{"id":99204,"date":"2024-04-13T12:48:30","date_gmt":"2024-04-13T08:48:30","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=99204"},"modified":"2024-04-13T12:48:32","modified_gmt":"2024-04-13T08:48:32","slug":"s%c9%99rdar-m%c9%99scidi-ir%c9%99van-xanligi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=99204","title":{"rendered":"S\u0259rdar m\u0259scidi &#8212; \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131"},"content":{"rendered":"\n<p>Ayr\u0131-ayr\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 s\u0259yyahlar\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259, t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n ara\u015fd\u0131rmalar\u0131nda \u0130r\u0259van qalas\u0131ndak\u0131 S\u0259rdar saray\u0131n\u0131n yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n \u201cS\u0259rdar\u201d, \u201cAbbas Mirz\u0259\u201d, \u201c\u015eah Abbas\u201d kimi m\u0259scidl\u0259rinin adlar\u0131 \u00e7\u0259kilir. T\u0259hlill\u0259r g\u00f6st\u0259rir ki, ayr\u0131-ayr\u0131 adlar alt\u0131nda t\u0259qdim edilm\u0259sin\u0259 baxmayaraq, \u0259slind\u0259 s\u00f6hb\u0259t son d\u00f6vr t\u0259dqiqat \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 v\u0259 r\u0259smi s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259 ad\u0131 S\u0259rdar m\u0259scidi kimi qeyd olunan d\u00f6vr\u00fcn nadir memarl\u0131q abid\u0259sind\u0259n gedir. Y\u0259ni, bir m\u0259scid m\u00fcxt\u0259lif d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 m\u00fcxt\u0259lif c\u00fcr adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. \u0130r\u0259van qalas\u0131n\u0131n \u00e7ar Rusiyas\u0131 i\u015f\u011fal\u0131 d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid b\u0259zi s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259 bu m\u0259scidin ad\u0131 Abbas Mirz\u0259 m\u0259scidi kimi halland\u0131r\u0131l\u0131r. G\u00f6r\u00fcn\u00fcr, h\u0259min m\u0259scid XIX \u0259srin \u0259vv\u0259lind\u0259 v\u0259li\u0259hd Abbas Mirz\u0259&nbsp;t\u0259r\u0259find\u0259n yenid\u0259n quruldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259hz onun ad\u0131 il\u0259 adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Alman t\u0259dqiqat\u00e7\u0131s\u0131 Avqust Haksthauzen 1843-c\u00fc ilin avqust ay\u0131nda \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 olmu\u015f v\u0259 Qalada olan iki m\u0259scidd\u0259n birinin (<em>y\u0259ni R\u0259c\u0259b pa\u015fa m\u0259scidinin<\/em>) rus-yunan kils\u0259sin\u0259, dig\u0259rinin \u2013 S\u0259rdar m\u0259scidinin is\u0259 silah anbar\u0131na \u00e7evrildiyini qeyd etmi\u015fdir.<strong>&nbsp;<\/strong><br>Tan\u0131nm\u0131\u015f rus arxeoloqu qrafinya Praskofya Uvarova 1880-ci ild\u0259 \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 olmu\u015f, \u0259srl\u0259r boyu yarad\u0131lan tarixi-memarl\u0131q abid\u0259l\u0259rinin da\u011f\u0131d\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00fcr\u0259k a\u011fr\u0131s\u0131 il\u0259 t\u0259svir etmi\u015fdir.