\u0259 Az\u0259rbaycan KP MK yan\u0131nda Partiya Tarixi \u0130nstitutunun direktoru v\u0259 Bak\u0131 D\u00f6vl\u0259t Universitetinin f\u0259ls\u0259f\u0259 kafedras\u0131n\u0131n m\u00fcdiri kimi geni\u015f elmi-pedaqoji v\u0259 ictimai f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<p>G\u00f6rk\u0259mli alimin r\u0259hb\u0259rliyi v\u0259 redakt\u0259si alt\u0131nda 2 cildlik \u201cM\u00fcxt\u0259s\u0259r Az\u0259rbaycan tarixi\u201d (1943-1944), 4 cildlik \u201cRusca-az\u0259rbaycanca l\u00fc\u011f\u0259t\u201d, general \u018f.\u015e\u0131xlinskinin \u201cXatir\u0259l\u0259ri\u201d kimi fundamental n\u0259\u015frl\u0259r haz\u0131rlanm\u0131\u015fd\u0131. Az\u0259rbaycan dilind\u0259 f\u0259ls\u0259fi terminl\u0259rin yarad\u0131lmas\u0131nda v\u0259 marksist filosof kadrlar\u0131n yeti\u015fdirilm\u0259sind\u0259 d\u0259 Heyd\u0259r H\u00fcseynovun m\u00fch\u00fcm xidm\u0259tl\u0259ri olmu\u015fdu. O, milli ictimai-siyasi v\u0259 \u0259d\u0259bi-f\u0259ls\u0259fi fikrin B\u0259hm\u0259nyar, Nizami, F\u00fczuli, A.Bak\u0131xanov, Mirz\u0259 Kaz\u0131mb\u0259y, M.F.Axundov, H.Z\u0259rdabi kimi g\u00f6rk\u0259mli n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri haqq\u0131nda t\u0259dqiqatlar\u0131n da m\u00fc\u0259llifidir.<br>H\u0259yat\u0131n\u0131n \u0259sas \u0259s\u0259ri-m\u00fcridizm v\u0259 \u015eeyx \u015eamil h\u0259r\u0259kat\u0131ndan da b\u0259hs ed\u0259n \u201cXIX \u0259srd\u0259 Az\u0259rbaycanda ictimai-f\u0259ls\u0259fi fikir tarixind\u0259n\u201d monoqrafiyas\u0131 \u00e7apdan \u00e7\u0131xanda H.H\u00fcseynovun 41 ya\u015f\u0131 vard\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>C\u0259miyy\u0259timizd\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 d\u0259bd\u0259 olan ya\u015f kultu bax\u0131m\u0131ndan m\u00fc\u0259llifi h\u0259tta \u201cg\u0259nc alim\u201d d\u0259 adland\u0131rmaq olard\u0131. Lakin bu \u201cg\u0259nc alim\u201d h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 Az\u0259rbaycan humanitar elminin a\u011fsaqqallar\u0131ndan say\u0131l\u0131rd\u0131. Onun fikirl\u0259ri il\u0259 hesabla\u015f\u0131rd\u0131lar. Milli elmi fikr\u0259 b\u00f6y\u00fck t\u00f6hf\u0259l\u0259r ver\u0259 bil\u0259c\u0259k alim ehtiyats\u0131zl\u0131q v\u0259 t\u0259cr\u00fcb\u0259sizlikd\u0259n do\u011fan adi t\u0259sad\u00fcf\u00fcn qurban\u0131 oldu.\u201cRespublikan\u0131n sahibi\u201dnin \u2014 Mir C\u0259f\u0259r Ba\u011f\u0131rovun v\u0259 Moskva ideoloqlar\u0131n\u0131n tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259r\u0259 m\u00fcnasib\u0259td\u0259 \u0259sasland\u0131qlar\u0131 \u015fablondan k\u0259nara \u00e7\u0131xmas\u0131 Heyd\u0259r H\u00fcseynovun yaln\u0131z Az\u0259rbaycan deyil, az qala b\u00fct\u00fcn SSR\u0130 miqyas\u0131nda n\u00f6vb\u0259ti xalq d\u00fc\u015fm\u0259ni kimi ittiham edilm\u0259sin\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xard\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cStaliniada\u201d kitab\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259llifi, sovet filosofu Y.Borev bu m\u00fcnasib\u0259tin \u0259sas s\u0259b\u0259bini Stalinin yoluxdu\u011fu h\u0259r yerd\u0259 v\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 casus axtarmaq x\u0259st\u0259liyind\u0259 g\u00f6r\u00fcrd\u00fc. O, yaz\u0131rd\u0131:<\/p>\n\n\n\n<p>\u201c40-c\u0131 ill\u0259rin sonunda Stalinin \u015eamili t\u00fcrk v\u0259 ingilis casusu elan etm\u0259si il\u0259 onun \u00e7arizm\u0259 qar\u015f\u0131 apard\u0131\u011f\u0131 milli-azadl\u0131q m\u00fcbariz\u0259sin\u0259 l\u0259k\u0259 yaxma kampaniyas\u0131 ba\u015fland\u0131. \u015eamilin if\u015fas\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131 Stalinin Az\u0259rbaycandak\u0131 satrap\u0131 Ba\u011f\u0131rovun \u201cKommunist\u201d q\u0259zetind\u0259ki \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 il\u0259 qoyuldu. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 bir ne\u00e7\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 alim arxivl\u0259rd\u0259n \u015eamil\u0259 qara yaxma\u011fa imkan ver\u0259n materiallar toplamaq m\u0259qs\u0259di il\u0259 Moskvaya v\u0259 Leninqrada g\u00f6nd\u0259rildi. Daha sonra haqq\u0131nda dig\u0259r m\u0259qal\u0259l\u0259r meydana \u00e7\u0131xd\u0131. M\u0259\u015fhur avar \u015fairi (R.H\u0259mz\u0259tov n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur-V.Q) d\u0259 xo\u015fqulluq n\u00fcmun\u0259si g\u00f6st\u0259rib \u015eamil \u0259leyhin\u0259 poema yazmaqla bu kampaniyaya qo\u015fuldu. Sonralar Xru\u015f\u015fovun \u201cil\u0131q rejimi\u201d d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 o, xalq\u0131n\u0131n b\u00f6y\u00fck o\u011flunu satd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 pe\u015fman\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 dil\u0259 g\u0259tirmi\u015fdi. \u015eamil ke\u00e7mi\u015f\u0259 tu\u015flanan casus axtar\u0131\u015flar\u0131n\u0131n qurban\u0131 olmu\u015fdu\u201d.