{"id":99823,"date":"2024-05-28T23:24:32","date_gmt":"2024-05-28T19:24:32","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=99823"},"modified":"2024-05-28T23:24:33","modified_gmt":"2024-05-28T19:24:33","slug":"ir%c9%99van-erm%c9%99nil%c9%99r%c9%99-nec%c9%99-verildi-senedler","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=99823","title":{"rendered":"\u0130r\u0259van erm\u0259nil\u0259r\u0259 nec\u0259 verildi \u2013\u00a0S\u018fN\u018fDL\u018fR"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>May\u0131n 29-u Az\u0259rbaycan\u0131n tarixi torpa\u011f\u0131 olan \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n erm\u0259nil\u0259r\u0259 verildiyi g\u00fcnd\u00fcr. Bu, nec\u0259 v\u0259 niy\u0259 ba\u015f vermi\u015fdi?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Q\u0259rbi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n verilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn z\u0259min Birinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si ill\u0259rind\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. \u015e\u0259rqi Anadolunu \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u00fccuma ke\u00e7\u0259n Rusiya ordusunun t\u0259rkibind\u0259 150 min erm\u0259ni \u0259sg\u0259ri var idi. 1917-ci ilin noyabr\u0131nda Rusiyada hakimiyy\u0259t \u00e7evrili\u015find\u0259n sonar rus qo\u015funlar\u0131 silah-sursat\u0131 erm\u0259ni komandirl\u0259rin\u0259 t\u0259hvil ver\u0259r\u0259k, geri \u00e7\u0259kilir. Bundan sonra 1918-ci ilin mart soyq\u0131r\u0131m\u0131 il\u0259 kulminasiyas\u0131na \u00e7atan talanlar ba\u015flay\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Andranikin, Hamazasp\u0131n, Dronun, Njdehin komandanl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda geri \u00e7\u0259kil\u0259n erm\u0259ni ordusu \u0259vv\u0259lc\u0259 \u018frzurum v\u0259 Qars vilay\u0259tl\u0259rind\u0259, sonra is\u0259 \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda v\u0259 Z\u0259ng\u0259zurda m\u00fcs\u0259lmanlara qar\u015f\u0131 \u0259sl soyq\u0131r\u0131m h\u0259yata ke\u00e7irir. 1918-ci ilin mart ay\u0131nad\u0259k erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri t\u0259kc\u0259 \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n \u0130r\u0259van q\u0259zas\u0131nda 32, E\u00e7im\u0259dzin q\u0259zas\u0131nda 84, Novo-B\u0259yazid q\u0259zas\u0131nda 7 v\u0259 S\u00fcrm\u0259li q\u0259zas\u0131nda 75 k\u0259ndi \u2013 \u00fcst-\u00fcst\u0259 198 k\u0259ndi darmada\u011f\u0131n etmi\u015f, h\u0259min q\u0259zalarda t\u0259qrib\u0259n 135 min n\u0259f\u0259r soyda\u015f\u0131m\u0131z soyq\u0131r\u0131ma m\u0259ruz qoymu\u015fdu.<\/p>\n\n\n\n<p>Y\u0259ni \u0130r\u0259van q\u0259zas\u0131nda ya\u015fayan m\u00fcs\u0259lman \u0259hali faktik olaraq taleyin \u00f6hd\u0259sin\u0259 burax\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Onlara yiy\u0259 duran, m\u00fcdafi\u0259 ed\u0259n yox idi. \u00dcmid ancaq Osmanl\u0131ya ola bil\u0259rdi\u2026<\/p>\n\n\n\n<p>Bel\u0259 bir v\u0259ziyy\u0259td\u0259 1918-ci il may\u0131n 26-da C\u0259nubi Qafqaz Seymi \u00f6z\u00fcn\u00fc burax\u0131r v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan m\u00fcst\u0259qilliyini elan edir.&nbsp;<strong>M\u00fcs\u0259lman Milli \u015euras\u0131n\u0131n may\u0131n 27-d\u0259 ke\u00e7iril\u0259n iclas\u0131nda N\u0259sib b\u0259y Yusifb\u0259yov bildirir ki, Batum konfrans\u0131nda t\u0259msil olunan T\u00fcrkiy\u0259 (Osmanl\u0131) n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin q\u0259na\u0259ti bel\u0259dir ki, C\u0259nubi Qafqaz m\u00fcst\u0259qilliyini qorumal\u0131d\u0131r, onun birliyinin v\u0259 h\u0259mr\u0259yliyinin qorunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn erm\u0259nil\u0259r\u0259 bir q\u0259d\u0259r torpaq g\u00fcz\u0259\u015ft olunmal\u0131d\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Yum\u015faq des\u0259k, bu, olduqca q\u0259rib\u0259 yana\u015fma idi. Hans\u0131 C\u0259nubi Qafqaz\u0131n hans\u0131 m\u00fcst\u0259qilliyind\u0259n s\u00f6hb\u0259t ged\u0259 bil\u0259rdi h\u0259min vaxt?