{"id":99156,"date":"2024-04-07T01:07:27","date_gmt":"2024-04-06T21:07:27","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=99156"},"modified":"2024-04-07T01:07:28","modified_gmt":"2024-04-06T21:07:28","slug":"mirz%c9%99-c%c9%99lilin-rus-dilin%c9%99-munasib%c9%99ti","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=99156","title":{"rendered":"Mirz\u0259 C\u0259lilin rus dilin\u0259 m\u00fcnasib\u0259ti"},"content":{"rendered":"\n<p>XIX \u0259srin ikinci yar\u0131s\u0131ndan etibar\u0259n Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilin\u0259 rus-Avropa m\u0259n\u015f\u0259li s\u00f6zl\u0259rin daxil olmas\u0131 geni\u015f v\u00fcs\u0259t ald\u0131. Proses \u00c7ar Rusiyas\u0131n\u0131n h\u0259min \u0259srd\u0259n h\u0259tta bir \u0259sr qabaq c\u0259nubi Qafqaz\u0131 \u00f6z imperiyas\u0131n\u0131n t\u0259rkibin\u0259 daxil etm\u0259k ist\u0259m\u0259si il\u0259 ba\u015fland\u0131. I Pyotrun Qafqaz siyas\u0259ti v\u0259 planlar\u0131 uzunm\u00fcdd\u0259tli oldu v\u0259 bu co\u011frafiyan\u0131n Rusiyaya ilhaq edilm\u0259si t\u0259qrib\u0259n 100 illik periodda tamamlanm\u0131\u015f oldu. \u201cG\u00fcl\u00fcstan\u201d (1813) v\u0259 \u201cT\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay\u201d (1828) m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri il\u0259 Qafqaz v\u0259 bizim \u00fc\u00e7\u00fcn is\u0259 \u0259n ac\u0131nacaql\u0131s\u0131 olan \u015fimali Az\u0259rbaycan \u00c7ar Rusiyas\u0131n\u0131n s\u0259rh\u0259dl\u0259ri daxilin\u0259 \u00e7evrildi. Sonrak\u0131 proses is\u0259 m\u0259lumdur\u2026 imperiya siyas\u0259ti: par\u00e7ala, h\u00f6km s\u00fcr.<a><\/a><\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259hz bu d\u00f6vrd\u0259n etibar\u0259n dilimizin l\u00fc\u011f\u0259t fonduna m\u0259n\u015f\u0259c\u0259 yeni s\u00f6zl\u0259r \u00abrus-Avropa m\u0259n\u015f\u0259li\u00bb s\u00f6zl\u0259rin daxil olmas\u0131 \u015f\u0259rtl\u0259ndi. Bu s\u00f6zl\u0259r dilimizd\u0259 milli v\u0259 \u0259r\u0259b-fars m\u0259n\u015f\u0259li s\u00f6zl\u0259ri s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131r v\u0259 ya paralelind\u0259 dayan\u0131rd\u0131. Zamanla imperiyan\u0131n m\u0259krli siyas\u0259ti Az\u0259rbaycan dilinin unutdurulmas\u0131na y\u00f6n\u0259ldi. N\u00fcfuzlu \u015f\u0259xsl\u0259rin \u00f6vladlar\u0131n\u0131n m\u00fcxt\u0259lif s\u0259b\u0259bl\u0259rl\u0259 imperiyan\u0131n ucqar n\u00f6qt\u0259l\u0259rin\u0259 apar\u0131lmas\u0131 v\u0259 onlar\u0131n milli kimliyini d\u0259yi\u015fdirm\u0259k planlar\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259nada \u00f6z\u00fcn\u00fc do\u011frultdu. D\u00fcny\u0259vi m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 rus dilinin t\u0259drisi v\u0259 \u0259n n\u0259hay\u0259tind\u0259 Qori M\u00fc\u0259lliml\u0259r Seminariyas\u0131n\u0131n f\u0259aliyy\u0259ti rusdilli az\u0259rbaycanl\u0131 t\u0259b\u0259q\u0259sinin formala\u015fmas\u0131 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi. V\u0259 bu t\u0259b\u0259q\u0259 rusca dan\u0131\u015fmaqla rus kimi d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259k hissini d\u0259 daxilind\u0259 b\u00f6y\u00fctm\u00fc\u015fd\u00fc. \u00c7ar Rusiyas\u0131n\u0131n bu m\u0259krli siyas\u0259ti sonrak\u0131 d\u00f6vrd\u0259 Sovet imperiyas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259 davam etdirildi. Rus dili d\u00f6vl\u0259t idar\u0259\u00e7ilik dilin\u0259 \u00e7evrildi. T\u0259hsild\u0259 rus b\u00f6lm\u0259si yarad\u0131ld\u0131. Rus dilini bilm\u0259y\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n say\u0131 \u00e7ox az miqdarda m\u00fc\u015fahid\u0259 olunma\u011fa ba\u015flad\u0131. M\u0259hz sovet d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 rus dili az\u0259rbaycanl\u0131 ail\u0259sinin m\u0259i\u015f\u0259t dili s\u0259viyy\u0259sin\u0259 \u00e7atd\u0131. Rus dilind\u0259 dan\u0131\u015fmaq savadl\u0131l\u0131\u011f\u0131n, ziyal\u0131l\u0131\u011f\u0131n, d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fc olma\u011f\u0131n v\u0259 s. g\u00f6st\u0259ricisin\u0259 \u00e7evrildi.