{"id":99795,"date":"2024-05-28T11:49:10","date_gmt":"2024-05-28T07:49:10","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=99795"},"modified":"2024-05-28T11:49:12","modified_gmt":"2024-05-28T07:49:12","slug":"az%c9%99rbaycan-xalq-cumhuriyy%c9%99ti-s%c9%99rqd%c9%99-ilk-parlamentli-respublika","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=99795","title":{"rendered":"Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti &#8212; \u015e\u0259rqd\u0259 ilk parlamentli respublika"},"content":{"rendered":"\n<p>1918-ci il may\u0131n 28-d\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin yarad\u0131lmas\u0131 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n h\u0259yat\u0131na b\u00f6y\u00fck v\u0259 \u0259lam\u0259tdar hadis\u0259 kimi \u0259b\u0259di daxil olmu\u015fdur. H\u0259min tarix Respublika g\u00fcn\u00fc kimi t\u0259nt\u0259n\u0259 il\u0259 qeyd edilir.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>1917-ci ilin fevral\u0131nda Rusiyada monarxiya rejimi devrildi. Hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259l\u0259n M\u00fcv\u0259qq\u0259ti h\u00f6kum\u0259t M\u00fc\u0259ssisl\u0259r M\u0259clisin\u0259 se\u00e7kil\u0259r ke\u00e7irdi. Lakin M\u00fcv\u0259qq\u0259ti h\u00f6kum\u0259t uzun m\u00fcdd\u0259t hakimiyy\u0259td\u0259 qala bilm\u0259di. 1917-ci ilin oktyabr\u0131nda hakimiyy\u0259t \u00e7evrili\u015fi ba\u015f verdi. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 C\u0259nubi Qafqazdan M\u00fc\u0259ssisl\u0259r M\u0259clisin\u0259 se\u00e7il\u0259n deputatlar Rusiyaya ged\u0259 bilm\u0259dil\u0259r. Onlar 1918-ci il fevral\u0131n 14-d\u0259 Tiflisd\u0259 C\u0259nubi Qafqaz\u0131n ali hakimiyy\u0259t orqan\u0131 olan Zaqafqaziya Seymini-Zaqafqaziya parlamentini yaratd\u0131lar. Seymd\u0259 M\u00fcs\u0259lman Fraksiyas\u0131n\u0131n M\u00fc\u0259ssisl\u0259r M\u0259clisin\u0259 se\u00e7kil\u0259r zaman\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n, habel\u0259 b\u00fct\u00fcn C\u0259nubi Qafqaz\u0131n bir milyondan \u00e7ox t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman se\u00e7icisinin s\u0259sini qazanm\u0131\u015f 44 deputat t\u0259msil edirdi. M\u00fcs\u0259lman fraksiyas\u0131 v\u0259 ya m\u00fcs\u0259lman \u015furas\u0131, \u0259slind\u0259, Zaqafqaziya m\u00fcs\u0259lman parlamenti funksiyas\u0131n\u0131 yerin\u0259 yetirirdi.<a><\/a><\/p>\n\n\n\n<p>D\u00f6vl\u0259t dumalar\u0131nda oldu\u011fu kimi, Zaqafqaziya Seyminin d\u0259 \u0259n ard\u0131c\u0131l \u00fczvl\u0259ri Az\u0259rbaycan n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri idil\u0259r. M\u0259hz onlar\u0131n t\u0259l\u0259bi il\u0259 1918-ci il aprelin 9-da Zaqafqaziya Seymi Zaqafqaziyan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini elan etdi v\u0259 Birl\u0259\u015fmi\u015f Zaqafqaziya C\u00fcmhuriyy\u0259ti yarad\u0131ld\u0131. Lakin k\u0259skin milli m\u0259nafe ziddiyy\u0259tl\u0259ri Zaqafqaziya Seyminin v\u0259 Zaqafqaziya C\u00fcmhuriyy\u0259tinin konkret add\u0131mlar atmas\u0131na imkan verm\u0259di. N\u0259tic\u0259d\u0259 1918-ci il may\u0131n 25-d\u0259 g\u00fcrc\u00fc n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r Seymd\u0259n \u00e7\u0131xd\u0131lar v\u0259 may\u0131n 26-da G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini elan etdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>1918-ci il may\u0131n 27-d\u0259 M\u00fcs\u0259lman Fraksiyas\u0131n\u0131n, y\u0259ni Zaqafqaziya m\u00fcs\u0259lman \u015furas\u0131n\u0131n (Zaqafqaziya m\u00fcs\u0259lman parlamentinin) \u00fczvl\u0259ri d\u0259 ayr\u0131ca iclas ke\u00e7irdil\u0259r v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini elan etm\u0259k q\u0259rar\u0131na g\u0259ldil\u0259r. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 Zaqafqaziya m\u00fcs\u0259lman \u015furas\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fc Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131, daha do\u011frusu, Az\u0259rbaycan Parlamenti elan etdi. Bununla, \u0259slind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n tarixind\u0259 ilk parlament yarand\u0131 v\u0259 ilk parlamentli respublikan\u0131n b\u00fcn\u00f6vr\u0259si qoyuldu. H\u0259min iclasda Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n r\u0259yas\u0259t hey\u0259ti v\u0259 s\u0259dri se\u00e7ildi. M. R\u0259sulzad\u0259 Milli \u015euran\u0131n s\u0259dri oldu. May\u0131n 28-d\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y A\u011fayevin s\u0259drliyi il\u0259 Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n tarixi iclas\u0131 ke\u00e7irildi. \u0130clasda i\u015ftirak ed\u0259n H\u0259s\u0259n b\u0259y A\u011fayev (s\u0259dr), Mustafa Mahmudov (katib), F\u0259t\u0259li xan Xoyski, X\u0259lil b\u0259y Xasm\u0259mm\u0259dov, N\u0259sib b\u0259y Yusifb\u0259yli, Mir Hiday\u0259t Seyidov, N\u0259riman b\u0259y N\u0259rimanb\u0259yov, Heyb\u0259t Qulu M\u0259mm\u0259db\u0259yov, Mehdi b\u0259y Hacinski, \u018fli \u018fsk\u0259r b\u0259y Mahmudb\u0259yov, Asian b\u0259y Qarda\u015fov, Sultan M\u0259cid Q\u0259nizad\u0259, \u018fkb\u0259r A\u011fa \u015eeyx\u00fclislamov, Mehdi b\u0259y Hac\u0131babab\u0259yov, M\u0259mm\u0259d Yusif C\u0259f\u0259rov, Xudadat b\u0259y M\u0259lik-Aslanov, R\u0259him b\u0259y V\u0259kilov, H\u0259mid b\u0259y \u015eahtaxtinski, Firudun b\u0259y K\u00f6\u00e7\u0259rlinski, Camo b\u0259y Hac\u0131nski, \u015e\u0259fi b\u0259y R\u00fcst\u0259mb\u0259yov, Xosrov Pa\u015fa b\u0259y Sultanov, C\u0259f\u0259r Axundov, M\u0259h\u0259mm\u0259d M\u0259h\u0259rr\u0259mov, Cavad M\u0259lik-Yeqanov v\u0259 Hac\u0131 Molla S\u0259lim Axundzad\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u0130ST\u0130QLAL B\u018fYANNAM\u018fS\u0130N\u0130 q\u0259bul etdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<h4 class=\"wp-block-heading\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/axc.preslib.az\/adr_shekiller\/ela1.jpg\"><\/h4>\n\n\n\n<p>\u0130stiqlal b\u0259yannam\u0259sinin elan olunmas\u0131.<br>Tiflis 1918, 28 may<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130stiqlal B\u0259yannam\u0259si b\u00fct\u00fcn t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman d\u00fcnyas\u0131nda, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259 b\u00fct\u00fcn \u015e\u0259rqd\u0259 ilk d\u0259f\u0259 olaraq Az\u0259rbaycanda \u0259n demokratik respublika idar\u0259 \u00fcsulunun \u2014 parlamentli respublikan\u0131n yarad\u0131laca\u011f\u0131ndan x\u0259b\u0259r verirdi. Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n \u0130stiqlal B\u0259yannam\u0259sind\u0259 deyilirdi:<\/p>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\">\n<li>Bu g\u00fcnd\u0259n etibar\u0259n Az\u0259rbaycan xalq\u0131 hakimiyy\u0259t haqq\u0131na malik oldu\u011fu kimi, C\u0259nub-\u015e\u0259rqi Zaqafqaziyan\u0131 \u0259hat\u0259 ed\u0259n Az\u0259rbaycan da tam h\u00fcquqlu m\u00fcst\u0259qil bir d\u00f6vl\u0259tdir.<\/li>\n\n\n\n<li>M\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tinin idar\u0259 formas\u0131 Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tidir.