<\/p>\n\n\n\n<p>1918-ci il may\u0131n 29-da Tiflisd\u0259 Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n iclas\u0131n\u0131n 3 n\u00f6mr\u0259li protokoluna g\u00f6r\u0259, F\u0259t\u0259li xan Xoyski Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259ni federasiyas\u0131 \u0259razil\u0259rinin s\u0259rh\u0259dl\u0259ri m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 dair erm\u0259ni Milli \u015euras\u0131 il\u0259 apard\u0131qlar\u0131 dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259ri bar\u0259d\u0259 m\u0259ruz\u0259 edir.<\/p>\n\n\n\n<p>Xoyski bildirir ki, Erm\u0259ni federasiyas\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn onlara siyasi m\u0259rk\u0259z laz\u0131md\u0131r; Aleksandropol (G\u00fcmr\u00fc) T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 ke\u00e7diyi \u00fc\u00e7\u00fcn bel\u0259 m\u0259rk\u0259zin \u0130r\u0259van ola bil\u0259r. Bundan sonra \u0130r\u0259van\u0131n erm\u0259nil\u0259r\u0259 g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 gedilm\u0259sinin z\u0259ruri oldu\u011funu deyir.<\/p>\n\n\n\n<p><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/azvision.az\/photos\/protokol3.jpg\"><br>(Milli \u015euran\u0131n iclas\u0131n\u0131n 3 n\u00f6mr\u0259li protokolundan \u00e7\u0131xar\u0131\u015f)<\/p>\n\n\n\n<p><em>Bu yerd\u0259c\u0259 qeyd ed\u0259k ki, erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259rini t\u0259qib ed\u0259n t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131 1918-ci ilin may\u0131nda G\u00fcmr\u00fc v\u0259 B\u00f6y\u00fck Qarakils\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rini erm\u0259ni d\u0259st\u0259l\u0259rind\u0259n t\u0259mizl\u0259mi\u015fdi. Amma \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rinin 7 kilometrliyind\u0259ki Uluxanl\u0131 stansiyas\u0131nad\u0259k g\u0259lib \u00e7atsa da, \u015f\u0259h\u0259r\u0259 daxil olmadan Nax\u00e7\u0131van istiqam\u0259tind\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t etmi\u015fdil\u0259r.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>X\u0259lil b\u0259y Xasm\u0259mm\u0259dov, M\u0259mm\u0259d Yusif C\u0259f\u0259rov, \u018fkb\u0259r a\u011fa \u015eeyx\u00fclislamov, M\u0259h\u0259mm\u0259d M\u0259h\u0259rr\u0259mov bu m\u0259s\u0259l\u0259 \u00fczr\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259r\u0259k, \u0130r\u0259van\u0131n erm\u0259nil\u0259r\u0259 g\u00fcz\u0259\u015ftini tarixi z\u0259rur\u0259t, lab\u00fcd b\u0259db\u0259xtlik adland\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<p>Milli \u015euran\u0131n \u0130r\u0259vandan olan \u00fczvl\u0259ri bu g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 d\u0259rhal \u00f6z etiraz\u0131n\u0131 bildirirl\u0259r. Bu m\u0259s\u0259l\u0259 \u00fczr\u0259 s\u0259sverm\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 28 \u015eura \u00fczv\u00fcnd\u0259n 16-s\u0131 \u0130r\u0259van\u0131n g\u00fcz\u0259\u015ft edilm\u0259sinin lehin\u0259, 1 n\u0259f\u0259r \u0259leyhin\u0259 s\u0259s vermi\u015f, 3 n\u0259f\u0259r bit\u0259r\u0259f qal\u0131b. Bel\u0259likl\u0259, Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131 \u0130r\u0259van\u0131n Erm\u0259nistana g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 gedilm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul edir.<\/p>\n\n\n\n<p>1918-ci il may\u0131n 28-d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n v\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyi elan edilir.&nbsp;<strong>May\u0131n 29-da M\u00fcs\u0259lman Milli \u015euras\u0131n\u0131n iclas\u0131nda \u0130r\u0259van\u0131n siyasi m\u0259rk\u0259z kimi Erm\u0259nistana g\u00fcz\u0259\u015ft edilm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul olunur.