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fn n\u0259hay\u0259tind\u0259 Az\u0259rbaycan XX \u0259srin son onilliyind\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyini qazand\u0131. \u00c7ar Rusiyas\u0131n\u0131n v\u0259 sovet imperiyas\u0131n\u0131n birlikd\u0259 milli d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259mizin, dilimizin alt\u015f\u00fcuruna \u0259n az\u0131 200 ild\u0259n art\u0131q yeridilmi\u015f z\u0259h\u0259rli dil siyas\u0259ti m\u00fcst\u0259qillik d\u00f6n\u0259mind\u0259 d\u0259 can\u0131m\u0131zdan \u00e7\u0131xmad\u0131. T\u0259hsilimizd\u0259 rus b\u00f6lm\u0259sinin m\u00f6vcudlu\u011fu ayd\u0131n m\u0259s\u0259l\u0259dir ki, t\u0259kc\u0259 rus dilini \u00f6yr\u0259nm\u0259k mara\u011f\u0131n\u0131n deyil, b\u0259lk\u0259 d\u0259 rus \u201csevdal\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n\u201d t\u0259zah\u00fcr\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/525.az\/img\/pics\/large\/106160_js1940q18a.jpg\" alt=\"\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 \u201cXatirat\u0131mda\u201d yaz\u0131r:<\/p>\n\n\n\n<p><em>V\u0259 bizim dil\u00e7il\u0259rimiz \u0259d\u0259bi, f\u0259nni, akademik dili axtar\u0131nca \u201cMolla N\u0259sr\u0259ddin\u201dd\u0259 d\u0259 a\u00e7\u0131q v\u0259 sad\u0259 t\u00fcrk dili il\u0259 vurdu n\u0259inki t\u0259k birc\u0259 K\u00fcr\u00fc v\u0259 Araz\u0131 ke\u00e7di, b\u0259lk\u0259 X\u0259z\u0259r v\u0259 Qarad\u0259ryalar\u0131 da vurub T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 v\u0259 T\u00fcrk\u00fcsatana v\u0259 Gilana ke\u00e7di v\u0259 u\u00e7a-u\u00e7a Qafqaz da\u011flar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131b, Qafqaza v\u0259 Kr\u0131ma v\u0259 sair t\u00fcrk \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u0259 ke\u00e7di v\u0259 bu s\u00f6z\u0259 d\u0259 s\u00fcbutumuz budur ki, birinci n\u00f6mr\u0259miz t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131na da\u011f\u0131lan kimi t\u0259k birc\u0259 h\u0259ft\u0259nin i\u00e7ind\u0259 h\u0259r bir yerd\u0259n yazd\u0131\u011f\u0131m\u0131z suallara haman ayd\u0131n \u201cMolla N\u0259sir\u0259ddin\u201d dilind\u0259 h\u0259dsiz cavablar idar\u0259miz\u0259 g\u0259lm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Bu cavablar bizim \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259k birc\u0259 h\u0259qiq\u0259ti t\u0259sdiq etm\u0259kd\u0259 idi ki, yazd\u0131\u011f\u0131m\u0131z dil \u201cMolla N\u0259sir\u0259ddin\u201d m\u0259cmu\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn g\u0259r\u0259k haman sad\u0259 v\u0259 a\u00e7\u0131q dil olmal\u0131d\u0131r. Bu haman dildir ki, iyirmi \u00fc\u00e7 ilin m\u00fcdd\u0259tind\u0259 biz haman \u201cMolla N\u0259sir\u0259ddin\u201d dilini tutub gedirik. V\u0259 bu 23 ilin t\u0259cr\u00fcb\u0259si biz\u0259 bunu g\u00f6st\u0259rdi ki, \u0259g\u0259r m\u0259cmu\u0259miz t\u00fcrkl\u0259r\u0259 \u00e7ox asanl\u0131qla da\u011f\u0131l\u0131b \u00f6z s\u00f6z\u00fcn\u00fc onlara \u00e7ox a\u00e7\u0131q v\u0259chl\u0259 yetir\u0259 bildi, bunun s\u0259b\u0259bi m\u0259hz m\u0259cmu\u0259nin asan dilidir; onun\u00e7\u00fcn d\u0259 bu yolda biz b\u0259rk-b\u0259rk durmu\u015fuq v\u0259 t\u0259r\u0259dd\u00fcd v\u0259 \u015f\u0259kk-\u015f\u00fcbh\u0259 etmirik.