<br>Lakin Y.Borevin g\u00f6st\u0259rdiyi yaln\u0131z s\u0259b\u0259bl\u0259rd\u0259n biridir. \u018fslind\u0259 Stalinin v\u0259 onun erm\u0259ni-g\u00fcrc\u00fc \u00e7evr\u0259sinin \u015eeyx \u015eamil\u0259 nifr\u0259tinin \u0259sas\u0131nda Qafqaz\u0131n b\u00fct\u00fcn m\u00fcs\u0259lman \u0259halisin\u0259 \u00f6gey m\u00fcnasib\u0259t v\u0259 etinas\u0131zl\u0131q dayan\u0131rd\u0131. Bu regionu ba\u015fdan-ba\u015fa xristianla\u015fd\u0131rmaq d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259si Stalin\u0259 v\u0259 onun \u201ch\u0259myerlil\u0259rin\u0259\u201d \u0259sla yad deyildi. Bir s\u0131ra \u015eimali Qafqaz xalqlar\u0131n\u0131n v\u0259 Msxet t\u00fcrkl\u0259rinin tarixi torpaqlar\u0131ndan deportasiyas\u0131, az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistandak\u0131 ata-baba yurdlar\u0131ndan \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131, onlar\u0131n n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan, lakin ba\u015f tutmayan k\u00fctl\u0259vi k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 plan\u0131, Az\u0259rbaycan\u0131n \u015eimal\u0131 il\u0259 C\u0259nubunu birl\u0259\u015fdirm\u0259k imkan\u0131ndan istifad\u0259 olunmamas\u0131 v\u0259 s. ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 bu m\u0259qs\u0259d\u0259 xidm\u0259t edirdi.<br>X\u00fcsusil\u0259 \u015eimali Qafqazla ba\u011fl\u0131 planlar\u0131n\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259m\u0259sind\u0259 Stalin\u0259 bir s\u0131ra dig\u0259r amill\u0259rl\u0259 birlikd\u0259 \u015eamilin da\u011fl\u0131lar aras\u0131ndak\u0131 kultu da m\u00fc\u0259yy\u0259n mane\u00e7ilik t\u00f6r\u0259tmi\u015fdi. Stalin yax\u015f\u0131 bilirdi ki, \u015eimali Qafqaz xalqlar\u0131n\u0131n irad\u0259sini q\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 onlar\u0131n tap\u0131nd\u0131qlar\u0131 b\u00fct\u00fc s\u0131nd\u0131rmaq laz\u0131md\u0131r. H\u0259min b\u00fct is\u0259 xalq aras\u0131nda \u015f\u00f6hr\u0259t v\u0259 populyarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 qoruyub saxlayan \u015eeyx \u015eamil idi. \u015eamili l\u0259k\u0259l\u0259m\u0259kl\u0259, onu soyda\u015flar\u0131n\u0131n g\u00f6z\u00fcnd\u0259n salmaqla Qafqaz tarixinin i\u015f\u0131ql\u0131 s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259n birini d\u0259 qapatmaq olard\u0131. \u00c7\u00fcnki \u015eamil daim ya\u015fayan canl\u0131 \u0259fsan\u0259 kimi azad v\u0259 \u00fcsyankar qafqazl\u0131 ruhunda \u00f6z \u0259b\u0259di yerini tutmu\u015fdu. K\u00f6l\u0259lik z\u0259ncirini bir az da b\u0259rkitm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn bu \u0259fsan\u0259y\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259lik son qoymaq, onu baya\u011f\u0131la\u015fd\u0131rmaq, bo\u015f, pu\u00e7 v\u0259 c\u0259f\u0259ng bir \u015fey oldu\u011funu s\u00fcbuta yetirm\u0259k laz\u0131m idi.<br>\u00d6t\u0259n \u0259srin 40-c\u0131 ill\u0259rinin sonunda r\u0259smi sovet ideologiyas\u0131n\u0131n \u015eeyx \u015eamil \u0259leyhin\u0259 ba\u015flatd\u0131\u011f\u0131 qarayaxma kampaniyas\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131nda g\u0259l\u0259c\u0259y\u0259 hesablanm\u0131\u015f bu m\u0259krli Stalin plan\u0131 dayan\u0131rd\u0131.<br>B\u0259db\u0259xt\u00e7ilikd\u0259n Heyd\u0259r H\u00fcseynovun \u201cXIX \u0259sr Az\u0259rbaycanda ictimai-siyasi fikir tarixind\u0259n\u201d kitab\u0131 bel\u0259 bir \u015f\u0259raitd\u0259 i\u015f\u0131q \u00fcz\u00fc g\u00f6rm\u00fc\u015fd\u00fc.<br>1940-c\u0131 ill\u0259rin sonu Heyd\u0259r H\u00fcseynovun triumf d\u00f6vr\u00fc idi. 4 cildlik \u00abRusca-Az\u0259rbaycanca\u00bb l\u00fc\u011f\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 1948-ci ild\u0259 2-ci d\u0259r\u0259c\u0259li Stalin m\u00fckafat\u0131na layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc. Bir il sonra 733 s\u0259hif\u0259lik \u00abXIX \u0259srd\u0259 Az\u0259rbaycanda ictimai-siyasi fikri tarixind\u0259n\u201d monoqrafiyas\u0131 \u00e7ap olunmu\u015fdu.