{"id":99642,"date":"2024-05-17T21:09:34","date_gmt":"2024-05-17T17:09:34","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=99642"},"modified":"2024-05-17T21:09:35","modified_gmt":"2024-05-17T17:09:35","slug":"seyid-c%c9%99f%c9%99r-pis%c9%99v%c9%99ri-hokum%c9%99tind%c9%99-az%c9%99rbaycan-dili","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=99642","title":{"rendered":"Seyid C\u0259f\u0259r Pi\u015f\u0259v\u0259ri h\u00f6kum\u0259tind\u0259 Az\u0259rbaycan dili"},"content":{"rendered":"\n<p>Az\u0259rbaycan Milli H\u00f6kum\u0259ti 1945-ci ilin noyabr ay\u0131ndan 1946-c\u0131 il\u0259 q\u0259d\u0259r C\u0259nubi Az\u0259rbaycanda m\u00f6vcud olmu\u015f h\u00f6k\u00fcm\u0259tdir. <\/p>\n\n\n\n<p><em>1945-ci ilin yay\u0131nda ictimai-siyasi prosesl\u0259r milli bir t\u0259\u015fkilat\u0131n yaranmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lveri\u015fli idi. S.C.Pi\u015f\u0259v\u0259ri il\u0259 \u018f.\u015e\u0259b\u00fcst\u0259ri aras\u0131nda ged\u0259n dan\u0131\u015f\u0131q v\u0259 yaz\u0131\u015fmalar n\u0259tic\u0259sind\u0259 Pi\u015f\u0259v\u0259ri \u201cAjir\u201d q\u0259zetini buraxaraq Tehrandan T\u0259briz\u0259 g\u0259ldi. 1945-ci il sentyabr ay\u0131n\u0131n 3-d\u0259 T\u0259brizd\u0259 77 n\u0259f\u0259rd\u0259n ibar\u0259t bir qrup t\u0259r\u0259find\u0259n Az\u0259rbaycanda m\u00fcst\u0259qil siyasi partiya \u2013 ADP-nin (Az\u0259rbaycan Demokrat Partiyas\u0131n\u0131n (Firq\u0259sinin)) yarand\u0131\u011f\u0131n\u0131, onun m\u0259qs\u0259d v\u0259 v\u0259zif\u0259l\u0259rini elan ed\u0259n m\u00fcraci\u0259tnam\u0259 yay\u0131ld\u0131. \u018fsas v\u0259zif\u0259l\u0259rd\u0259n biri kimi Az\u0259rbaycan xalq\u0131na daxili azadl\u0131q v\u0259 muxtariyy\u0259t verilm\u0259si, m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 d\u0259rsl\u0259rin Az\u0259rbaycan v\u0259 fars dilind\u0259 apar\u0131lmas\u0131 t\u0259l\u0259bi ir\u0259li s\u00fcr\u00fcld\u00fc. Az\u0259rbaycan b\u00f6lg\u0259sind\u0259ki b\u00fct\u00fcn \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rin divarlar\u0131na partiyan\u0131n qurulmas\u0131 haqq\u0131nda Az\u0259rbaycan dilind\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f elanlar as\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Elanlar\u0131n birind\u0259 bel\u0259 yaz\u0131l\u0131rd\u0131:<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cTarixd\u0259 m\u00fcst\u0259qillik m\u00fcdafi\u0259\u00e7isi olaraq tan\u0131nan Az\u0259rbaycan art\u0131q Tehran h\u00f6kum\u0259tinin t\u0259zyiqi v\u0259 z\u00fclm\u00fc alt\u0131nda qala bilm\u0259z. Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n \u00f6z\u0259l bir ana dili vard\u0131r, m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 v\u0259 idar\u0259l\u0259rd\u0259 bu dili i\u015fl\u0259tm\u0259k laz\u0131md\u0131r. Az\u0259rbaycan s\u0259nayel\u0259\u015fdirilm\u0259li v\u0259 v\u0259t\u0259nimizin z\u0259nginlikl\u0259ri ona aid olmal\u0131d\u0131r\u201d.