<\/li>\n\n\n\n<li>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti b\u00fct\u00fcn mill\u0259tl\u0259rl\u0259, x\u00fcsusil\u0259 qon\u015fu oldu\u011fu mill\u0259tl\u0259r v\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rl\u0259 mehriban m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r yaratmaq \u0259zmind\u0259dir.<\/li>\n\n\n\n<li>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti milliyy\u0259tind\u0259n, m\u0259zh\u0259bind\u0259n, sinfind\u0259n, silkind\u0259n v\u0259 cinsind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq \u00f6z s\u0259rh\u0259dl\u0259ri daxilind\u0259 ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131na siyasi h\u00fcquqlar v\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015fl\u0131q h\u00fcququ t\u0259min edir.<\/li>\n\n\n\n<li>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti \u00f6z \u0259razisi daxilind\u0259 ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn mill\u0259tl\u0259rin s\u0259rb\u0259st inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn geni\u015f imkanlar yarad\u0131r.<\/li>\n\n\n\n<li>M\u00fc\u0259ssisl\u0259r M\u0259clisi toplanana q\u0259d\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131n ba\u015f\u0131nda xalq\u0131n se\u00e7diyi Milli \u015eura v\u0259 Milli \u015eura qar\u015f\u0131s\u0131nda m\u0259suliyy\u0259t da\u015f\u0131yan M\u00fcv\u0259qq\u0259ti h\u00f6kum\u0259t durur.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131 h\u0259min iclas\u0131nda, eyni zamanda, bit\u0259r\u0259f F\u0259t\u0259li xan Xoyskinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin ilk M\u00fcv\u0259qq\u0259ti h\u00f6kum\u0259tinin t\u0259rkibini d\u0259 t\u0259sdiq etdi. \u0130lk M\u00fcv\u0259qq\u0259ti h\u00f6kum\u0259t bu t\u0259rkibd\u0259 idi: F\u0259t\u0259li xan Xoyski \u2014 Nazirl\u0259r \u015euras\u0131n\u0131n s\u0259dri v\u0259 daxili i\u015fl\u0259r naziri,&nbsp;Xosrov Pa\u015fa b\u0259y Sultanov \u2014 h\u0259rbi nazir, M\u0259mm\u0259d H\u0259s\u0259n Hac\u0131nski \u2014 xarici i\u015fl\u0259r naziri, N\u0259sib b\u0259y Yusifb\u0259yli \u2014 maliyy\u0259 naziri v\u0259 xalq maarifi naziri, X\u0259lil b\u0259y Xasm\u0259mm\u0259dov \u2014 \u0259dliyy\u0259 naziri, M\u0259mm\u0259d Yusif C\u0259f\u0259rov \u2014 ticar\u0259t v\u0259 s\u0259naye naziri, \u018fkb\u0259r A\u011fa \u015eeyx\u00fclislamov \u2014 \u0259kin\u00e7ilik naziri v\u0259 \u0259m\u0259k naziri, Xudadat b\u0259y M\u0259lik- Aslanov \u2014 yollar naziri v\u0259 po\u00e7t-teleqraf naziri, Camo b\u0259y Hac\u0131nski \u2014 d\u00f6vl\u0259t n\u0259zar\u0259t\u00e7isi.<\/p>\n\n\n\n<p>Bel\u0259likl\u0259, Birinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sinin gedi\u015find\u0259 v\u0259 Romanovlar m\u00fctl\u0259qiyy\u0259tinin devrilm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaranm\u0131\u015f \u00e7ox m\u00fcr\u0259kk\u0259b bir tarixi \u015f\u0259raitd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal torpaqlar\u0131nda d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rimiz yenid\u0259n, \u00f6z\u00fc d\u0259 bu d\u0259f\u0259 parlamentli respublika formas\u0131nda dir\u00e7\u0259ldi.