{"id":99757,"date":"2024-05-26T11:40:28","date_gmt":"2024-05-26T07:40:28","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=99757"},"modified":"2024-05-26T11:40:29","modified_gmt":"2024-05-26T07:40:29","slug":"az%c9%99rbaycanin-ilk-parlamentinin-tarixi-nec%c9%99-yarandi-t%c9%99rkibi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=99757","title":{"rendered":"Az\u0259rbaycan\u0131n ilk parlamentinin tarixi &#8212; nec\u0259 yarand\u0131, t\u0259rkibi&#8230;"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>M\u00fcs\u0259lman \u015f\u0259rqind\u0259 yegan\u0259 parlamentli respublika olan AXC o d\u00f6vr\u00fcn \u0259n demokratik prinsipl\u0259ri \u0259sas\u0131nda formala\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Dekabr\u0131n 7-d\u0259 Az\u0259rbaycan Parlamentinin yarad\u0131lmas\u0131n\u0131n 100 ili tamam oldu. Az\u0259rbaycan xalq c\u00fcmhuriyy\u0259ti v\u0259 onun parlamenti \u00e7ox \u00e7\u0259tin v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b bir tarixi d\u00f6vrd\u0259 meydana g\u0259lmi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<p>1918-ci il may ay\u0131n\u0131n 28-d\u0259 Zaqafqaziya seymind\u0259 M\u00fcs\u0259lman fraksiyas\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fc Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131 elan etdi. Bununla, \u0259slind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n ilk Parlamenti yarand\u0131 v\u0259 ilk parlamentli respublikan\u0131n b\u00fcn\u00f6vr\u0259si qoyuldu.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u0130stiqlal b\u0259yannam\u0259sind\u0259 b\u0259yan edildiyi kimi \u201cM\u00fc\u0259ssisl\u0259r M\u0259clisi toplan\u0131ncaya q\u0259d\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131n ba\u015f\u0131nda xalq\u0131n se\u00e7diyi Milli \u015eura v\u0259 Milli \u015eura qar\u015f\u0131s\u0131nda m\u0259suliyy\u0259t da\u015f\u0131yan M\u00fcv\u0259qq\u0259ti h\u00f6kum\u0259t durur\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>1918-ci il, sentyabr\u0131n 17-d\u0259 F\u0259t\u0259li xan Xoyski kabinetinin t\u0259\u015fkilind\u0259n \u00fc\u00e7 ay sonra Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti h\u00f6kum\u0259ti Bak\u0131ya k\u00f6\u00e7d\u00fc. Bak\u0131 paytaxt elan olundu. Noyabr\u0131n 9-da Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin d\u00f6vl\u0259t bayra\u011f\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 aypara v\u0259 s\u0259kkizgu\u015f\u0259li ulduz t\u0259sviri olan \u00fc\u00e7r\u0259ngli bayraqla \u0259v\u0259z olundu. Parlamentli respublika idar\u0259\u00e7iliyinin h\u00fcquqi norma v\u0259 qaydalar\u0131na sadiq qalan F\u0259t\u0259li xan Xoyski h\u00f6kum\u0259ti, eyni zamanda, M\u00fc\u0259ssisl\u0259r M\u0259clisinin \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rl\u0131q g\u00f6rm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 x\u00fcsusi komissiya yarad\u0131ld\u0131. Milli \u015euran\u0131n 1918-ci il 17 iyun tarixli q\u0259rar\u0131ndan h\u0259l\u0259 6 ay ke\u00e7m\u0259mi\u015f, daha do\u011frusu, h\u00f6kum\u0259tin t\u0259kba\u015f\u0131na hakimiyy\u0259ti davam etdirm\u0259k s\u0259lahiyy\u0259ti oldu\u011fu halda, F\u0259t\u0259li xan Xoyskinin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc v\u0259 m\u00fcraci\u0259tin\u0259 \u0259sas\u0259n, 1918-ci il, noyabr\u0131n 16-da Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131 yenid\u0259n f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131. H\u00f6kum\u0259tin s\u0259dri F\u0259t\u0259li xan Xoyskinin t\u0259klifi il\u0259 Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131 M\u00fc\u0259ssisl\u0259r M\u0259clisi \u00e7a\u011f\u0131rmaq i\u015fini \u00f6z \u00fcz\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n 1918-ci il noyabr\u0131n 19-da M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259nin s\u0259drliyi il\u0259 ke\u00e7iril\u0259n iclas\u0131nda Az\u0259rbaycan parlament&nbsp; tarixinin \u00e7ox m\u00fch\u00fcm q\u0259rarlar\u0131 q\u0259bul olundu. O zaman Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti f\u00f6vq\u0259lad\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 \u00e7\u0259tin v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b \u015f\u0259raitd\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259sin\u0259 baxmayaraq, son d\u0259r\u0259c\u0259 demokratik inki\u015faf yolu tutdu. 19 noyabr tarixli h\u0259min iclasda qeyd olundu ki, parlamentd\u0259 d\u00f6vl\u0259tin h\u00fcdudlar\u0131nda ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn mill\u0259tl\u0259r t\u0259msil olunmal\u0131d\u0131r. Bu \u0259razil\u0259rd\u0259 Qafqaz t\u0259qvimind\u0259 verilmi\u015f m\u0259lumatlara \u0259sas\u0259n 2.750.000 n\u0259f\u0259r \u0259hali var idi. Onlardan 1.900.000 n\u0259f\u0259ri m\u00fcs\u0259lman, 500.000 n\u0259f\u0259ri erm\u0259ni, 230.000 n\u0259f\u0259ri is\u0259 ruslar idi. H\u0259r 24 min n\u0259f\u0259rd\u0259n bir n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hesab\u0131 il\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar-80, erm\u0259nil\u0259r-21, ruslar-10 n\u00fcmay\u0259nd\u0259 g\u00f6nd\u0259rm\u0259lidirl\u0259r. Bel\u0259likl\u0259, Az\u0259rbaycan Parlamentini 120 n\u0259f\u0259rd\u0259n ibar\u0259t formala\u015fd\u0131rmaq q\u0259rara al\u0131n\u0131r. Qanunda Parlament\u0259 se\u00e7il\u0259c\u0259k 21 erm\u0259ni n\u00fcmay\u0259nd\u0259sind\u0259n 8-i G\u0259nc\u0259, 8-i \u015eu\u015fa, 5-i is\u0259 Bak\u0131 erm\u0259ni komit\u0259l\u0259rind\u0259n se\u00e7ilm\u0259li idi. Bak\u0131dak\u0131 rus \u0259halisind\u0259n Rus Milli \u015euras\u0131 10, alman \u0259halisi milli t\u0259\u015fkilat\u0131ndan 1, y\u0259hudi Milli \u015euras\u0131ndan 1, g\u00fcrc\u00fc komit\u0259sind\u0259n 1 v\u0259 polyak komit\u0259sind\u0259n 1 n\u0259f\u0259r n\u00fcmay\u0259nd\u0259 g\u00f6nd\u0259rilm\u0259li idi. Bundan \u0259lav\u0259 qanunda Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259ti Parlamentin\u0259 Bak\u0131 h\u0259mkarlar T\u0259\u015fkilat\u0131 \u015euras\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n 3, Bak\u0131 S\u0259naye-ticar\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n is\u0259 2 n\u00fcmay\u0259nd\u0259nin g\u00f6nd\u0259rilm\u0259si d\u0259 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulurdu. Parlamentin \u00fczvl\u0259rinin deputat toxunulmazl\u0131\u011f\u0131 var idi.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.ens.az\/images\/news\/395c06e6b7ac7a2dd0e8816c2b8ffecc.jpg\" alt=\"\u00c4\u00b0lgili resim\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n 19 noyabr 1918-ci il tarixli iclas\u0131n\u0131n q\u0259rar\u0131na \u0259sas\u0259n h\u0259l\u0259 1917-ci ilin sonlar\u0131nda \u00dcmumrusiya M\u00fc\u0259ssisl\u0259r M\u0259clisin\u0259 se\u00e7ilmi\u015f 44 n\u0259f\u0259r t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman n\u00fcmay\u0259nd\u0259 birba\u015fa yeni yarad\u0131lacaq parlamentin t\u0259rkibin\u0259 daxil edilirdi. M\u00fcs\u0259lmanlardan qalan 36 deputat v\u0259 ba\u015fqa mill\u0259tl\u0259rin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri yenid\u0259n se\u00e7ilm\u0259li idi. Yeni Parlamentin formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 1918-ci il, dekabr\u0131n 3-d\u0259 ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131lmal\u0131 idi.