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>1945-ci il oktyabr\u0131n 2-d\u0259n 4-d\u0259k&nbsp;T\u0259brizd\u0259 ADP-nin I qurultay\u0131 ke\u00e7irildi. ADP-nin qurultayda q\u0259bul edilmi\u015f proqram\u0131nda milli m\u0259s\u0259l\u0259 bar\u0259d\u0259 deyilirdi:<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130ran&nbsp;m\u0259ml\u0259k\u0259ti daxilind\u0259 ya\u015fayan h\u0259r bir mill\u0259tin muxtariyy\u0259ti v\u0259 \u00f6z m\u00fcq\u0259dd\u0259rat\u0131n\u0131 t\u0259yin etm\u0259k h\u00fcququ \u0259yal\u0259t v\u0259 vilay\u0259t \u0259nc\u00fcm\u0259nl\u0259ri vasit\u0259sil\u0259 t\u0259min edilm\u0259lidir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130ran\u0131n m\u0259rk\u0259zi hakimiyy\u0259ti n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin vilay\u0259t \u0259nc\u00fcm\u0259nl\u0259rinin tan\u0131nmayaca\u011f\u0131n\u0131 elan etm\u0259si v\u0259 C\u0259nubi Az\u0259rbaycana qo\u015fun yeritm\u0259y\u0259 ba\u015flamas\u0131ndan sonra C\u0259nubi Az\u0259rbaycanda \u0259hali silahlanma\u011fa ba\u015flad\u0131. T\u0259brizd\u0259 ke\u00e7iril\u0259c\u0259k Az\u0259rbaycan Xalq Konqresin\u0259 se\u00e7kil\u0259r\u0259 haz\u0131rl\u0131qlar\u0131n getdiyi zaman, 1945-ci ilin noyabr ay\u0131n\u0131n 17-d\u0259 \u0130ran ordusunun I d\u0259st\u0259si, 18-d\u0259 is\u0259 II d\u0259st\u0259si Tehrandan Q\u0259zvin\u0259 do\u011fru h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131. 17 v\u0259 18 noyabrdak\u0131 toqqu\u015fmalardan v\u0259 SSR\u0130-in \u0130rana t\u0259zyiql\u0259rind\u0259n sonra \u0130ran geri add\u0131m atma\u011fa m\u0259cbur oldu. <\/p>\n\n\n\n<p>20-21 n\u043eyabrda&nbsp;T\u0259brizd\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lmal\u0131 \u043elan Az\u0259rbaycan \u0425alq K\u043enqr\u0435sin\u0259 n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rin s\u0435\u00e7ilm\u0259si d\u0259 s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirilmi\u015fdi. \u0425alq K\u043enqr\u0435si \u00f6z\u00fcn\u00fc Qurucular M\u0259clisi \u0435lan \u0435tmi\u015f, \u043e da Milli H\u0435y\u0259t \u00fczvl\u0259rini s\u0435\u00e7mi\u015fdi. Az\u0259rbaycan Milli M\u0259clisi s\u0435\u00e7il\u0259n\u0259 q\u0259d\u0259r bu h\u0435y\u0259t Qurucular M\u0259clisinin q\u0259rarlar\u0131n\u0131 icra \u0435tm\u0259li idi. Qurucular M\u0259clisinin q\u0259bul \u0435tdiyi,&nbsp;\u0130ran&nbsp;\u015fah\u0131&nbsp;M\u0259mm\u0259drza P\u0259hl\u0259viy\u0259, M\u0259clis Ba\u015fqan\u0131 Tabatabaiy\u0259 v\u0259 Ba\u015f Nazir \u0130brahim H\u0259kimiy\u0259 g\u00f6nd\u0259ril\u0259n b\u0259yannam\u0259d\u0259 \u0130ran d\u00f6vl\u0259ti da\u0445ilind\u0259 milli mu\u0445tariyy\u0259t v\u0435rilm\u0259si t\u0259l\u0259b \u043elunmu\u015fdu. B\u0435l\u0259likl\u0259, 12 d\u0435kabr 1945- ci ild\u0259 m\u0259clisin a\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00fcn&nbsp;Az\u0259rbaycan&nbsp;mu\u0445tariyy\u0259ti qurulmu\u015fdu. M\u0259clis&nbsp;r\u0259hb\u0259rlik v\u0259zif\u0259sini&nbsp;Pi\u015f\u0259v\u0259riy\u0259 tap\u015f\u0131rm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan Milli H\u00f6kum\u0259ti bir \u00e7ox sah\u0259l\u0259rd\u0259 yenid\u0259nqurma i\u015fl\u0259ri il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olmu\u015fdur. Lakin, bu yaz\u0131m\u0131zda indi d\u0259 C\u0259nubi Az\u0259rbaycanda aktual olan m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259n \u2013 Az\u0259rbaycan dilind\u0259n (T\u00fcrk dili) b\u0259hs edil\u0259c\u0259k.