&nbsp;<\/strong>Lakin&nbsp;<strong>q\u0259rar Milli \u015euran\u0131n 28 \u00fczv\u00fcnd\u0259n 16-s\u0131n\u0131n raz\u0131l\u0131\u011f\u0131, \u00fc\u00e7 n\u0259f\u0259rin bit\u0259r\u0259f qalmas\u0131 v\u0259 bir n\u0259f\u0259rin etiraz s\u0259si il\u0259 q\u0259bul edilir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Milli \u015euran\u0131n iyunun 1-d\u0259 ke\u00e7iril\u0259n iclas\u0131nda&nbsp;<strong>\u015euran\u0131n \u0130r\u0259vandan olan \u00fczvl\u0259ri Mir Hiday\u0259t Seyidov, Ba\u011f\u0131r Rizayev v\u0259 N\u0259riman b\u0259y N\u0259rimanb\u0259yov \u0130r\u0259van\u0131n Erm\u0259nistana g\u00fcz\u0259\u015ft edilm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rara yaz\u0131l\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 etirazlar\u0131n\u0131 bildirs\u0259l\u0259r d\u0259, n\u0259tic\u0259si olmur.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259ti H\u00f6kum\u0259tinin ba\u015f naziri F\u0259t\u0259li xan Xoyski may\u0131n 29-da xarici i\u015fl\u0259r naziri M\u0259mm\u0259d H\u0259s\u0259n Hac\u0131nskiy\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201cBiz erm\u0259nil\u0259rl\u0259 b\u00fct\u00fcn m\u00fcbahis\u0259l\u0259r\u0259 son qoyduq, onlar ultimatumu q\u0259bul ed\u0259c\u0259k v\u0259 muharib\u0259ni qurtaracaqlar. Biz \u0130r\u0259van\u0131 onlara g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 getdik\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Amma bunun tam \u0259ksi olur: Erm\u0259ni h\u00f6kum\u0259ti Tiflisd\u0259n \u0130r\u0259vana k\u00f6\u00e7d\u00fckd\u0259n sonra \u0130r\u0259vanda v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n dig\u0259r tarixi torpaqlar\u0131nda az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131 davam etdirir.<\/p>\n\n\n\n<p><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/azvision.az\/photos\/protokol4.jpg\"><br>(Milli \u015euran\u0131n iclas\u0131n\u0131n 4 n\u00f6mr\u0259li protokolu)<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130yunun 4-d\u0259 Batumda T\u00fcrkiy\u0259 il\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda imzalanan s\u00fclh v\u0259 dostluq haqq\u0131nda bar\u0131\u015f m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 \u0259sas\u0259n, Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n \u0259razisi t\u0259qrib\u0259n 10 min kv.km, \u0259halisi is\u0259 321 min n\u0259f\u0259r (o c\u00fcml\u0259d\u0259n 230 min erm\u0259ni, 80 min m\u00fcs\u0259lman, 5 min yezidi k\u00fcrdl\u0259ri, 6 min dig\u0259r mill\u0259tl\u0259r) t\u0259\u015fkil edirdi. Bu respublikan\u0131n \u0259razisin\u0259 Novo-B\u0259yazid q\u0259zas\u0131, \u0130r\u0259van q\u0259zas\u0131n\u0131n be\u015fd\u0259 \u00fc\u00e7\u00fc, E\u00e7mi\u0259dzin q\u0259zas\u0131n\u0131n d\u00f6rdd\u0259 biri, Aleksandropol q\u0259zas\u0131n\u0131n d\u00f6rdd\u0259 biri daxil idi.<\/p>\n\n\n\n<p>Milli \u015euran\u0131n iyunun 13-d\u0259 ke\u00e7iril\u0259n iclas\u0131nda erm\u0259nil\u0259rin m\u00fcs\u0259lmanlara qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri q\u0131r\u011f\u0131nlar bar\u0259d\u0259 \u0130r\u0259vandan g\u0259l\u0259n x\u0259b\u0259rl\u0259r m\u00fczakir\u0259 edilir. \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 \u0259razisind\u0259 ev-e\u015fiyind\u0259n did\u0259rgin sal\u0131nan v\u0259 ac-yalavac dolanan qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n say\u0131n\u0131n 150 min n\u0259f\u0259r\u0259 \u00e7atd\u0131\u011f\u0131, erm\u0259nil\u0259rin 206 k\u0259ndi da\u011f\u0131td\u0131\u011f\u0131 bildirilir. Milli \u015eura \u0130r\u0259van quberniyas\u0131ndak\u0131 qa\u00e7q\u0131nlara maddi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn n\u00fcmay\u0259nd\u0259 g\u00f6nd\u0259rm\u0259yi q\u0259rara al\u0131r. H\u0259m\u00e7inin \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 \u0259razisind\u0259 m\u00f6vcud olan t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131n\u0131n komandanl\u0131\u011f\u0131ndan xahi\u015f edilmi\u015fdi ki, qa\u00e7q\u0131nlara \u0259rzaq yard\u0131m\u0131 etsin v\u0259 onlar\u0131n \u00f6z yer-yurdlar\u0131na qay\u0131tmalar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tin\u0259 t\u0259sir g\u00f6st\u0259rsin.