&nbsp;<a><\/a>Erm\u0259ni m\u00fc\u0259llifi Yervand \u015eah\u0259zizin 1931-ci ild\u0259 \u0130r\u0259vanda \u00e7ap edil\u0259n \u201cQ\u0259dim \u0130r\u0259van\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 P.Uvarovadan sitat g\u0259tir\u0259r\u0259k, onun Xan saray\u0131n\u0131n yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n S\u0259rdar m\u0259scidini Vere\u015f\u015faginin f\u0131r\u00e7as\u0131ndan \u00e7\u0131xan tabloya b\u0259nz\u0259tdiyini yaz\u0131r. P.Uvarovaya istinad\u0259n Y.\u015eah\u0259ziz yaz\u0131r ki, S\u0259rdar m\u0259scidinin \u0259sas g\u00fcnb\u0259zi, xarici divarlar\u0131, s\u00fctunlar\u0131, i\u00e7 divarlar\u0131, \u00e7oxsayl\u0131 dig\u0259r g\u00fcnb\u0259zl\u0259ri r\u0259ngli ka\u015f\u0131larla v\u0259 g\u00f6z\u0259l t\u0259svirl\u0259rl\u0259 b\u0259z\u0259dilmi\u015fdir. P.Uvarova S\u0259rdar m\u0259scidinin t\u00fcnd mavi r\u0259ngli g\u00fcnb\u0259zinin a\u00e7\u0131q s\u0259ma il\u0259 b\u00fct\u00f6v bir ah\u0259ng t\u0259\u015fkil etdiyini, onun portal\u0131ndak\u0131 t\u00fcnd mavi l\u00f6vh\u0259 \u00fcz\u0259rind\u0259 \u0259r\u0259b \u0259lifbas\u0131 il\u0259 a\u011f r\u0259ngl\u0259 m\u0259tn h\u0259kk olundu\u011funu, divar s\u00fctunlar\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 ucalan minar\u0259l\u0259rinin \u00fcz\u0259rinin kvadrat \u015f\u0259killi t\u00fcnd mavi v\u0259 a\u00e7\u0131q mavi ka\u015f\u0131larla b\u0259z\u0259dildiyini qeyd etmi\u015fdir.<br>Daha sonra P.Uvarovan\u0131n dili il\u0259 Y.\u015eah\u0259ziz yaz\u0131r ki, S\u0259rdar m\u0259scidinin \u00f6n\u00fcnd\u0259 \u015e\u0259rq \u0259n\u0259n\u0259sin\u0259 uy\u011fun, h\u0259r iki t\u0259r\u0259find\u0259 h\u00fccr\u0259l\u0259rinin izl\u0259ri h\u0259l\u0259 d\u0259 qalan geni\u015f h\u0259y\u0259td\u0259 daha bir ki\u00e7ik yay m\u0259scidi yerl\u0259\u015fir. Hans\u0131 ki, ad\u0259t\u0259n bu tip yay m\u0259scidl\u0259ri \u015e\u0259rqd\u0259 \u0259sas tikilinin qar\u015f\u0131s\u0131nda, \u00fcz\u00fc \u015fimala do\u011fru tikilir. Bundan \u0259lav\u0259, P.Uvarova h\u0259min h\u0259y\u0259tin ortas\u0131nda m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n yuyunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn tikil\u0259n hovuzdan 1870-ci il\u0259d\u0259k istifad\u0259 edildiyini qeyd etmi\u015fdir<strong>.&nbsp;<\/strong>\u0130mperator Arxeoloji Komissiyas\u0131n\u0131n q\u0259rar\u0131na \u0259sas\u0259n 1911-ci ild\u0259 professor Nikolay Marr \u0130r\u0259van xan saray\u0131na bax\u0131\u015f ke\u00e7irmi\u015f v\u0259 saray kompleksin\u0259 daxil olan Abbas Mirz\u0259 m\u0259scidinin d\u0259 v\u0259ziyy\u0259tini t\u0259svir etmi\u015fdir. N.Marr \u0130mperator Arxeoloji Komissiyas\u0131n\u0131n 17 may 1912-ci il tarixli iclas\u0131nda etdiyi m\u0259ruz\u0259sind\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201cM\u0259scid indi d\u0259 yax\u015f\u0131 v\u0259ziyy\u0259td\u0259dir, lakin onun qorunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn he\u00e7 bir t\u0259dbir g\u00f6r\u00fclm\u00fcr v\u0259 h\u0259r \u015fey S\u0259rdar saray\u0131n\u0131n v\u0259ziyy\u0259tin\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259sin\u0259 xidm\u0259t edir. Bununla bel\u0259, o, yerli m\u00fcs\u0259lman m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin qiym\u0259tli irsidir: g\u00fcnb\u0259zin i\u00e7\u0259risind\u0259 \u00e7evr\u0259si boyunca \u0259r\u0259b h\u0259rfl\u0259ri il\u0259 kitab\u0259 m\u00f6vcuddur; mehrab \u00fcz\u0259rind\u0259ki nax\u0131\u015flar xal\u00e7aya b\u0259nz\u0259yir v\u0259 y\u00fcks\u0259k d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 \u00fcslubludur. G\u00fcnb\u0259zi \u00e7at vermi\u015fdir v\u0259 onu \u00e7oxdan t\u0259mir etm\u0259k olard\u0131.