<br>1947-ci ild\u0259 \u201e\u0259d\u0259biyyat naziri\u201c \u2014 SSR\u0130 Yaz\u0131\u00e7\u0131lar \u0130ttifaq\u0131n\u0131n birinci katibi, Stalin M\u00fckafatlar\u0131 Komit\u0259sinin s\u0259dri A.Fadeyev Nizami G\u0259nc\u0259vinin m\u00fcharib\u0259 s\u0259b\u0259bind\u0259n t\u0259xir\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f 800 illik yubileyind\u0259 i\u015ftirak m\u0259qs\u0259di il\u0259 Bak\u0131ya g\u0259lmi\u015fdi. Burada o, dostu S\u0259m\u0259d Vur\u011fun vasit\u0259si il\u0259 H.H\u00fcseynovla da tan\u0131\u015f olmu\u015fdu. Ciddi v\u0259 i\u015fg\u00fczar alim A.Fadeyev\u0259 xo\u015f t\u0259sir ba\u011f\u0131\u015flam\u0131\u015fd\u0131. Tan\u0131\u015fl\u0131q t\u0259dric\u0259n dostan\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdi. Ba\u015f\u0131b\u0259lal\u0131 kitab\u0131 \u00e7apdan \u00e7\u0131xanda H.H\u00fcseynov onun ilk n\u00fcsx\u0259l\u0259rind\u0259n birini ithaf s\u00f6zl\u0259ri il\u0259 Moskvaya, A.Fadeyev\u0259 g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdi. Fadeyev \u0259s\u0259ri ictimai elml\u0259r sah\u0259sind\u0259 1950-ci il Stalin m\u00fckafat\u0131na (III d\u0259r\u0259c\u0259) t\u0259qdim etmi\u015fdi. M\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259td\u0259n ba\u015f\u0131 gic\u0259ll\u0259n\u0259n m\u00fc\u0259llif \u201crespublikan\u0131n xozeyinini\u00bb m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259n x\u0259b\u0259rdar el\u0259m\u0259yi unutmu\u015fdu. M.C.Ba\u011f\u0131rov hadis\u0259d\u0259n yaln\u0131z yeni Stalin m\u00fckafatlar\u0131 laureatlar\u0131n\u0131n adlar\u0131 \u201cPravda\u201d q\u0259zetind\u0259 \u00e7ap olunanda x\u0259b\u0259r tutmu\u015fdu. Ba\u015f\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcnd\u0259n i\u015f g\u00f6r\u00fcld\u00fcy\u00fcn\u0259, h\u0259m d\u0259 bunu inan\u0131b ir\u0259li \u00e7\u0259kdiyi birinin etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 onun hirsind\u0259n nec\u0259 z\u0259ncir \u00e7eyn\u0259diyini t\u0259s\u0259vv\u00fcr etm\u0259k \u00e7\u0259tin deyil.<br>H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 H.H\u00fcseynovun referenti olmu\u015f \u015fair v\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259\u00e7i \u0130mran Seyidov dan\u0131\u015f\u0131rd\u0131 ki, \u201cPravda\u201dda Stalin M\u00fckafatlar\u0131 Komit\u0259sinin q\u0259rar\u0131 \u00e7ap olundu\u011fu g\u00fcn s\u0259h\u0259r tezd\u0259n M.C.Ba\u011f\u0131rov laureat\u0131 M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131rtd\u0131rm\u0131\u015f v\u0259 ist\u0259nil\u0259n adam\u0131 vahim\u0259y\u0259 salan isterik monoloqdan sonra m\u00fckafat alan monoqrafiyas\u0131n\u0131 s\u00f6z\u00fcn h\u0259qiqi m\u0259nas\u0131nda onun ba\u015f\u0131na \u00e7\u0131rpm\u0131\u015fd\u0131. Qal\u0131n v\u0259 par\u0131lt\u0131l\u0131 ka\u011f\u0131zda \u00e7ap olunmu\u015f foliant is\u0259 yet\u0259rinc\u0259 a\u011f\u0131r idi.<br>\u0130mran Seyidovun dediyin\u0259 g\u00f6r\u0259 h\u0259min g\u00fcn \u00abXozeyinin\u00bb yan\u0131ndan qay\u0131dan Heyd\u0259r H\u00fcseynov b\u00f6y\u00fck sars\u0131nt\u0131 ke\u00e7irmi\u015f, kabinetin\u0259 \u00e7\u0259kilib h\u00f6nk\u00fcr-h\u00f6nk\u00fcr a\u011flam\u0131\u015f, ona su g\u0259tir\u0259n \u0130.Seyidova h\u0131\u00e7q\u0131r\u0131qlar i\u00e7ind\u0259 \u00ab\u0418\u043c\u0440\u0430\u043d, \u043f\u0440\u0435\u0434\u0441\u0442\u0430\u0432\u043b\u044f\u0435\u0448\u044c, \u043e\u043d \u0434\u0432\u0430\u0436\u0434\u044b \u043c\u0435\u043d\u044f \u0443\u0434\u0430\u0440\u0438\u043b \u043a\u043d\u0438\u0433\u043e\u0439 \u043f\u043e \u0431\u0430\u0448\u043a\u0435\u00bb demi\u015f, sonra is\u0259 damar\u0131n\u0131 k\u0259sm\u0259kl\u0259 intihara c\u0259hd g\u00f6st\u0259rmi\u015fdi. Amma birinci d\u0259f\u0259 onu xilas etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olmu\u015fdu.<br>\u00abH\u0259ddini a\u015fm\u0131\u015f\u201d alimi c\u0259zaland\u0131rmaq bax\u0131m\u0131ndan bu qeyri-insani davran\u0131\u015f da \u201exozeyin\u0259\u201c az g\u00f6r\u00fcnm\u00fc\u015fd\u00fc. M.C.Ba\u011f\u0131rov dostluq \u0259laq\u0259l\u0259ri saxlad\u0131\u011f\u0131 L.Beriya il\u0259 A.Fadeyevin m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin pis oldu\u011funu bildiyind\u0259n bir g\u00fcll\u0259 il\u0259 iki ov vurma\u011f\u0131 \u2014 h\u0259m Fadeyevi n\u00fcfuzdan salma\u011f\u0131, h\u0259m d\u0259 H.H\u00fcseynovu yerind\u0259 oturtma\u011f\u0131 q\u0259rara alm\u0131\u015fd\u0131. H\u0259r yer\u0259 \u0259li i\u015fl\u0259y\u0259n Beriyan\u0131n m\u00fcdaxil\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259 b\u00f6y\u00fcy\u00fcb Kremlin m\u00fczakir\u0259sin\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 Stalin M\u00fckafatlar\u0131 Komit\u0259sinin tarixind\u0259 \u2014 sonralar bir d\u0259 he\u00e7 zaman t\u0259krarlanmayan (v\u0259 t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, yegan\u0259 presedent d\u0259 biziml\u0259 ba\u011fl\u0131 