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259ti Parlamentinin \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lmas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131 ad\u0131ndan, onun s\u0259dri, M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259nin imzas\u0131 il\u0259 1918-ci il, noyabr\u0131n 29-da Az\u0259rbaycan v\u0259 rus dill\u0259rind\u0259 \u201cB\u00fct\u00fcn Az\u0259rbaycan \u0259halisin\u0259!\u201d m\u00fcraci\u0259tnam\u0259 d\u0259rc edilmi\u015fdi. H\u0259min m\u00fcraci\u0259tnam\u0259d\u0259 bel\u0259 ifad\u0259l\u0259r d\u0259 vard\u0131: \u201cBiz\u0259 f\u0259lak\u0259t v\u0259 s\u0259fal\u0259td\u0259n ba\u015fqa bir \u015fey verm\u0259y\u0259n \u0259dav\u0259t v\u0259 ixtilaf\u0131 bir t\u0259r\u0259f\u0259 qoyaq. Tarix ham\u0131m\u0131za bir yerd\u0259 ya\u015famaq m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qoyub. Yeni ba\u015flayan h\u0259yat\u0131n t\u0259bii m\u0259\u015f\u0259qq\u0259tl\u0259rini asanl\u0131qla \u00e7\u0259km\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ya\u015fay\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131 aqil v\u0259 insani \u0259saslar \u00fcz\u0259rind\u0259 quraq, bir-biriminizi sev\u0259k, ehtiram ed\u0259k. Milli v\u0259 m\u0259zh\u0259b f\u0259rql\u0259rin\u0259 baxmayaraq, b\u00fct\u00fcn Az\u0259rbaycan v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131 bir v\u0259t\u0259nin \u00f6vladlar\u0131d\u0131r\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>1918-ci il dekabr\u0131n 7-d\u0259 g\u00fcnd\u00fcz saat 1-d\u0259 Hac\u0131 Zeynalabdin Ta\u011f\u0131yevin Nikolayev k\u00fc\u00e7\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n ke\u00e7mi\u015f Q\u0131zlar m\u0259kt\u0259binin binas\u0131nda (haz\u0131rda F\u00fczuli ad\u0131na \u018flyazmalar \u0130nstitutunun yerl\u0259\u015fdiyi bina) Az\u0259rbaycan Parlamentinin t\u0259nt\u0259n\u0259li a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 oldu. Bu, b\u00fct\u00fcn m\u00fcs\u0259lman \u015f\u0259rqind\u0259 o d\u00f6vr\u00fcn \u0259n demokratik prinsipl\u0259ri \u0259sas\u0131nda formala\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ilk parlament idi.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u00fcsavat fraksiyas\u0131n\u0131n t\u0259klifi il\u0259 \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov parlamentin s\u0259dri, H\u0259s\u0259n b\u0259y A\u011fayev is\u0259 onun birinci m\u00fcavini se\u00e7ildi. Paris s\u00fclh konfrans\u0131na yola d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f Top\u00e7uba\u015fov s\u0259f\u0259rd\u0259 oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn parlamentin f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 H.A\u011fayev r\u0259hb\u0259rlik etdi. Parlamentin ilk iclas\u0131ndaca F\u0259t\u0259li xan Xoyski h\u00f6kum\u0259tinin istefas\u0131 q\u0259bul edildi v\u0259 yeni h\u00f6kum\u0259tin t\u0259\u015fkil olunmas\u0131 q\u0259rara al\u0131nd\u0131. Yeni h\u00f6kum\u0259tin t\u0259\u015fkili yenid\u0259n Xoyskiy\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>1918-ci il dekabr\u0131n 26-da Xoyski parlamentd\u0259 \u00f6z proqram\u0131 il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etdi v\u0259 yeni h\u00f6kum\u0259tin t\u0259rkibini t\u0259sdiq olunma\u011fa t\u0259qdim etdi. Parlament h\u00f6kum\u0259tin proqram\u0131n\u0131 q\u0259bul etdi v\u0259 F.Xoyskinin t\u0259\u015fkil etdiyi h\u00f6kum\u0259t\u0259 etimad g\u00f6st\u0259rdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan Parlamentinin f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vrd\u0259ki tariximizin \u00e7ox m\u00fch\u00fcm ibr\u0259t d\u0259rsl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 budur ki, C\u00fcmhuriyy\u0259t