<\/p>\n\n\n\n<p>Andranikin komandanl\u0131\u011f\u0131 altinda erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259rinin Z\u0259ng\u0259zuru \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259si, Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tinin Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131 m\u00fcbahis\u0259li \u0259razi hesab etm\u0259si Az\u0259rbaycan diplomatiyas\u0131n\u0131 adekvat add\u0131m atma\u011fa vadar etmi\u015fdi. Az\u0259rbaycan\u0131n G\u00fcrc\u00fcstandak\u0131 diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259si Erm\u0259nistan\u0131n G\u00fcrc\u00fcstandak\u0131 n\u00fcmay\u0259nd\u0259sin\u0259 m\u0259ktubunda Qaraba\u011f\u0131n m\u00fcbahis\u0259li zona hesab edilm\u0259si haqq\u0131nda Erm\u0259nistan\u0131n iddias\u0131n\u0131n t\u0259r\u0259fl\u0259r aras\u0131nda \u0259ld\u0259 olunmu\u015f raz\u0131l\u0131\u011f\u0131n pozulmas\u0131 dem\u0259k oldu\u011funu, Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259finin d\u0259 \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rin\u0259, \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n E\u00e7mi\u0259dzin, Novo-B\u0259yazid v\u0259 \u0130r\u0259van q\u0259zalar\u0131n\u0131n bir hiss\u0259sin\u0259 olan h\u00fcququnu \u00f6z\u00fcnd\u0259 saxlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirmi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<p>1918-ci il oktyabr\u0131n 30-da imzalanan Mudros sazi\u015fin\u0259 \u0259sas\u0259n t\u00fcrk qo\u015funlarinin C\u0259nubi Qafqazdan geri \u00e7\u0259kilm\u0259sind\u0259n sonra erm\u0259nil\u0259rin \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 \u0259razisind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 k\u00fctl\u0259vi qar\u0259t -q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n\u0131n ikinci m\u0259rh\u0259l\u0259sini h\u0259yata ke\u00e7irirl\u0259r. \u0130r\u0259van Quberniyas\u0131 H\u0259myerlil\u0259ri T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n s\u0259dri Teymur xan Makinskinin 4 yanvar 1919-cu ild\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi m\u0259lumatda deyilirdi ki, 1917-ci ilin dekabr\u0131ndan 1918-ci ilin iyun ay\u0131na \u2013 y\u0259ni t\u00fcrk qo\u015funlar\u0131n\u0131n g\u0259li\u015fin\u0259d\u0259k \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda erm\u0259ni h\u0259rbi d\u0259st\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n 200-d\u0259n \u00e7ox m\u00fcs\u0259lman ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si da\u011f\u0131d\u0131l\u0131b, qar\u0259t edilib, yand\u0131r\u0131l\u0131b, \u0259halisinin bir qismi \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcb, bir qismi d\u0259 da\u011flara qa\u00e7araq acl\u0131qdan v\u0259 soyuqdan m\u0259hv olublar. Onun m\u0259lumat\u0131na g\u00f6r\u0259, erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri S\u00fcrm\u0259li q\u0259zas\u0131n\u0131 b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259, \u0130r\u0259van, E\u00e7mi\u0259dzin, \u015e\u0259rur-D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259z q\u0259zalar\u0131n\u0131n bir hiss\u0259sini \u0259l\u0259 ke\u00e7ir\u0259r\u0259k Nax\u00e7\u0131van istiqam\u0259tind\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t edirl\u0259r. T\u0259qsirsiz m\u00fcs\u0259lman \u0259halisi ya m\u0259hv edilir, ya da \u00f6z k\u0259ndl\u0259rind\u0259n qovularaq da\u011f yollar\u0131 il\u0259 \u0130rana qa\u00e7\u0131rlar