olan) hadis\u0259 ba\u015f vermi\u015fdi: SSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin q\u0259rar\u0131 il\u0259 m\u00fckafat he\u00e7 bir cinay\u0259t t\u00f6r\u0259tm\u0259mi\u015f qanuni sahibind\u0259n geri al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Y.Borev \u201cStaliniada\u201d kitab\u0131nda yaz\u0131rd\u0131:<\/strong><br>\u201cBu art\u0131q r\u0259sm\u0259n elan olunmu\u015f Stalin m\u00fckafat\u0131n\u0131n geri al\u0131nmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 ilk t\u0259sad\u00fcf idi v\u0259 h\u0259min t\u0259sad\u00fcf bizim \u00f6lk\u0259d\u0259 torpa\u011f\u0131n adam\u0131n aya\u011f\u0131n\u0131n alt\u0131ndan nec\u0259 asanl\u0131qla qa\u00e7d\u0131\u011f\u0131n\u0131 ayd\u0131n g\u00f6st\u0259rirdi. Stalin d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn meyarlar\u0131 bax\u0131m\u0131ndan sovet c\u0259miyy\u0259ti qar\u015f\u0131s\u0131nda b\u00f6y\u00fck xidm\u0259tl\u0259ri olan professor Elsberqin (tan\u0131nm\u0131\u015f \u0259d\u0259biyya\u015f\u00fcnas alim, uzun ill\u0259r boyu SSR\u0130 DTK-nin informatoru-V.Q.) 1950-1951-ci ill\u0259rd\u0259 H\u00fcseynovun m\u00fckafat\u0131 geri al\u0131nandan sonra nec\u0259 h\u0259y\u0259canland\u0131\u011f\u0131 indi d\u0259 g\u00f6zl\u0259rim \u00f6n\u00fcnd\u0259dir\u201d.<br>Lakin m\u00fckafat\u0131n geri al\u0131nmas\u0131 da M.C. Ba\u011f\u0131rovun q\u0259z\u0259bini soyutmad\u0131. He\u00e7 \u015f\u00fcbh\u0259siz onun \u015f\u0259xsi g\u00f6st\u0259ri\u015fi il\u0259 Heyd\u0259r H\u00fcseynova qar\u015f\u0131 t\u0259qibl\u0259r ba\u015fland\u0131. \u018fsas h\u0259d\u0259f kimi is\u0259 alimin \u015eeyx \u015eamil\u0259 v\u0259 da\u011fl\u0131lar h\u0259r\u0259kat\u0131na m\u00fcnasib\u0259ti g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcrd\u00fc. T\u0259qibl\u0259r h\u0259m ideoloji, h\u0259m d\u0259 \u015f\u0259xsi planda apar\u0131l\u0131rd\u0131. Alimin qarda\u015f\u0131 h\u0259bs edilmi\u015fdi. \u00d6z\u00fcn\u00fcn \u0259traf\u0131ndak\u0131 halqa is\u0259 g\u00fcn\u00fc-g\u00fcnd\u0259n daral\u0131rd\u0131. Tutdu\u011fu b\u00fct\u00fcn v\u0259zif\u0259l\u0259rd\u0259n azad edilmi\u015fdi. Faktiki ev dusta\u011f\u0131na \u00e7evrilmi\u015fdi. H.H\u00fcseynovun simas\u0131nda yeni xalq d\u00fc\u015fm\u0259ninin tap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 art\u0131q he\u00e7 kim\u0259 sirr deyildi.<br>M\u00fcharib\u0259nin bir q\u0259d\u0259r s\u0259ngidib arxa plana ke\u00e7irdiyi terror dal\u011fas\u0131 40-c\u0131 ill\u0259rin sonunda yenid\u0259n c\u0259miyy\u0259ti silk\u0259l\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. H\u0259m d\u0259 bu d\u0259f\u0259 \u0259sas h\u0259d\u0259f kimi daha \u00e7ox yarad\u0131c\u0131 adamlar, ziyal\u0131lar, aliml\u0259r se\u00e7ilmi\u015fdi. M.Zo\u015f\u015fenko v\u0259 A.Axmatova, \u201cZvezda\u201d v\u0259 \u201cLeninqrad\u201d jurnallar\u0131, V.Muradelinin \u201cB\u00f6y\u00fck dostluq\u201d operas\u0131 haqq\u0131nda m\u0259lum partiya q\u0259rarlar\u0131 h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131. \u201cLeninqrad i\u015fi\u201d deyil\u0259n qondarma ssenari qura\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, m\u0259\u015fhur iqtisad\u00e7\u0131 A.\u0130.Voznesenski ba\u015fda olmaqla b\u00f6y\u00fck bir qrup d\u00f6vl\u0259t adam\u0131 h\u0259bs edilmi\u015f v\u0259 g\u00fcll\u0259l\u0259nmi\u015fdi.<br>\u015e\u0259rti olaraq \u201cH\u0259kiml\u0259rin i\u015fi\u201d adlanan ba\u015fqa bir ssenari haz\u0131rlan\u0131rd\u0131. Bir s\u00f6zl\u0259, b\u00fct\u00fcn \u00f6lk\u0259 miqyas\u0131nda 1937-ci ilin t\u0259krar\u0131na haz\u0131rl\u0131q g\u00f6r\u00fcl\u00fcrd\u00fc. Yaln\u0131z tiran\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc c\u0259za ma\u015f\u0131n\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn d\u0259h\u015f\u0259ti il\u0259 i\u015f\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259sinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 ald\u0131. Amma buna baxmayaraq ke\u00e7mi\u015f SSR\u0130-nin dig\u0259r regionlar\u0131nda oldu\u011fu kimi 1950-ci ild\u0259 yenid\u0259n g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259l\u0259n repressiya dal\u011fas\u0131 Az\u0259rbaycandan da qans\u0131z-qadas\u0131z \u00f6t\u00fc\u015fm\u0259di.