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Sonra davam edir:<\/p>\n\n\n\n<p><em>V\u0259 kim bilsin: b\u0259lk\u0259, m\u0259cmu\u0259nin asan dilinin camaat\u0131m\u0131za olan m\u0259nf\u0259\u0259ti v\u0259 xidm\u0259ti biz g\u00fcman etdiyimizd\u0259n d\u0259 art\u0131qd\u0131r. Bunu bilm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, b\u00fct\u00fcn islam al\u0259mind\u0259 \u00fcmum\u0259n v\u0259 Qafqaz m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 i\u00e7ind\u0259, x\u00fcsus\u0259n, \u0259r\u0259b \u0259lifbas\u0131n\u0131n \u00e7\u0259tinliyi s\u0259b\u0259bind\u0259n v\u0259 habel\u0259 d\u0259xi qeyri s\u0259b\u0259bl\u0259rd\u0259n savad i\u015fl\u0259ri h\u0259mi\u015f\u0259 t\u0259n\u0259zz\u00fcld\u0259 olubdur. V\u0259 \u0259lin\u0259 q\u0259l\u0259m g\u00f6t\u00fcr\u00fcb bir m\u0259tl\u0259b yazmaq ist\u0259y\u0259n bir Allah b\u0259nd\u0259si bilm\u0259yib yaz\u0131n\u0131 n\u0259 dild\u0259 v\u0259 n\u0259 l\u0259hc\u0259d\u0259 yazs\u0131n v\u0259 dilin imla qanunlar\u0131na nec\u0259 riay\u0259t etsin v\u0259 m\u00fcxtl\u0259if s\u00f6vtl\u0259ri hans\u0131 h\u00fcrufat \u015f\u0259klin\u0259 sals\u0131n; onun\u00e7\u00fcn d\u0259 indiy\u0259d\u0259k bizl\u0259rd\u0259 c\u00fcr\u0259t el\u0259yib \u0259l\u0259 q\u0259l\u0259m alanlar barmaqla say\u0131l\u0131bd\u0131r.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>\u018fdibin \u201cAz\u0259rbaycan\u201d m\u0259qal\u0259sind\u0259n bir par\u00e7a:<\/p>\n\n\n\n<p><em>B\u0259zi vaxt otururam v\u0259 papa\u011f\u0131m\u0131 qaba\u011f\u0131ma qoyub fikr\u0259 gedir\u0259m, x\u0259yalata cumuram, \u00f6z\u00fcmd\u0259n soru\u015furam ki:<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u2013 M\u0259nim anam kimdir?<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u00d6z-\u00f6z\u00fcm\u0259 d\u0259 cavab verir\u0259m ki:<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u2013 M\u0259nim anam r\u0259hm\u0259tlik Z\u00f6hr\u0259banu bac\u0131 idi.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u2013 Dilim n\u0259 dildi?<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u2013 Az\u0259rbaycan dili!<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u2013 Y\u0259ni V\u0259t\u0259nim harad\u0131r?<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u2013 Az\u0259rbaycan vilay\u0259tidir.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Dem\u0259k, \u00e7\u00fcnki dilimin ad\u0131 t\u00fcrk-Az\u0259rbaycan dilidir, bel\u0259 m\u0259lum olur ki, V\u0259t\u0259nim d\u0259 Az\u0259rbaycan vilay\u0259tidir.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>XIX \u0259srin ikinci yar\u0131s\u0131ndan etibar\u0259n Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilin\u0259 rus-Avropa m\u0259n\u015f\u0259li s\u00f6zl\u0259rin daxil olmas\u0131 geni\u015f v\u00fcs\u0259t ald\u0131. Proses \u00c7ar Rusiyas\u0131n\u0131n h\u0259min \u0259srd\u0259n h\u0259tta bir \u0259sr<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":99157,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-99156","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-gundm"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/99156","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=99156"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/99156\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":99158,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/99156\/revisions\/99158"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/99157"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=99156"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=99156"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=99156"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}