<\/p>\n\n\n\n<p>Onu qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, bu d\u00f6vrd\u0259 Az\u0259rbaycan Milli H\u00f6kum\u0259ti d\u00f6vl\u0259t dilini T\u00fcrk dili yox, Az\u0259rbaycan dili adland\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r. 21 Az\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131s\u0131 olan Miyan\u0259li \u018flirzaya g\u00f6r\u0259, bu c\u00fcr adland\u0131rman\u0131n s\u0259b\u0259bi Sovetl\u0259rin t\u0259siri olmu\u015fdur. \u00c7\u00fcnki XX \u0259srin 30-cu ill\u0259rinin ortalar\u0131ndan etibar\u0259n \u015eimali Az\u0259rbaycanda d\u00f6vl\u0259t dili Az\u0259rbaycan dili adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. SSR\u0130-in yard\u0131m\u0131 il\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f Az\u0259rbaycan Milli H\u00f6kum\u0259tind\u0259 d\u00f6vl\u0259t dilinin T\u00fcrk dili adland\u0131r\u0131lmas\u0131 SSR\u0130-ni q\u0131c\u0131qland\u0131ra bil\u0259rdi. S.C. Pi\u015f\u0259v\u0259ri is\u0259 buna g\u00f6r\u0259 \u201cproblem\u201d ya\u015famaq ist\u0259mirdi.\u00a0[4]\u00a0Buna baxmayaraq, a\u015fa\u011f\u0131da verdiyimiz T\u0259briz mitinqi zaman\u0131 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131nda v\u0259 AMH-in yarad\u0131lmas\u0131ndan \u0259vv\u0259lki d\u00f6vr\u0259 aid m\u0259tbuatdak\u0131 yaz\u0131lar\u0131nda S.C. Pi\u015f\u0259v\u0259ri \u201cT\u00fcrk dili\u201d ifad\u0259sind\u0259n istifad\u0259 etmi\u015fdir.\u00a0<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan Milli H\u00f6kum\u0259tinin 6 yanvar 1946-c\u0131 il tarixli iclas\u0131nda\u00a0\u00a0\u201cDil haqq\u0131nda Az\u0259rbaycan Milli h\u00f6kum\u0259tinin q\u0259rar\u0131\u201d il\u0259\u00a0Az\u0259rbaycan dili\u00a0r\u0259smi d\u00f6vl\u0259t dili elan olundu.\u00a0<\/p>\n\n\n\n<p>On madd\u0259d\u0259n ibar\u0259t bu q\u0259rara g\u00f6r\u0259,&nbsp;Az\u0259rbaycan dili&nbsp;C\u0259nubi Az\u0259rbaycanda r\u0259smi d\u00f6vl\u0259t dili elan olunurdu. B\u00fct\u00fcn d\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131 v\u0259 idar\u0259l\u0259rd\u0259 yaz\u0131\u015fmalar, m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 t\u0259dris, n\u0259\u015friyyat i\u015fl\u0259ri&nbsp;&nbsp;Az\u0259rbaycan dilind\u0259 apar\u0131lmal\u0131 idi. Az\u0259rbaycanl\u0131 olmayanlara Az\u0259rbaycan dilini \u00f6yr\u0259nib, \u0259m\u0259li f\u0259aliyy\u0259td\u0259 ondan istifad\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u015f\u0259rait yarad\u0131l\u0131r v\u0259 d\u00f6vl\u0259t dilini \u00f6yr\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00f6hl\u0259t qoyulurdu.&nbsp;C\u0259nubi Az\u0259rbaycanda olan azl\u0131qlara \u00f6z dill\u0259rind\u0259n t\u0259dris v\u0259 dig\u0259r sah\u0259l\u0259rd\u0259 s\u0259rb\u0259st istifad\u0259 etm\u0259k h\u00fcququ verilirdi. Bununla birlikd\u0259, d\u00f6vl\u0259t dilinin \u00f6yr\u0259nilm\u0259si v\u0259t\u0259nda\u015fl\u0131q borcu kimi onlara h\u0259val\u0259 edilirdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan Milli H\u00f6kum\u0259tinin Az\u0259rbaycan dilini r\u0259smi d\u00f6vl\u0259t dili elan etm\u0259si, m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 t\u0259drisin, d\u00f6vl\u0259t idar\u0259l\u0259rind\u0259 dan\u0131\u015f\u0131q v\u0259 yaz\u0131\u015fmalar\u0131n ancaq bu dild\u0259 apar\u0131lmas\u0131 d\u00f6vl\u0259tin r\u0259smi g\u00f6st\u0259ri\u015fi il\u0259 Maarif Nazirliyinin 1\u2116-li \u0259mri il\u0259 (1946 yanvar) h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015fdi.