xadiml\u0259rinin, b\u00fct\u00fcn xalq\u0131m\u0131z\u0131n ilk Az\u0259rbaycan Parlamentind\u0259 erm\u0259nil\u0259r\u0259 21, ruslara is\u0259 10 yer ay\u0131rmas\u0131na baxmayaraq, onlar Parlamentin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131nda i\u015ftirak etm\u0259dil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan Parlamenti yarand\u0131\u011f\u0131 ilk g\u00fcnd\u0259n \u00f6z i\u015fl\u0259rini demokratik c\u00fcmhuriyy\u0259tl\u0259r\u0259 xas t\u0259\u015fkilati prinsipl\u0259r \u0259sas\u0131nda qurur. Onu da qeyd ed\u0259k ki, Parlamentin t\u0259\u015fkili haqq\u0131nda q\u0259bul edilmi\u015f qanunda Parlamentin 120 n\u0259f\u0259rd\u0259n ibar\u0259t olmas\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015fdursa da m\u00fcxt\u0259lif s\u0259b\u0259bl\u0259rd\u0259n he\u00e7 vaxt Parlamentd\u0259 bu sayda deputat olmay\u0131b.<\/p>\n\n\n\n<p>C\u0259mi 17 ay f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259sin\u0259 baxmayaraq Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin Parlamenti \u00f6z\u00fcn\u00fcn h\u0259yatiliyi v\u0259 y\u00fcks\u0259k i\u015fg\u00fczarl\u0131q qabiliyy\u0259tini s\u00fcbut etdi. G\u00f6st\u0259rdi ki, Az\u0259rbaycan xalq\u0131 h\u0259qiq\u0259t\u0259n parlament idar\u0259\u00e7iliyi s\u0259viyy\u0259sin\u0259 y\u00fcks\u0259lib. O vaxt Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259ti m\u00fcs\u0259lman \u015f\u0259rqind\u0259 yegan\u0259 parlamentli respublika idi.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu d\u00f6vr \u0259rzind\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Parlamentinin 145 iclas\u0131 ke\u00e7irilib. \u0130lk iclas 1918-ci il dekabr\u0131n 7-d\u0259, son iclas is\u0259 1920-ci il aprelin 27-d\u0259 olub.<\/p>\n\n\n\n<p>F\u0259aliyy\u0259t m\u00fcdd\u0259tind\u0259 Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259ti Parlamentinin m\u00fczakir\u0259sin\u0259 270-d\u0259n yuxar\u0131 qanun layih\u0259si \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131b, onlardan da 230-a yax\u0131n\u0131 t\u0259sdiq edilmi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<p>1920-ci ilin 27 aprelind\u0259 bol\u015fevik Rusiyas\u0131n\u0131n Q\u0131rm\u0131z\u0131 ordusunun Az\u0259rbaycan\u0131 i\u015f\u011fal etm\u0259si il\u0259 Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti il\u0259 yana\u015f\u0131 onun parlamentin\u0259 d\u0259 son qoyuldu.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Etibar SEY\u0130DA\u011eA,<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>M\u00fcs\u0259lman \u015f\u0259rqind\u0259 yegan\u0259 parlamentli respublika olan AXC o d\u00f6vr\u00fcn \u0259n demokratik prinsipl\u0259ri \u0259sas\u0131nda formala\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131 Dekabr\u0131n 7-d\u0259 Az\u0259rbaycan Parlamentinin yarad\u0131lmas\u0131n\u0131n 100 ili tamam oldu. Az\u0259rbaycan<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":99758,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-99757","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-gundm"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/99757","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=99757"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/99757\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":99759,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/99757\/revisions\/99759"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/99758"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=99757"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=99757"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=99757"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}