\u201d<br>Lakin \u0130r\u0259vanda az\u0259rbaycanl\u0131lara m\u0259xsus dig\u0259r maddi-m\u0259d\u0259niyy\u0259t abid\u0259l\u0259ri kimi, Abbas Mirz\u0259 m\u0259scidi d\u0259 erm\u0259ni vandallar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259dric\u0259n hiss\u0259-hiss\u0259 da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/kayzen.az\/uploads\/images\/01\/25\/78\/2014\/10\/30\/a9d6b3.jpg\" alt=\"\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan arxeoloqu v\u0259 epiqraf\u00e7\u0131s\u0131 \u0130sa \u018fzimb\u0259yov 1928-ci ild\u0259 \u0130r\u0259vanda ekspedisiyada olmu\u015fdur. Ekspedisiyan\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259rin\u0259 dair \u0130.\u018fzimb\u0259yovun yazd\u0131\u011f\u0131 \u201cTiflisin, \u0130r\u0259van\u0131n v\u0259 Nax\u00e7\u0131van SSR-in&nbsp;m\u00fcs\u0259lman kitab\u0259l\u0259ri\u201d adl\u0131 m\u0259qal\u0259sind\u0259 g\u00f6st\u0259rilir ki, Qalan\u0131n i\u00e7\u0259risind\u0259, S\u0259rdar saray\u0131n\u0131n yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n \u015fah Abbas\u0131n ad\u0131na in\u015fa edil\u0259n m\u0259scid&nbsp;<em>(y\u0259ni S\u0259rdar m\u0259scidi-N.M.)<\/em>&nbsp;yar\u0131u\u00e7uq v\u0259ziyy\u0259td\u0259dir v\u0259 onun h\u0259y\u0259tind\u0259 bir ne\u00e7\u0259 erm\u0259ni qa\u00e7q\u0131n ail\u0259si m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. O, h\u0259min m\u0259scidin b\u00f6y\u00fck h\u0259y\u0259tinin oldu\u011funu, h\u0259y\u0259tin ortas\u0131nda hovuz in\u015fa edildiyini yaz\u0131r. \u0130.\u018fzimb\u0259yov m\u0259scidd\u0259 ibad\u0259t edilm\u0259diyini qeyd edir. O, m\u0259scidin divar\u0131ndak\u0131 kitab\u0259d\u0259 fars dilind\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 iki misras\u0131n\u0131 oxudu\u011funu qeyd edir:<br><em>Zamane \u015fah Abbas c\u0259nn\u0259tm\u0259kan,&nbsp;<\/em><br><em>\u018fz u k\u0259\u015ft abad m\u00fclke \u2013 cahan.<\/em><br>\u0130.\u018fzimb\u0259yov h\u0259min m\u0259qal\u0259sind\u0259 daha sonra yaz\u0131r ki, h\u0259min vaxt M\u0259\u015f\u0259di Cabbar adl\u0131 \u015f\u0259xs ona yax\u0131nl\u0131qda \u015eah Abbas m\u0259scidind\u0259n daha q\u0259dim bir m\u0259scidin oldu\u011funu v\u0259 onun \u015fah Xudab\u0259nd\u0259&nbsp;<em>(S\u0259f\u0259vi h\u00f6kmdar\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d \u015fah Xudab\u0259nd\u0259 (1532-1595))<\/em>&nbsp;t\u0259r\u0259find\u0259n in\u015fa edildiyini s\u00f6yl\u0259mi\u015fdir.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/kayzen.az\/uploads\/images\/01\/25\/78\/2014\/10\/30\/81c71d.jpg\" alt=\"\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>M\u00fc\u0259llif evl\u0259rin aras\u0131nda a\u015fkar edil\u0259n h\u0259min k\u00f6hn\u0259, b\u0259rbad v\u0259ziyy\u0259td\u0259 olan &nbsp;m\u0259scidin divarlar\u0131n\u0131n uzunlu\u011funun 9 m, eninin 6 m oldu\u011funu, al\u00e7aq mehrabl\u0131, q\u0131rm\u0131z\u0131 k\u0259rpicd\u0259n in\u015fa edildiyini qeyd edir \u0130.