<br>1950-ci il iyul ay\u0131n\u0131n 14-15-d\u0259 Bak\u0131da, Filarmoniyan\u0131n Yay salonunda Az\u0259rbaycan ziyal\u0131lar\u0131n\u0131n y\u0131\u011f\u0131nca\u011f\u0131 ke\u00e7irildi. R\u0259smi m\u0259lumatlar toplant\u0131n\u0131n i\u015find\u0259 iki min n\u0259f\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r ziyal\u0131n\u0131n i\u015ftirak etdiyini, R\u0259yas\u0259t hey\u0259tind\u0259 Az\u0259rbaycan KP Mk-n\u0131n katibi M.C.Ba\u011f\u0131rovun, Nazirl\u0259r Sovetinin s\u0259dri T.Quliyevin, Ali Sovetin s\u0259dri N.Heyd\u0259rovun oturduqlar\u0131n\u0131, y\u0131\u011f\u0131nca\u011f\u0131 Az\u0259rbaycan KP MK-n\u0131n katibi T.Yaqubovun a\u00e7d\u0131\u011f\u0131n\u0131 x\u0259b\u0259r verir. Y\u0131\u011f\u0131ncaqda M.C.Ba\u011f\u0131rovun \u201cAz\u0259rbaycan ziyal\u0131lar\u0131n\u0131n n\u00f6vb\u0259ti v\u0259zif\u0259l\u0259ri haqq\u0131nda\u201d adl\u0131 m\u0259ruz\u0259si dinl\u0259nilmi\u015fdi. M\u00fczakir\u0259l\u0259rd\u0259 professor C.X\u0259ndan, Az\u0259rbaycan KP MK T\u0259bli\u011fat v\u0259 T\u0259\u015fviqat \u015f\u00f6b\u0259si m\u00fcdirinin m\u00fcavini V.S\u0259m\u0259dov, Az\u0259rbaycan EA \u018fd\u0259biyyat \u0130nstitutunun direktoru, akademik M.A.Dada\u015fzad\u0259, akademik M.Top\u00e7uba\u015fov, Az\u0259rbaycan Yaz\u0131\u00e7\u0131lar \u0130ttifaq\u0131\u0131n\u0131n s\u0259dri M.\u0130brahimov, professor M.\u015eir\u0259liyev, yaz\u0131\u00e7\u0131 M.H\u00fcseyn, xalq \u015fairi S.Vur\u011fun, professor \u018f.D\u0259mir\u00e7izad\u0259 v\u0259 b. \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015fdil\u0259r.<br>\u0130clasa q\u0259d\u0259r respublikan\u0131n elmi idar\u0259 v\u0259 t\u0259\u015fkilatlar\u0131nda, yarad\u0131c\u0131 ziyal\u0131lar aras\u0131nda g\u00fccl\u00fc \u201chaz\u0131rl\u0131q\u201d i\u015fi apar\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. EA institutlar\u0131ndak\u0131 v\u0259 ali m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259ki toplant\u0131larda H.H\u00fcseynov v\u0259 onun xatal\u0131 q\u0259hr\u0259man\u0131 haqq\u0131nda \u201cif\u015faedici r\u0259yl\u0259r\u201d toplan\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 d\u0259qiqlikl\u0259 s\u0259n\u0259dl\u0259\u015fdirilmi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>H\u0259min r\u0259yl\u0259rd\u0259n b\u0259zil\u0259rini m\u00fc\u0259llifl\u0259rin ad\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rm\u0259d\u0259n t\u0259qdim edir\u0259m:<\/strong><br>Dil\u00e7ilik \u0130nstitutunun elmi katibi, \u00dc\u0130K(b) \u00fczv\u00fc&#8230;&#8230;..<br>\u201cAz\u0259rbaycan\u0131n ictimai t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131n H\u00fcseynova Stalin m\u00fckafat\u0131 laureat\u0131 ad\u0131n\u0131n verilm\u0259si haqq\u0131ndak\u0131 q\u0259rar\u0131n\u0131n l\u0259\u011fvi il\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u0259l\u0259bl\u0259ri v\u0259 bunun ard\u0131nca Stalin M\u00fckafatlar\u0131 Komit\u0259sinin, habel\u0259 SSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin m\u00fcvafiq q\u0259rarlar\u0131 tamamil\u0259 \u0259dal\u0259tli add\u0131md\u0131r. \u00c7\u00fcnki H\u00fcseynov h\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259 kitab\u0131nda m\u00fcridizmi idealla\u015fd\u0131rm\u0131\u015f, \u015eamil h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n tarixi m\u0259nas\u0131n\u0131 t\u0259hrif etmi\u015f, \u00f6z\u00fcn\u00fcn burjua-mill\u0259t\u00e7i t\u0259r\u0259dd\u00fcdl\u0259rin\u0259 meydan a\u00e7m\u0131\u015fd\u0131r.<br>H\u00fcseynov t\u0259r\u0259find\u0259n \u015eamilin xalq\u0131n se\u00e7diyi m\u00fct\u0259r\u0259qqi xadim kimi qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si antimarksist m\u00f6vqedir\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>MEL\u0130 (Marks, Engels, Lenin \u0130nstitututu-V.Q.) Az\u0259rbaycan Filial\u0131n\u0131n ba\u015f elmi i\u015f\u00e7isi, \u00dc\u0130K(b)P \u00fczv\u00fc..<\/strong><br>\u201cH\u00fcseynov ax\u0131r vaxtlar \u00e7ox h\u0259ddini a\u015fm\u0131\u015fd\u0131, he\u00e7 kiml\u0259 hesabla\u015fm\u0131rd\u0131. H\u0259tta i\u015f o yer\u0259 \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131 ki, Az\u0259rbaycan KP(b) MK-n\u0131n ba\u015f\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259n kitab\u0131n\u0131 Moskvaya, Stalin m\u00fckafat\u0131na t\u0259qdim etmi\u015fdi. H\u0259l\u0259 bu azm\u0131\u015f kimi o, Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n binas\u0131nda intihara c\u0259hd kimi al\u00e7aq bir h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 yol ver\u0259r\u0259k bizd\u0259 guya aliml\u0259rin s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131qlar\u0131n\u0131, guya onlar\u0131n m\u00fcdafi\u0259 m\u0259qs\u0259di il\u0259 m\u00fcraci\u0259t ed\u0259c\u0259kl\u0259ri bir yerin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcbuta yetirm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131.