&nbsp;S.C.Pi\u015f\u0259v\u0259ri&nbsp;ana dilinin m\u0259kt\u0259b v\u0259 t\u0259dris m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rind\u0259 i\u015fl\u0259dilm\u0259sin\u0259, bu sah\u0259d\u0259 m\u00f6vcud \u00e7\u0259tinlikl\u0259rin tez aradan apar\u0131lmas\u0131na x\u00fcsusi diqq\u0259t ay\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. Bu c\u0259h\u0259td\u0259n&nbsp;S.C.Pi\u015f\u0259v\u0259rinin Maarif Nazirliyn\u0259 \u00fcnvanlad\u0131\u011f\u0131 1946-c\u0131 il 19 dekabr (1324-c\u00fc il 28 Az\u0259r) tarixli 28\\465 \u2116-li s\u0259r\u0259ncam\u0131nda a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 qeyd olunur:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>B\u00fct\u00fcn milli v\u0259 d\u00f6vl\u0259t m\u0259kt\u0259bl\u0259rind\u0259 t\u0259lim v\u0259 t\u0259rbiy\u0259nin\u00a0Az\u0259rbaycan dilind\u0259 apar\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rl\u0131q i\u015fl\u0259ri g\u00f6r\u00fcls\u00fcn;<\/li>\n\n\n\n<li>Maarif \u00a0Nazirliyinin t\u0259rkibind\u0259 \u201cd\u0259rs kitablar\u0131 haz\u0131rlayan \u015f\u00f6b\u0259\u201d yarad\u0131ls\u0131n;<\/li>\n\n\n\n<li>Aliml\u0259r, t\u0259cr\u00fcb\u0259li m\u00fc\u0259llim v\u0259 m\u0259kt\u0259b m\u00fcdirl\u0259ri haz\u0131rl\u0131q i\u015fin\u0259 c\u0259lb edilsin;<\/li>\n\n\n\n<li>Az\u0259rbaycan dilind\u0259 \u00e7ap olunacaq d\u0259rslikl\u0259r n\u0259zar\u0259t komissiyas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 haz\u0131rlans\u0131n v\u0259 bu haqda Maarif Nazirliyi m\u0259lumatland\u0131r\u0131ls\u0131n;<\/li>\n\n\n\n<li>\u018flifbadan\u00a0\u0259lav\u0259,\u00a0\u0259d\u0259biyyat,\u00a0tarix,\u00a0riyaziyyat,\u00a0fizika,\u00a0co\u011frafiya\u00a0v\u0259 s. f\u0259nl\u0259r \u00fczr\u0259 kitablar haz\u0131rlan\u0131b \u00e7apa verilsin;<\/li>\n\n\n\n<li>D\u0259rslikl\u0259r haz\u0131rlayan \u015f\u00f6b\u0259nin r\u0259yas\u0259t hey\u0259tin\u0259 t\u0259cr\u00fcb\u0259li, m\u0259lumatl\u0131 v\u0259 savadl\u0131 \u015f\u0259xsl\u0259r c\u0259lb edilsin;<\/li>\n\n\n\n<li>D\u0259rslikl\u0259r haz\u0131rlayan \u015f\u00f6b\u0259 5 g\u00fcn \u0259rzind\u0259 x\u0259rcl\u0259n\u0259c\u0259k pul v\u0259 v\u0259saitin miqdar\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirsin;<\/li>\n\n\n\n<li>D\u0259rslikl\u0259ri haz\u0131rlayan \u015f\u00f6b\u0259 bir aydan gec olmayaraq 1-4 sinifl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan dilind\u0259 d\u0259rslikl\u0259r haz\u0131rlay\u0131b, \u00e7ap etdirsin;<\/li>\n\n\n\n<li>B\u00fct\u00fcn milli v\u0259 d\u00f6vl\u0259t m\u0259kt\u0259b r\u0259hb\u0259rl\u0259rin\u0259 g\u00f6st\u0259ri\u015f verilsin ki,\u00a0Az\u0259rbaycan dilind\u0259\u00a0d\u0259rslikl\u0259r haz\u0131rlanana q\u0259d\u0259r m\u00f6vcud d\u0259rslikl\u0259rd\u0259n istifad\u0259 etm\u0259kl\u0259 t\u0259drisi ana dilind\u0259 apars\u0131nlar.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 7 cildd\u0259n ibar\u0259t \u201cAna dili\u201d adl\u0131 metodik d\u0259rs v\u0259saiti haz\u0131rland\u0131 ki, sonrak\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 d\u0259 gizli \u015f\u0259kild\u0259 olsa da, bu v\u0259saitd\u0259n&nbsp;Az\u0259rbaycan dilini \u00f6yr\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 edilirdi.