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/axc.preslib.az\/adr_shekiller\/prl13.jpg\" alt=\"\" title=\"Parlamentin a&ccedil;\u0131l\u0131\u015f\u0131. Bak\u0131, 1918, 7 dekabr\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>Parlamentin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131. Bak\u0131, 1918, 7 dekabr<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin Parlamenti \u00f6z f\u0259aliyy\u0259ti \u0259rzind\u0259, \u043e c\u00fcml\u0259d\u0259n 17 ayl\u0131q arams\u0131z f\u0259aliyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irdiyi m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t quruculu\u011fu t\u0259cr\u00fcb\u0259si il\u0259, q\u0259bul etdiyi y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259li qanunvericilik aktlar\u0131 v\u0259 q\u0259rarlar\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyi tarixind\u0259, x\u00fcsus\u0259n d\u0259 parlament m\u0259d\u0259niyy\u0259ti tarixind\u0259 d\u0259rin v\u0259 z\u0259ngin iz qoymu\u015fdur.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 parlament\u00e7ilik tariximiz iki d\u00f6vr\u0259 ayr\u0131l\u0131r: birinci d\u00f6vr \u2014 1918-ci il may\u0131n 27-d\u0259n noyabr\u0131n 19-d\u0259k davam etmi\u015fdir. Alt\u0131 aya q\u0259d\u0259r davam ed\u0259n bu m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131 ad\u0131 il\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n v\u0259 44 n\u0259f\u0259r m\u00fcs\u0259lman-t\u00fcrk n\u00fcmay\u0259nd\u0259d\u0259n ibar\u0259t olan ilk Az\u0259rbaycan Parlamenti \u00e7ox m\u00fch\u00fcm tarixi q\u0259rarlar q\u0259bul etmi\u015fdi. \u0130lk Parlamentimiz 1918-ci il may\u0131n 28-d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini elan etmi\u015f, \u00f6lk\u0259nin idar\u0259 olunmas\u0131n\u0131 \u00f6z \u00fcz\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015f v\u0259 tarixi \u0130stiqlal B\u0259yannam\u0259sini q\u0259bul etmi\u015fdir. Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n \u043e zaman \u00e7ox m\u00fcr\u0259kk\u0259b v\u0259 h\u0259lledici bir tarixi m\u0259qamda Tiflisd\u0259 \u2014 Qafqaz cani\u015fininin iqam\u0259tgah\u0131nda elan etdiyi \u0130stiqlal B\u0259yannam\u0259si Az\u0259rbaycan demokratiyas\u0131 v\u0259 parlamentarizm \u0259n\u0259n\u0259l\u0259ri tarixinin \u0259n parlaq h\u00fcquqi s\u0259n\u0259di olaraq bu g\u00fcn d\u0259 \u00f6z tarixi v\u0259 praktiki \u0259h\u0259miyy\u0259tini saxlamaqdad\u0131r. Milli \u015eura d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan Parlamentinin t\u0259sis toplant\u0131s\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 c\u0259mi 10 iclas\u0131 ke\u00e7irilmi\u015fdir. \u0130lk iclas \u2014 1918-ci il may\u0131n 27-d\u0259 Tiflisd\u0259, son iclas \u2014 1918-ci il noyabr\u0131n 19-da Bak\u0131da ke\u00e7irilmi\u015fdir. May\u0131n 27-d\u0259 Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131 t\u0259sis olunmu\u015f, iyunun 17-d\u0259 is\u0259 f\u0259aliyy\u0259tini m\u00fcv\u0259qq\u0259ti dayand\u0131r\u0131b, 6 aydan gec olmayaraq M\u00fc\u0259ssisl\u0259r M\u0259clisi \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lmaq \u015f\u0259rti il\u0259 b\u00fct\u00fcn qanunverici v\u0259 icraedici hakimiyy\u0259ti M\u00fcv\u0259qq\u0259ti h\u00f6kum\u0259t\u0259 vermi\u015fdi. Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti h\u00f6kum\u0259ti 1918-ci il sentyabr\u0131n 17-d\u0259 Bak\u0131ya k\u00f6\u00e7d\u00fckd\u0259n sonra Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131 noyabr\u0131n 16-da \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tini yenid\u0259n b\u0259rpa etmi\u015fdir. Noyabr\u0131n 19-da Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131 h\u0259min il dekabr\u0131n 3-d\u0259 M\u00fc\u0259ssisl\u0259r M\u0259clisinin \u2014 geni\u015f t\u0259rkibli Az\u0259rbaycan Parlamentinin \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda qanun q\u0259bul etdi v\u0259 \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tini dayand\u0131rd\u0131. Bel\u0259likl\u0259, Az\u0259rbaycan Parlamenti \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tinin bu d\u00f6vr\u00fcnd\u0259, daha do\u011frusu, Milli \u015eura d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Tiflisd\u0259, G\u0259nc\u0259d\u0259 v\u0259 Bak\u0131da f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin parlament\u00e7ilik tarixind\u0259 ikinci d\u00f6vr v\u0259 ya Bak\u0131 d\u00f6vr\u00fc 1918-ci il dekabr\u0131n 7-d\u0259n 1920-ci il aprelin 27-d\u0259k \u2014 c\u0259mi 17 ay davam etmi\u015fdir. \u0130lk iclas \u2014 1918-ci il dekabr\u0131n 7-d\u0259, son iclas -1920-ci il aprelin 27-d\u0259 ke\u00e7irilmi\u015fdir. Bu d\u00f6vrd\u0259 Parlamentin c\u0259mi 145 iclas\u0131 olmu\u015fdur. B\u00fct\u00fcn bu iclaslarda Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin Parlamenti \u0130stiqlal B\u0259yannam\u0259sinin m\u00fc\u0259yy\u0259n etdiyi prinsipl\u0259r\u0259 sadiq qalaraq v\u0259 konkret tarixi \u015f\u0259raiti n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq \u00f6lk\u0259nin \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc t\u0259min etm\u0259k v\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyini qoruyub saxlamaq, insan haqlar\u0131 v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131n\u0131n dol\u011fun t\u0259min olundu\u011fu \u0259n m\u00fcasir h\u00fcquqi-demokratik d\u00f6vl\u0259t yaratmaq m\u0259qs\u0259di da\u015f\u0131yan \u00e7ox m\u00fch\u00fcm qanunlar v\u0259 q\u0259rarlar q\u0259bul etmi\u015fdi. B\u00fct\u00fcn bu qanunlar v\u0259 q\u0259rarlar, n\u0259tic\u0259 etibaril\u0259, hakimiyy\u0259tin \u00fc\u00e7 qolunun \u2014 qanunvericilik, icra v\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259 orqanlar\u0131n\u0131n formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na y\u00f6n\u0259lmi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Birinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin d\u00fcnyan\u0131 b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcrm\u0259k u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259sinin h\u0259lledici m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 daxil oldu\u011fu v\u0259 \u00f6lk\u0259nin ba\u015f\u0131 \u00fcz\u0259rini yeni i\u015f\u011fal t\u0259hl\u00fck\u0259sinin ald\u0131\u011f\u0131 \u00e7ox m\u00fcr\u0259kk\u0259b bir daxili v\u0259 beyn\u0259lxalq tarixi \u015f\u0259raitd\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n Az\u0259rbaycan Parlamenti \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tinin m\u00fch\u00fcm hiss\u0259sini d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyinin qorunub saxlanmas\u0131na v\u0259 ordu quruculu\u011fu m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin\u0259 y\u00f6n\u0259ltmi\u015fdi. Parlamentin bu sah\u0259d\u0259 q\u0259bul etdiyi qanun v\u0259 q\u0259rarlar\u0131n m\u00fczakir\u0259sind\u0259 Parlament \u00fczvl\u0259ri, bir qayda olaraq, h\u0259mr\u0259ylik v\u0259 yekdillik n\u00fcmayi\u015f etdirirdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7ox m\u00fcr\u0259kk\u0259b \u015f\u0259raitd\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259sin\u0259 baxmayaraq, xalq\u0131m\u0131z\u0131n milli oyan\u0131\u015f\u0131n\u0131 \u0259b\u0259di etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fan C\u00fcmhuriyy\u0259t H\u00f6kum\u0259ti v\u0259 Parlamenti elmin, t\u0259hsilin v\u0259 