\u018fzimb\u0259yov \u00e7\u0131x\u0131\u015f qap\u0131s\u0131n\u0131n \u00fcz\u0259rind\u0259ki kitab\u0259d\u0259 \u0259bc\u0259d hesab\u0131 il\u0259<br><em>S\u0259nge tarixe \u00e7u m\u0259qsud \u015fod \u0259z dur z\u0259man,&nbsp;<\/em><br><em>Kord\u0259n x\u0259did be tarixe q\u0259dim \u018fhm\u0259d xan<\/em><br>yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 onun 1098-ci il hicri tarixind\u0259 \u2013 y\u0259ni miladi tarixi il\u0259 1685-ci ild\u0259 in\u015fa edildiyinin g\u00f6st\u0259rildiyini yaz\u0131r. P.Uvarova il\u0259 \u0130.\u018fzimb\u0259yovun t\u0259svirl\u0259rind\u0259n ayd\u0131n olur ki, s\u00f6hb\u0259t eyni bir m\u0259scidd\u0259n \u2013 y\u0259ni S\u0259rdar m\u0259scidind\u0259n v\u0259 onun yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 ki\u00e7ik m\u0259scidd\u0259n gedir. 1864-c\u00fc ild\u0259 \u0130r\u0259van qalas\u0131ndan rus qo\u015funlar\u0131n\u0131n h\u0259rbi-istehkam m\u0259qs\u0259dil\u0259 istifad\u0259sin\u0259 son qoyulduqdan sonra qaladak\u0131 tarixi-memarl\u0131q abid\u0259l\u0259ri, o c\u00fcml\u0259d\u0259n S\u0259rdar, yaxud Abbas Mirz\u0259 m\u0259scidi ciddi da\u011f\u0131nt\u0131lara m\u0259ruz qalm\u0131\u015fd\u0131r. XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 S\u0259rdar m\u0259scidind\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n g\u0259l\u0259n erm\u0259ni qa\u00e7q\u0131nlar\u0131 m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Sovet Erm\u0259nistan\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 is\u0259 S\u0259rdar m\u0259scidi hiss\u0259-hiss\u0259 s\u00f6k\u00fcl\u0259r\u0259k onun yerind\u0259 ya\u015fay\u0131\u015f evl\u0259ri tikimi\u015fdir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ayr\u0131-ayr\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 s\u0259yyahlar\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259, t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n ara\u015fd\u0131rmalar\u0131nda \u0130r\u0259van qalas\u0131ndak\u0131 S\u0259rdar saray\u0131n\u0131n yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n \u201cS\u0259rdar\u201d, \u201cAbbas Mirz\u0259\u201d, \u201c\u015eah Abbas\u201d kimi m\u0259scidl\u0259rinin adlar\u0131 \u00e7\u0259kilir. T\u0259hlill\u0259r g\u00f6st\u0259rir ki,<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":99205,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-99204","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-gundm"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/99204","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=99204"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/99204\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":99206,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/99204\/revisions\/99206"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/99205"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=99204"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=99204"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=99204"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}