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cDil haqq\u0131nda Az\u0259rbaycan Milli h\u00f6kum\u0259tinin q\u0259rar\u0131\u201dn\u0131n q\u0259bulu il\u0259 eyni g\u00fcnd\u0259, y\u0259ni 1946-c\u0131 il yanvar\u0131n 6-da Az\u0259rbaycan Milli H\u00f6kum\u0259ti\u00a0T\u0259brizd\u0259\u00a0Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t Universitetinin t\u0259\u015fkil olunmas\u0131 haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul etdi. 1946-c\u0131 ilin iyununda\u00a0T\u0259brizd\u0259 ilk milli universitet a\u00e7\u0131ld\u0131.\u00a0\u0130lk vaxtlar universitetin \u00fc\u00e7 fak\u00fclt\u0259si olmu\u015fdu: tibb, k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 v\u0259 pedaqogika fak\u00fclt\u0259l\u0259ri. Pedaqogika fak\u00fclt\u0259sind\u0259 tarix, dil, \u0259d\u0259biyyat, f\u0259ls\u0259f\u0259, h\u00fcquq, fizika, riyaziyyat v\u0259 biologiya ixtisaslar\u0131 t\u0259dris olunurdu. T\u0259briz Universitetind\u0259 m\u00fchazir\u0259l\u0259r\u00a0Az\u0259rbaycan dilind\u0259\u00a0\u00a0apar\u0131l\u0131rd\u0131.\u00a0<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan Milli H\u00f6kum\u0259ti \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan dilinin \u0259h\u0259miyy\u0259tini anlamaqdan \u00f6tr\u00fc Seyid C\u0259f\u0259r Pi\u015f\u0259v\u0259rinin bu \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131n\u0131 qeyd etm\u0259k m\u00fctl\u0259qdir:<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cRuznam\u0259miz art\u0131q t\u00fcrk\u00e7\u0259y\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259t ver\u0259c\u0259kdir. Dilimiz d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rin bo\u015f iddias\u0131na baxmayaraq, \u00e7ox geni\u015f v\u0259 \u011f\u0259ni (z\u0259ngin) bir dildir. Onun ri\u015f\u0259si (k\u00f6k\u00fc) xalq\u0131m\u0131z\u0131n qan\u0131nda v\u0259 \u00fcr\u0259yind\u0259, ona ana s\u00fcd\u00fc il\u0259 \u0259mib v\u0259t\u0259nimizin ruhn\u0259vaz (ruhu ox\u015fayan) havas\u0131 il\u0259 t\u0259n\u0259ff\u00fcs etmi\u015f, ona tovhin (t\u0259hqir) ed\u0259nl\u0259r, onu t\u0259hmiri (\u00e7irkin) v\u0259 m\u0259snoi (s\u00fcni) g\u00f6st\u0259rm\u0259k ist\u0259y\u0259nl\u0259r bizim h\u0259qiqi d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rimizdir. \u00c7ox xain v\u0259 \u0259cn\u0259bi \u00fcns\u00fcrl\u0259r&nbsp;&nbsp;q\u0259rinl\u0259r (q\u0259rin\u0259l\u0259rl\u0259) il\u0259 bu dili ortadan qald\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131lar. Onun t\u0259r\u0259qqisin\u0259 v\u0259 ya\u015famas\u0131n mane\u0259 olmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259, m\u0259xsus\u0259n \u0259n q\u0259ddar azadl\u0131q d\u00fc\u015fm\u0259ni olan Rza xan d\u00f6vl\u0259ti var q\u00fcvv\u0259sini s\u0259rf etmi\u015fdir. Bununla bel\u0259, o sars\u0131lmaz v\u0259 m\u00f6hk\u0259m bir halda xalq\u0131n i\u00e7\u0259risind\u0259 baqi (daimi) qal\u0131b, \u00f6z m\u0259qam\u0131n\u0131 saxlam\u0131\u015fd\u0131r. Bu vasit\u0259 il\u0259 m\u0259d\u0259ni v\u0259 m\u00fct\u0259r\u0259qqi bir dil oldu\u011funu isbata yetirmi\u015fdir. T\u00fcrk\u00e7\u0259 deyimi bir dil deyildir. Onun b\u00f6y\u00fck xalq v\u0259 geni\u015f camaat q\u00fcvv\u0259si kimi arxas\u0131 vard\u0131r. Dilimiz xalq\u0131n yaratd\u0131\u011f\u0131 dastanlar, z\u0259rbi-m\u0259s\u0259ll\u0259r, hekay\u0259l\u0259r