xalq maarifinin, s\u0259hiyy\u0259nin inki\u015faf\u0131n\u0131 diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 saxlay\u0131rd\u0131. \u00d6lk\u0259nin \u04bb\u04d9r yerind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif pill\u0259d\u0259n olan m\u0259kt\u0259bl\u0259r, gimnaziyalar, q\u0131z m\u0259kt\u0259bl\u0259ri, u\u015faq ba\u011f\u00e7alar\u0131, q\u0131sa m\u00fcdd\u0259tli m\u00fc\u0259llim kurslar\u0131, kitabxanalar a\u00e7\u0131l\u0131r, k\u0259nd yerl\u0259rind\u0259 x\u0259st\u0259xana v\u0259 feld\u015fer m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259ri \u015f\u0259b\u0259k\u0259si yarad\u0131l\u0131r, yoluxucu x\u0259st\u0259likl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131l\u0131rd\u0131. Bu bax\u0131mdan Parlamentin 1919-cu il sentyabr\u0131n 1-d\u0259 Bak\u0131 D\u00f6vl\u0259t Universitetinin t\u0259sis olunmas\u0131 haqq\u0131nda q\u0259bul etdiyi qanunu x\u00fcsusi qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r. Milli universitetin a\u00e7\u0131lmas\u0131 C\u00fcmhuriyy\u0259t xadiml\u0259rinin do\u011fma xalq qar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7ox m\u00fch\u00fcm tarixi xidm\u0259ti idi.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin Parlamenti v\u0259 H\u00f6kum\u0259ti \u00f6lk\u0259nin ba\u015f\u0131 \u00fcst\u00fcn\u00fc alan xarici m\u00fcdaxil\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sini sovu\u015fdurmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 g\u0259nc respublikan\u0131n beyn\u0259lxalq al\u0259md\u0259 tan\u0131nmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 b\u00f6y\u00fck i\u015f apar\u0131rd\u0131. Bununla ba\u011fl\u0131 olaraq C\u00fcmhuriyy\u0259t Parlamenti 1918-ci il dekabr\u0131n 28-d\u0259 Parlamentin s\u0259dri \u018f.Top\u00e7uba\u015fovun ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Paris s\u00fclh konfrans\u0131na x\u00fcsusi n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin g\u00f6nd\u0259rilm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul etmi\u015fdi. G\u00f6rk\u0259mli d\u00f6vl\u0259t xadimi \u018f.Top\u00e7uba\u015fov a\u011f\u0131r \u00e7\u0259tinlikl\u0259ri d\u0259f ed\u0259r\u0259k Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin bir s\u0131ra b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259tl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n de-fakto tan\u0131nmas\u0131na nail olsa da, XI Q\u0131z\u0131l Ordunun \u015eimali Az\u0259rbaycan\u0131 i\u015f\u011fal etm\u0259si il\u0259 onun bu sah\u0259d\u0259ki f\u0259aliyy\u0259ti yar\u0131m\u00e7\u0131q qald\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan Parlamentinin v\u0259 C\u00fcmhuriyy\u0259t H\u00f6kum\u0259tinin daim b\u00f6y\u00fck diqq\u0259t yetirdiyi probleml\u0259rd\u0259n biri d\u0259 yax\u0131n qon\u015fularla m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r v\u0259 s\u0259rh\u0259d m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri olmu\u015fdur. Apar\u0131lan \u00e7ox g\u0259rgin i\u015fd\u0259n sonra<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/axc.preslib.az\/images\/photoarxiv\/fta01.jpg\" alt=\"\" title=\"Bak\u0131 D&ouml;vl\u0259t Universitetinin m&ouml;h&uuml;r&uuml;\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>Bak\u0131 D\u00f6vl\u0259t Universitetinin m\u00f6h\u00fcr\u00fc<\/p>\n\n\n\n<p>G\u00fcrc\u00fcstanla m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r nizama sal\u0131nsa da, Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tinin b\u00f6y\u00fck \u0259razi iddialar\u0131 \u00fcz\u00fcnd\u0259n Az\u0259rbaycan-Erm\u0259nistan m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rini normal m\u0259craya y\u00f6n\u0259ltm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olmam\u0131\u015fd\u0131. Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 qon\u015fu \u0130ranla da bir s\u0131ra sazi\u015f v\u0259 m\u00fcqavil\u0259l\u0259r imzalanm\u0131\u015f v\u0259 h\u0259min s\u0259n\u0259dl\u0259r Parlamentd\u0259 t\u0259sdiq olunmu\u015fdur.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/axc.preslib.az\/images\/photoarxiv\/fta13.jpg\" alt=\"\" title=\"Paris s&uuml;lh konfrans\u0131nda i\u015ftirak ed\u0259n Az\u0259rbaycan n&uuml;may\u0259nd\u0259 hey\u0259ti.Paris,1919.\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>Paris s\u00fclh konfrans\u0131nda i\u015ftirak ed\u0259n<br>Az\u0259rbaycan n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti. Paris,1919.<\/p>\n\n\n\n<p>C\u00fcmhuriyy\u0259t d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycanda parlament\u00e7ilik \u0259n\u0259n\u0259l\u0259ri getdikc\u0259 m\u00f6hk\u0259ml\u0259nir v\u0259 inki\u015faf edir, \u0259n m\u00fcasir parlament m\u0259d\u0259niyy\u0259ti formala\u015f\u0131rd\u0131. Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin m\u00f6vcud oldu\u011fu d\u00f6vrd\u0259, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259 155 parlament iclas\u0131 ke\u00e7irilmi\u015fdir ki, bunun da 10-u Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n (27 may-19 noyabr 1918-ci il), 145-i is\u0259 Az\u0259rbaycan Parlamentinin f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rdiyi d\u00f6vrd\u0259 (7 dekabr 1918-ci il \u2014 27 aprel 1920-ci il) olmu\u015fdur.<\/p>\n\n\n\n<p>Parlamentin m\u00fczakir\u0259sin\u0259 270-d\u0259n \u00e7ox qanun layih\u0259si \u00e7\u0131xar\u0131lm\u0131\u015f, onlardan 230-a yax\u0131n\u0131 q\u0259bul olunmu\u015fdu. Qanunlar q\u0131z\u011f\u0131n v\u0259 i\u015fg\u00fczar fikir m\u00fcbadil\u0259si \u015f\u0259raitind\u0259 m\u00fczakir\u0259 edilir, \u00f6z\u00fc d\u0259 yaln\u0131z \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc oxunu\u015fdan sonra q\u0259bul olunurdu.<br>Parlament qanunlar\u0131n\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131, m\u00fczakir\u0259si v\u0259 t\u0259sdiq olunmas\u0131nda 11 fraksiya v\u0259 qrupa m\u0259nsub olan mill\u0259t v\u0259kill\u0259ri i\u015ftirak edirdil\u0259r.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Parlamentinin 11 komissiyas\u0131 var idi.<br>Parlamentin f\u0259aliyy\u0259ti x\u00fcsusi olaraq bir m\u0259qs\u0259d \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rlanm\u0131\u015f nizamnam\u0259 \u2014 \u00abAz\u0259rbaycan Parlamentinin nakaz\u0131 (t\u0259limat\u0131)\u00bb \u0259sas\u0131nda idar\u0259 olunurdu.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Sovet Rusiyas\u0131n\u0131n h\u0259rbi m\u00fcdaxil\u0259si v\u0259 XI Q\u0131z\u0131l Ordu hiss\u0259l\u0259rinin qanl\u0131 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u015eimali Az\u0259rbaycan yenid\u0259n Rusiyan\u0131n t\u0259rkibin\u0259 qat\u0131lsa da, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti xalq\u0131m\u0131z\u0131n azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131 tarixind\u0259 d\u0259rin iz qoydu. C\u0259mi 23 ay ya\u015famas\u0131na baxmayaraq Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti s\u00fcbut etdi ki, \u0259n q\u0259ddar m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259 v\u0259 repressiya rejiml\u0259ri bel\u0259, Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n azadl\u0131q ideallar\u0131n\u0131 v\u0259 m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rini m\u0259hv etm\u0259y\u0259 qadir deyildir.