<br>H\u00fcseynov t\u0259sad\u00fcf\u0259n y\u00fcks\u0259lmi\u015f adam idi v\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 ba\u015f ver\u0259nl\u0259r t\u0259sad\u00fcfi say\u0131lmamal\u0131d\u0131r. Bunu tez v\u0259 ya gec g\u00f6zl\u0259m\u0259k laz\u0131m idi\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Az\u0259rbaycan Tibb \u0130nstitutu Histologiya kafedras\u0131n\u0131n m\u00fcdiri, \u00dc\u0130K(b)P \u00fczv\u00fc &#8230;&#8230;.<\/strong>\u201cH\u00fcseynovun vicdans\u0131z adam oldu\u011fu a\u015fkara \u00e7\u0131x\u0131r, \u00e7\u00fcnki o, T\u00fcrkiy\u0259nin v\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259nin casusu \u015eamili idealla\u015fd\u0131rmaq fikrin\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fc.<br>Yaln\u0131z vicdans\u0131z adam bel\u0259 bir i\u015fi Stalin m\u00fckafat\u0131na t\u0259qdim ed\u0259 bil\u0259rdi\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cPioner\u201d q\u0259zeti redaksiyas\u0131n\u0131n \u0259m\u0259kda\u015f\u0131, \u00dc\u0130K(b)P \u00fczv\u00fc, \u015fair&#8230;<br>\u201cBu Stalin M\u00fckafatlar\u0131 Komit\u0259sinin q\u0259rar\u0131n\u0131n l\u0259\u011fvi il\u0259 ba\u011fl\u0131 ilk t\u0259sad\u00fcfd\u00fcr. H\u00fcseynov t\u0259k \u00f6z\u00fcn\u00fc deyil, b\u00fct\u00fcn respublikan\u0131 biab\u0131r etmi\u015fdir.<br>Heyd\u0259r H\u00fcseynovu ictimai v\u0259 f\u0259ls\u0259fi elml\u0259r sah\u0259sind\u0259 bir n\u00f6mr\u0259li m\u00fct\u0259x\u0259ssis say\u0131rd\u0131lar, daim diqq\u0259t v\u0259 qay\u011f\u0131 g\u00f6st\u0259rirdil\u0259r. Lakin b\u00fct\u00fcn bu z\u0259hm\u0259tl\u0259r h\u0259d\u0259r getdi. Onun h\u0259r\u0259k\u0259ti ba\u011f\u0131\u015flanmaz s\u0259hv deyil, cinay\u0259tdir\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cAz\u0259rn\u0259\u015fr\u201din direktoru, \u00dc\u0130K(b)P \u00fczv\u00fc &#8230;<\/strong><br>\u201cHeyd\u0259r H\u00fcseynovu h\u0259mi\u015f\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n b\u00fct\u00fcn qalan aliml\u0259rind\u0259n bir ba\u015f yuxar\u0131 tuturdular. O, elmi fikrin dig\u0259r n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri \u00fcz\u0259rind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus diktator idi. G\u0259r\u0259k ona bu \u015f\u0259kild\u0259 \u0259ndaz\u0259sini a\u015fma\u011fa imkan verilm\u0259y\u0259ydi. Bu s\u0259hv idi v\u0259 indi h\u0259min s\u0259hvin n\u0259tic\u0259si g\u00f6z qaba\u011f\u0131ndad\u0131r. O, \u0259sasl\u0131 iradlar\u0131 \u00f6z alim l\u0259yaq\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 y\u00f6n\u0259ldilmi\u015f t\u0259hqir kimi q\u0259bul edirdi v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259q\u0259sd kimi yaramaz bir provakasiyaya \u0259l atd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7ox g\u00fcman H\u00fcseynov bu h\u0259r\u0259k\u0259ti il\u0259 Az\u0259rbaycan KP(b) MK-n\u0131n r\u0259hb\u0259rliyini z\u0259rb\u0259 alt\u0131nda qoymaq ist\u0259mi\u015fdi. Ancaq o, z\u0259nnind\u0259 yan\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r\u201d.<br>Bel\u0259 baltan\u0131 k\u00f6k\u00fcnd\u0259n vuran donos-r\u0259yl\u0259r \u00e7oxdur.<br>V\u0259 t\u0259bii ki, bu qarag\u00fcruh\u00e7u \u00e7\u0131x\u0131\u015flar qorxudulmu\u015f, k\u00fcnc\u0259 s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f kabinet ziyal\u0131s\u0131n\u0131 intihara s\u00f6vq etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yet\u0259rli idi.<br>C.Ba\u011f\u0131rovun q\u0259z\u0259b v\u0259 hidd\u0259ti t\u0259kc\u0259 akademik Heyd\u0259r H\u00fcseynova deyil, onunla bu v\u0259 ya dig\u0259r \u015f\u0259kild\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q ed\u0259n dig\u0259r tan\u0131nm\u0131\u015f Az\u0259rbaycan ziyal\u0131lar\u0131na qar\u015f\u0131 da \u00e7evrilmi\u015fdi. Onlar\u0131n s\u0131ras\u0131nda kitab\u0131n redaktoru v\u0259 \u00f6n s\u00f6z\u00fcn m\u00fc\u0259llifi akademik A.O. Makovelski, akademik Mirz\u0259 \u0130brahimov, Nizami ad\u0131na \u018fd\u0259biyyat \u0130nstitutunun direktoru, professor M.A.Dada\u015fzad\u0259, yaz\u0131\u00e7\u0131 Mehdi H\u00fcseyn d\u0259 vard\u0131. \u201cXozeyin\u201d h\u0259tta Mirz\u0259 \u0130brahimovun kitab m\u00fc\u0259llidin\u0259 \u00fcnvanlanm\u0131\u015f \u015f\u0259xsi xarakterli m\u0259ktubunu da iki min n\u0259f\u0259rlik auditoriya qar\u015f\u0131s\u0131nda oxuma\u011f\u0131 m\u0259qbul saym\u0131\u015fd\u0131.<br>M\u0259ktubda qeyri-adi bir \u015fey yox idi. Mirz\u0259 \u0130brahimov h\u0259mkar\u0131n\u0131 u\u011furlu \u0259s\u0259r m\u00fcnasib\u0259ti il\u0259 t\u0259brik edir, g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 d\u0259 axtar\u0131\u015flar\u0131n\u0131 davam etdirm\u0259yi m\u0259sl\u0259h\u0259t g\u00f6r\u00fcrd\u00fc. Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, Filarmoniyadak\u0131 iclas zaman\u0131 da Mirz\u0259 \u0130brahimov fikirl\u0259rind\u0259n imtina etm\u0259mi\u015fdi. Do\u011frudur, v\u0259ziyy\u0259td\u0259n \u00e7\u0131xmaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcxt\u0259lif \u00fcsullara \u0259l atm\u0131\u015fd\u0131, lakin h\u0259mkar\u0131na qar\u015f\u0131 siyasi ittiham ir\u0259li s\u00fcrm\u0259mi\u015fdi.<br>M.C.Ba\u011f\u0131rovun z\u0259hmi v\u0259 xofu qar\u015f\u0131s\u0131nda M.A.Dada\u015fzad\u0259 v\u0259 Mehdi H\u00fcseyni \u00fcmum\u0259n duru\u015f g\u0259tirmi\u015fdil\u0259r. Akademik Makovelski is\u0259 \u201c\u0430 \u0412\u0430\u0441\u044c\u043a\u0430 \u0441\u043b\u0443\u0448\u0430\u0435\u0442, \u0434\u0430 \u0435\u0441\u0442\u201d prinsipi il\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259r\u0259k, \u00fcmum\u0259n, he\u00e7 n\u0259 dan\u0131\u015fmam\u0131\u015fd\u0131. B\u00fct\u00fcn bunlar \u015f\u0259raitin m\u00fcr\u0259kk\u0259bliyin\u0259 baxmayaraq 50-ci ill\u0259r Az\u0259rbaycan ziyal\u0131lar\u0131n\u0131n simalar\u0131n\u0131 qorumaq \u00fc\u00e7\u00fcn b\u0259z\u0259n h\u0259tta riskli add\u0131mlar atd\u0131qlar\u0131n\u0131n n\u00fcmun\u0259si say\u0131la bil\u0259r. M\u0259hz bel\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 iclas\u0131n q\u0259tnam\u0259sind\u0259 bir s\u0131ra ziyal\u0131lar\u0131n Heyd\u0259r H\u00fcseynovun \u015f\u0259xsin\u0259 v\u0259 z\u0259r\u0259rli \u0259s\u0259rin\u0259 m\u00fcnasib\u0259td\u0259 prinsipsiz m\u00f6vqe tutduqlar\u0131 qeyd olunmu\u015fdu.<br>Amma t\u0259bii ki, z\u0259if etirazlar \u0259vv\u0259ld\u0259n haz\u0131r olan h\u00f6km\u00fcn qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 ala bilm\u0259mi\u015fdi. Bel\u0259 \u015f\u0259raitd\u0259 tamam\u0259n ruhdan d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f, t\u0259kl\u0259nmi\u015f, sars\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 y\u0259qin ki, h\u0259yat\u0131ndan, elmi karyeras\u0131ndan daha \u00e7ox ail\u0259sinin, xan\u0131m\u0131 il\u0259 \u00fc\u00e7 ki\u00e7ik ya\u015fl\u0131 q\u0131z\u0131n\u0131n aqib\u0259tini d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259n Heyd\u0259r H\u00fcseynov Filarmoniyadak\u0131 iclasdan d\u00fcz bir ay sonra \u2014 1950-ci il avqustun 15-d\u0259 M\u0259rd\u0259kandak\u0131 kas\u0131byana ba\u011f\u0131nda intihar etdi. Deyil\u0259n\u0259 g\u00f6r\u0259 EA-dak\u0131 ilk intihar c\u0259hdind\u0259n sonra qoca anas\u0131 onu qarabaqara izl\u0259yir, d\u0259h\u015f\u0259tli niyy\u0259tinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alaq ist\u0259yirmi\u015f. Amma m\u00fcmk\u00fcn olmam\u0131\u015fd\u0131&#8230;<br>C.Ba\u011f\u0131rovun h\u00f6km\u00fc il\u0259 m\u00fckafat\u0131 \u0259lind\u0259n al\u0131nandan, i\u015fd\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131landan sonra Heyd\u0259r H\u00fcseynovun \u201ckitab\u0131n\u0131n ba\u011fland\u0131\u011f\u0131\u201d art\u0131q he\u00e7 k\u0259s\u0259 sirr deyildi. T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, o zaman da, indi d\u0259 bizd\u0259 \u201ckitab\u0131 ba\u011flananlar\u0131n\u00bb m\u00fcdafi\u0259sin\u0259 qalxanlar g\u00fcn\u00fcn g\u00fcnorta \u015fa\u011f\u0131 \u00e7\u0131raqla axtar\u0131lanlar q\u0259d\u0259r azd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Amma yox!<\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259tta M.C.Ba\u011f\u0131rovun yan\u0131nda onun Heyd\u0259r H\u00fcseynova qara yaxmaqla ba\u011fl\u0131 ist\u0259yinin ziddin\u0259 ged\u0259nl\u0259r olmu\u015fdu.<br>C\u0259miyy\u0259td\u0259 is\u0259 t\u0259kc\u0259 donosbazlar deyil, vicdanl\u0131 adamlar da izl\u0259ndikl\u0259rini anlad\u0131qlar\u0131 halda m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 m\u00fcnasib\u0259t bildirm\u0259kd\u0259n \u00e7\u0259kinm\u0259mi\u015fdil\u0259r.<br>Az\u0259rbaycan SSR D\u00f6vl\u0259t T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi naziri A.Yemelyanovun M.C.Ba\u011f\u0131rova 24 may 1950-ci il tarixli \u201ctam m\u0259xfi\u201d m\u0259ktubunda bel\u0259 c\u0259sar\u0259tli adamlar\u0131n fikirl\u0259rind\u0259n n\u00fcmun\u0259l\u0259r g\u0259tirilmi\u015fdi.