v\u0259 na\u011f\u0131llar il\u0259 d\u00fcnyan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck dill\u0259ri il\u0259 r\u0259qab\u0259t ed\u0259 bil\u0259r. \u015eairl\u0259rimiz, \u0259dibl\u0259rimiz bu dil vasit\u0259sil\u0259 ehsas (hisl\u0259rini) saatlar\u0131n\u0131 v\u0259 \u00f6z h\u00fcn\u0259r v\u0259 s\u0259n\u0259tl\u0259rini v\u00fccuda g\u0259tirib xalq\u0131n n\u0259z\u0259rini c\u0259lb ed\u0259 bil\u0259rl\u0259r. Bizim v\u0259zif\u0259miz onu geni\u015fl\u0259ndirm\u0259k, onu m\u00fcasir hala salmaq, onun g\u00f6z\u0259llikl\u0259rini, inc\u0259likl\u0259rini, hiss v\u0259 an\u0131t\u0131n\u0131 toz-torpaqdan \u00e7\u0131xar\u0131b t\u0259miz v\u0259 ali z\u0259rf i\u00e7\u0259risind\u0259 xalqa t\u0259qdim etm\u0259kd\u0259n ibar\u0259tdir. T\u00fcrkc\u0259 o q\u0259d\u0259r q\u00fcvv\u0259tli v\u0259 onun s\u0259rf il\u0259 n\u0259hf (inc\u0259l\u0259m\u0259k, ara\u015fd\u0131rmaq) qaydalar\u0131 o q\u0259d\u0259r t\u0259biidir ki, h\u0259tta onun i\u00e7in\u0259 varid&nbsp;&nbsp;edilmi\u015f (\u0259lav\u0259 edilmi\u015f) fars v\u0259 \u0259r\u0259b k\u0259lim\u0259l\u0259ri ixrac edils\u0259 bel\u0259 onunla b\u00f6y\u00fck fikirl\u0259ri, ali m\u0259qs\u0259dl\u0259ri yaz\u0131b, \u015f\u0259rh etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Biz xalq\u0131n istedad\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutub, bu i\u015fi nahegahana (ani) bir s\u00fcr\u0259td\u0259 g\u00f6rm\u0259k ehtiyac\u0131 hiss etmirik. \u018fqid\u0259miz\u0259 g\u00f6r\u0259 yaz\u0131 g\u0259r\u0259k xalq\u0131n dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131 v\u0259 anlad\u0131\u011f\u0131 bir \u015fiv\u0259d\u0259 idam\u0259&nbsp;&nbsp;taps\u0131n (davam etsin). M\u0259qs\u0259dimiz \u0259d\u0259bi m\u00fcsabiq\u0259 deyil, xalq\u0131 ba\u015fa salmaq, ona h\u0259qiq\u0259ti a\u015fkar bir \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6st\u0259rm\u0259kdir. O c\u0259h\u0259td\u0259n biz xalq t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259bul edilib, istimal olunan (i\u015fl\u0259dil\u0259n) \u0259r\u0259b v\u0259 fars k\u0259lim\u0259l\u0259rini m\u00fcv\u0259qq\u0259ti olsa bel\u0259 saxlamaq l\u00fczumunu inkar etmirik, lakin onlara dilimizin qaydalar\u0131n\u0131 t\u0259tbiq edib, ah\u0259ngin\u0259 uy\u011fun bir hala g\u0259tirm\u0259liyik. D\u00fcnyada bir dil tap\u0131lmaz ki, o tamamil\u0259 m\u00fcst\u0259qil olsun v\u0259 qon\u015fu dill\u0259rin t\u0259sirin\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259sin. Bizim t\u00fcrk\u00e7\u0259miz d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n tarixi v\u0259 co\u011frafi m\u00f6vqeyin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u0259cn\u0259bi dill\u0259rin t\u0259sirind\u0259n k\u0259narda qalmam\u0131\u015fd\u0131r. \u0130st\u0259r-ist\u0259m\u0259z bir \u00e7ox \u0259cn\u0259bi k\u0259lim\u0259l\u0259r xalq\u0131m\u0131z\u0131n a\u011fz\u0131na d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f v\u0259 getdikc\u0259 millil\u0259\u015fdirilmi\u015fdir. Biz dilin t\u0259kam\u00fcl\u00fcn\u00fc n\u0259z\u0259rd\u0259 tutub o k\u0259lim\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259 etm\u0259yi laz\u0131m bilirik, lakin bundan sui-istifad\u0259 edib dil v\u0259 yaz\u0131n\u0131 q\u0259lizl\u0259\u015fdirm\u0259k, v\u0259h\u015fi