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/axc.preslib.az\/images\/photoarxiv\/fta18.jpg\" alt=\"\" title=\"Xarici &ouml;lk\u0259l\u0259r\u0259 t\u0259hsil alma\u011fa g&ouml;nd\u0259ril\u0259n g\u0259ncl\u0259r\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259r\u0259 t\u0259hsil alma\u011fa g\u00f6nd\u0259ril\u0259n g\u0259ncl\u0259r<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n tarixind\u0259 ilk Parlamentli respublika olan Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti, eyni zamanda, b\u00fct\u00fcn \u015e\u0259rqd\u0259, \u043e c\u00fcml\u0259d\u0259n t\u00fcrk-islam d\u00fcnyas\u0131nda ilk demokratik, h\u00fcquqi v\u0259 d\u00fcny\u0259vi d\u00f6vl\u0259t n\u00fcmun\u0259si idi.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti \u00f6z\u00fcn\u00fcn siyasi qurulu\u015funa, h\u0259yata ke\u00e7irdiyi demokratik d\u00f6vl\u0259t quruculu\u011fu t\u0259dbirl\u0259rin\u0259, h\u0259m\u00e7inin qar\u015f\u0131s\u0131na qoydu\u011fu m\u0259qs\u0259d v\u0259 v\u0259zif\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u0259 Avropan\u0131n \u0259n\u0259n\u0259vi demokratik respublikalar\u0131ndan he\u00e7 d\u0259 geri qalm\u0131rd\u0131.<br>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin xalq\u0131m\u0131z\u0131n d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik v\u0259 ictimai-siyasi fikir tarixind\u0259 rolu misilsizdir.<\/p>\n\n\n\n<p>C\u0259mi 23 ay ya\u015famas\u0131na baxmayaraq, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti s\u00fcbut etdi ki, Az\u0259rbaycan xalq\u0131 m\u00fcst\u0259qil ya\u015fama\u011fa, \u00f6z d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rini b\u0259rpa etm\u0259y\u0259 qadirdir.<br>Az\u0259rbaycan xalq\u0131 1991-ci ild\u0259 \u00f6z d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini b\u0259rpa etdikd\u0259n sonra Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin ideallar\u0131n\u0131 davam etdir\u0259r\u0259k bu tarixi varislik \u00fcz\u0259rind\u0259 yeni m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tini yaratm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>1918-ci il may\u0131n 28-d\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin yarad\u0131lmas\u0131 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n h\u0259yat\u0131na b\u00f6y\u00fck v\u0259 \u0259lam\u0259tdar hadis\u0259 kimi \u0259b\u0259di daxil olmu\u015fdur. H\u0259min tarix Respublika g\u00fcn\u00fc kimi<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":99796,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3,7],"tags":[],"class_list":["post-99795","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-gundm","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/99795","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=99795"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/99795\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":99797,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/99795\/revisions\/99797"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/99796"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=99795"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=99795"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=99795"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}