<br>Yuxar\u0131da istinad etdiyimiz donos m\u00fc\u0259llifl\u0259rind\u0259n f\u0259rqli olaraq onlar\u0131n adlar\u0131 m\u00fctl\u0259q \u00e7\u0259km\u0259k laz\u0131md\u0131r:<br>Memarl\u0131q namiz\u0259di. Az\u0259rbaycan EA \u0130nc\u0259s\u0259n\u0259t \u0130nstitutunun Memarl\u0131q \u015f\u00f6b\u0259sinin m\u00fcdiri, elml\u0259r namiz\u0259di, bit\u0259r\u0259f Q\u0259z\u0259nf\u0259r \u018flizad\u0259:<br>\u201cKomit\u0259nin (Stalin M\u00fckafatlar\u0131 Komit\u0259si-V.Q.) m\u0259lumat\u0131nda \u015eamil h\u0259r\u0259kat\u0131na veril\u0259n qiym\u0259t m\u0259ni xeyli t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259ndirdi. \u015eeyx \u015eamil Nikolay Rusiyas\u0131 kimi irtica\u00e7\u0131 bir q\u00fcvv\u0259nin qar\u015f\u0131s\u0131nda t\u0259bii ki, kim\u0259s\u0259 arxalanmal\u0131 idi. M\u0259n milli-azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n n\u0259 oldu\u011funu ayd\u0131nla\u015fd\u0131rma\u011fa \u00e7ox \u00e7\u0259tinlik \u00e7\u0259kir\u0259m.<br>H\u00fcseynov \u00f6z\u00fcnd\u0259n he\u00e7 n\u0259 yazmay\u0131b. O, sad\u0259c\u0259, indiy\u0259 q\u0259d\u0259r \u015eamil h\u0259r\u0259kat\u0131na m\u00fcnasib\u0259td\u0259 m\u00f6vcud olan n\u00f6qteyi-n\u0259z\u0259ri t\u0259sdiq edib\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Elml\u0259r Akademiyas\u0131 Co\u011frafiya \u0130nstitutunun ba\u015f elmi i\u015f\u00e7isi, k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 elml\u0259ri namiz\u0259di H\u00fcseyn Mamayev (g\u00f6rk\u0259mli \u0259dib \u018fbd\u00fcrr\u0259himb\u0259y Haqverdiyevin bac\u0131s\u0131 o\u011flu -V.Q.) m\u00f6vqeyini daha s\u0259rt ifad\u0259 etmi\u015fdi:<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cH\u00fcseynovu g\u00f6y\u0259 qald\u0131rd\u0131lar. Oradan da yer\u0259 \u00e7\u0131rpd\u0131lar. Zavall\u0131 \u015eamil 30 il \u00e7ara qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015fd\u0131. \u0130ndi d\u0259 deyirl\u0259r ki, T\u00fcrkiy\u0259 il\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259nin casusu olub. \u018flb\u0259tt\u0259, b\u00fct\u00fcn bunlar \u00e7ox g\u00fclm\u0259lidir. \u0130ndi Suvorov haqq\u0131nda s\u0259rgil\u0259r t\u0259\u015fkil olunur. Q\u0259zetl\u0259r Az\u0259rbaycan z\u0259hm\u0259tke\u015fl\u0259rinin onun v\u0259fat\u0131n\u0131n 150 illiyini qeyd etm\u0259y\u0259 haz\u0131rla\u015fd\u0131qlar\u0131n\u0131 yaz\u0131r. B\u00fct\u00fcn bunlar ancaq ona g\u00f6r\u0259dir ki, Suvorov t\u00fcrkl\u0259rin k\u00f6k\u00fcn\u00fc k\u0259sm\u0259kl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olub. H\u0259r \u015fey t\u0259rsin\u0259 \u00e7evrilib.Mirz\u0259 Kaz\u0131mb\u0259y Az\u0259rbaycanda yegan\u0259 layiqli professor olub. Haz\u0131rda ona qar\u015f\u0131 \u00e7evrilmi\u015f \u00e7\u0131x\u0131\u015flar m\u0259nd\u0259 yaln\u0131z hidd\u0259t oyad\u0131r\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00dc\u0130K(b)P \u00fczv\u00fc, Az\u0259rbaycan Pedaqoji \u0130nstitutunun SSR\u0130 tarixi kafedras\u0131n\u0131n assisienti \u018fs\u0259d Dilbazi d\u0259 akademik H.H\u00fcseynova qar\u015f\u0131 kampaniyaya k\u0259skin etiraz\u0131n\u0131 bildirmi\u015f, ziyal\u0131lara m\u00fcnasib\u0259td\u0259 \u201cterrora\u201d qay\u0131d\u0131\u015f t\u0259hl\u00fck\u0259sinin ba\u015f qald\u0131rd\u0131\u011f\u0131ndan dan\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131:<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cBizd\u0259 indi n\u0259 is\u0259 a\u011flas\u0131\u011fmaz i\u015fl\u0259r ba\u015f verir. 1937-ci ilin qaydalar\u0131n\u0131 b\u0259rpa edibl\u0259r v\u0259 yenid\u0259n ziyal\u0131lara qar\u015f\u0131 terrora \u0259l at\u0131blar. Heyd\u0259r H\u00fcseynov \u00dcmumittifaq miqyasl\u0131 b\u00f6y\u00fck alimdir. Amma onu el\u0259 v\u0259ziyy\u0259t\u0259 g\u0259tiribl\u0259r ki, intihara c\u0259hd edib\u201d.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>1950-ci il avqustun 15-d\u0259 g\u00f6rk\u0259mli Az\u0259rbaycan alimi, Az\u0259rbaycan EA-n\u0131n ilk 15 qurucu \u00fczv\u00fcnd\u0259n biri, akademik Heyd\u0259r N\u0259c\u0259f o\u011flu H\u00fcseynov (1908-1950) h\u0259yat\u0131na intiharla son qoymu\u015fdu.<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":98970,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-98969","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-gundm"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/98969","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=98969"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/98969\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":98972,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/98969\/revisions\/98972"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/98970"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=98969"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=98969"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=98969"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}