v\u0259 m\u0259nas\u0131 anla\u015f\u0131lmaz k\u0259lim\u0259l\u0259r il\u0259 hisaba qatma\u011fa cidd\u0259n m\u00fcxalif\u0259t etm\u0259liyik. Az\u0259rbaycan yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131 q\u0259bul etdikl\u0259ri bir \u00e7\u0259tin v\u0259 a\u011f\u0131r v\u0259zif\u0259ni iman v\u0259 \u0259qid\u0259 il\u0259 ifad\u0259 etm\u0259kl\u0259 dilimizin g\u00f6z\u0259lliyini v\u0259 onun t\u0259r\u0259qqi v\u0259 t\u0259kam\u00fcl\u00fcn\u00fc t\u0259min ed\u0259c\u0259kl\u0259rin\u0259 bizim ciddi iman\u0131m\u0131z vard\u0131r.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Pi\u015f\u0259v\u0259ri v\u0259 M\u0259rk\u0259zi h\u00f6kum\u0259tin t\u0259msil\u00e7isi M\u00fcz\u0259ff\u0259r Firuz aras\u0131nda ke\u00e7iril\u0259n uzun g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259rin n\u0259tic\u0259sind\u0259 iyunun 13-d\u0259 sazi\u015f imzalanm\u0131\u015fd\u0131. Pi\u015f\u0259v\u0259ri h\u00f6kum\u0259ti 15 madd\u0259lik bu sazi\u015fl\u0259 dil sah\u0259sind\u0259ki t\u0259l\u0259bl\u0259rind\u0259n b\u0259zil\u0259rini 12-ci v\u0259 13-c\u00fc madd\u0259l\u0259rd\u0259 t\u0259sbit etdir\u0259 bilmi\u015fdi. 12-ci madd\u0259d\u0259 b\u00f6lg\u0259nin r\u0259smi dili olaraq&nbsp;fars v\u0259 Az\u0259rbaycan &nbsp;dill\u0259ri q\u0259bul edilmi\u015f, ibtidai v\u0259 orta m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 iki dilin t\u0259dris olunmas\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015fdu.<\/p>\n\n\n\n<p>Beyn\u0259lxalq al\u0259min (ba\u015fda AB\u015e v\u0259 B\u00f6y\u00fck Britaniya olmaqla) t\u0259zyiqind\u0259n sonra 1946-c\u0131 il aprelin 4-d\u0259 Moskvada&nbsp;SSR\u0130&nbsp;v\u0259&nbsp;\u0130ran&nbsp;h\u00f6kum\u0259tl\u0259ri qalan qo\u015funlar\u0131n da \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda raz\u0131l\u0131\u011fa g\u0259ldil\u0259r. H\u0259min tarixd\u0259 (4 aprel 1946-c\u0131 il)&nbsp;Tehran&nbsp;\u015f\u0259h\u0259rind\u0259 imzalanm\u0131\u015f Sovet-\u0130ran sazi\u015finin 3-c\u00fc madd\u0259sind\u0259 deyilirdi:<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cAz\u0259rbaycan (C\u0259nubi Az\u0259rbaycan n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur) m\u0259s\u0259l\u0259si \u0130ran\u0131n daxili i\u015fi oldu\u011fundan m\u00f6vcud qanunlara g\u00f6r\u0259 h\u00f6kum\u0259tl\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259halisi aras\u0131nda v\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131na xeyirxah m\u00fcnasib\u0259t ruhunda islahat ke\u00e7irm\u0259yin dinc yolu tap\u0131lacaqd\u0131r.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130ran m\u00fcqavil\u0259nin imzalanmas\u0131ndan 6 ay ke\u00e7dikd\u0259n sonra v\u0259 SSR\u0130-in AHM-i tamamil\u0259 m\u0259hv etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u00fccuma ke\u00e7di.<\/p>\n\n\n\n<p>1946-c\u0131 ilin dekabr ay\u0131n\u0131n 13-d\u0259&nbsp;AB\u015e&nbsp;v\u0259&nbsp;B\u00f6y\u00fck Britaniya&nbsp;t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259st\u0259kl\u0259n\u0259n&nbsp;\u0130ran&nbsp;ordusu&nbsp;T\u0259briz\u0259 daxil oldu.&nbsp;[9]&nbsp;Bel\u0259c\u0259, bir il m\u00f6vcud olmu\u015f Az\u0259rbaycan Milli H\u00f6k\u00fcm\u0259ti zor g\u00fcc\u00fcn\u0259 s\u00fcqut etdi.&nbsp;[10]&nbsp;\u018fn az\u0131 500 n\u0259f\u0259r Az\u0259rbaycan Demokrat Partiya \u00fczv\u00fc \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc v\u0259 y\u00fczl\u0259rl\u0259si h\u0259bs edildi.&nbsp;[11]&nbsp;Az\u0259rbaycan Milli h\u00f6kum\u0259tinin qurucular\u0131ndan b\u0259zil\u0259ri&nbsp;Seyid C\u0259f\u0259r Pi\u015f\u0259v\u0259ri&nbsp;ba\u015fda olmaqla \u0130ran ordusu T\u0259briz\u0259 daxil olmam\u0131\u015fdan bir nec\u0259 d\u0259qiq\u0259 \u0259vv\u0259l \u015f\u0259h\u0259rd\u0259n \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131. S.C.Pi\u015f\u0259v\u0259ri 1947-ci ilin iyul ay\u0131n\u0131n 11-d\u0259&nbsp;Yevlax \u015f\u0259h\u0259ri&nbsp;yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda m\u00fc\u0259mmal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 ma\u015f\u0131n q\u0259zas\u0131nda h\u0259lak olmu\u015f, H\u00f6kum\u0259tin ba\u015f prokuroru&nbsp;Firudin \u0130brahimi&nbsp;T\u0259brizd\u0259 edam olunmu\u015f, maarif naziri&nbsp;M\u0259h\u0259mm\u0259d Biriya&nbsp;sovet siyasi \u2013 rejimi t\u0259r\u0259find\u0259n 22 ild\u0259n art\u0131q h\u0259bsd\u0259 saxlan\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>AB\u015e\u00a0Ali M\u0259hk\u0259m\u0259sinin h\u00fcquq\u015f\u00fcnas\u0131 v\u0259 siyas\u0259t\u00e7i Uilyam O. Duqlas AB\u015e Ali M\u0259hk\u0259m\u0259sin\u0259 hesabat\u0131nda bildirmi\u015fdi ki, rus ordusu (SSR\u0130\u00a0ordusu n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur)\u00a0Az\u0259rbaycanda (C\u0259nubi Az\u0259rbaycan) olark\u0259n \u00f6zl\u0259rini \u00e7ox yax\u015f\u0131 v\u0259 m\u0259d\u0259ni aparmas\u0131na baxmayaraq,\u00a0\u0130ran ordusu\u00a0buraya g\u0259ldikd\u0259n sonra \u0259hali il\u0259 \u0259sl i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 kimi davranm\u0131\u015f, k\u0259ndlil\u0259rin saqqal\u0131n\u0131 yand\u0131rm\u0131\u015f, onlar\u0131n arvadlar\u0131n\u0131 v\u0259 q\u0131zlar\u0131n\u0131 zorlam\u0131\u015f, b\u00fct\u00fcn heyvanlar\u0131n\u0131 v\u0259 \u0259rzaqlar\u0131n\u0131 talan etmi\u015fdir.\u00a0\u0130ran\u00a0ordusu \u00f6l\u00fcm \u00e7\u0131\u011f\u0131r\u0131 \u00e7\u0259kib v\u0259 gerisind\u0259 qalan h\u0259r \u015feyi m\u0259hv edir.\u00a0<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Az\u0259rbaycan Milli H\u00f6kum\u0259ti 1945-ci ilin noyabr ay\u0131ndan 1946-c\u0131 il\u0259 q\u0259d\u0259r C\u0259nubi Az\u0259rbaycanda m\u00f6vcud olmu\u015f h\u00f6k\u00fcm\u0259tdir. 1945-ci ilin yay\u0131nda ictimai-siyasi prosesl\u0259r milli bir t\u0259\u015fkilat\u0131n yaranmas\u0131<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":99643,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-99642","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-gundm"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/99642","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=99642"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/99642\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":99644,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/99642\/revisions\/99644"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/99643"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=99642"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=99642"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=99642"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}