ki, bu da el\u0259 lab\u00fcd \u00f6l\u00fcm dem\u0259kdir. Teymur xan Makinski zorla bo\u015fald\u0131lm\u0131\u015f m\u00fcs\u0259lman k\u0259ndl\u0259rind\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n g\u0259l\u0259n erm\u0259ni qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n\u0131n m\u0259skunla\u015fd\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaz\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>4 yanvar 1919-cu ild\u0259 parlamentin \u00fczvl\u0259ri Teymur xan Makinskinin, M\u0259h\u0259rr\u0259m M\u04d9h\u04d9rr\u04d9movun, \u04d8kb\u04d9ra\u011fa \u015eeyx\u00fclislamovun v\u0259 \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 ziyal\u0131lar\u0131n\u0131n bir qrupunun imzas\u0131 il\u0259 parlament s\u0259drin\u0259 \u00fcnvanlanan m\u00fcraci\u0259td\u0259 deyilirdi ki, \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda s\u0131rf m\u00fcs\u04d9lmanlar il\u04d9 m\u04d9skun 500 min \u04d9\u04bbali \u00f6zl\u0259rini Az\u04d9rbaycan\u0131n ayr\u0131lmaz bir par\u00e7as\u0131 hesab edir v\u0259 arzu edirl\u04d9r ki, talel\u04d9ri Paris s\u00fcl\u04bb konfrans\u0131nda \u04bb\u04d9ll oluncaya q\u04d9d\u04d9r asayi\u015f i\u00e7ind\u0259 ya\u015famalar\u0131na erm\u0259nil\u0259r mane olmas\u0131nlar. Erm\u0259ni qo\u015funlar\u0131n\u0131n t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n miqyas\u0131 sadaland\u0131qdan sonra parlamentd\u0259n xahi\u015f edilirdi ki, \u0130r\u04d9van m\u00fcs\u04d9lmanlar\u0131n\u0131n m\u00f6vcudiyy\u0259tinin m\u00fc\u04bbafiz\u04d9si \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131m g\u04d9l\u04d9n t\u04d9dbirl\u0259r g\u00f6r\u00fcls\u00fcn.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u00fctt\u0259fiql\u0259rin C\u0259nubi Qafqazdak\u0131 qo\u015funlar\u0131n\u0131n komandan\u0131 general A.Tomsonun erm\u0259nip\u0259r\u0259st m\u00f6vqeyi erm\u0259nil\u0259ri yeni-yeni \u0259razil\u0259ri \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259y\u0259 i\u015ftahland\u0131r\u0131rd\u0131.&nbsp;<strong>1919-cu il may\u0131n 28-d\u0259 Erm\u0259nistan Parlamenti T\u00fcrkiy\u0259nin 6 vilay\u0259tinin Erm\u0259nistana ilhaq edilm\u0259kl\u0259 \u201cBirl\u0259\u015fmi\u015f Erm\u0259nistan\u201d d\u00f6vl\u0259tinin qurulmas\u0131 haqq\u0131nda akt q\u0259bul edir. \u201cBirl\u0259\u015fmi\u015f Erm\u0259nistan\u201da Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tinin Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 iddia etdiyi \u0259razil\u0259r d\u0259 daxil edilmi\u015fdi.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u201cAz\u0259rbaycan\u201d (rusca) q\u0259zeti 29 iyun-1 iyul 1919-cu il tarixl\u0259rind\u0259 d\u0259rc edilmi\u015f \u201cErm\u0259nistanda m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n v\u0259ziyy\u0259ti\u201d m\u0259qal\u0259sind\u0259 \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rinin az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halisinin faci\u0259li v\u0259ziyy\u0259t haqq\u0131nda yaz\u0131rd\u0131: \u201c\u0130r\u0259vanda g\u00f6z\u0259l evl\u0259rin v\u0259 ba\u011flar\u0131n b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti m\u00fcs\u0259lmanlara m\u0259xsus idi\u2026 T\u00fcrk qo\u015funlar\u0131 \u0130r\u0259vana yax\u0131nla\u015fd\u0131\u011f\u0131 zaman \u015f\u0259h\u0259rin m\u00fcs\u0259lman \u0259halisi n\u0259d\u0259ns\u0259 qorxaraq \u015f\u0259h\u0259ri t\u0259rk etmi\u015fdi. Onlar\u0131n mal\u0131na, m\u00fclk\u00fcn\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n olan erm\u0259ni qa\u00e7q\u0131nlar sahib \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131lar. Erm\u0259nistan hakimiyy\u0259tini q\u0259bul ed\u0259n m\u00fcs\u0259lmanlar \u015f\u0259h\u0259r\u0259 geri qay\u0131dark\u0259n yollarda erm\u0259ni silahl\u0131lar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n tamamil\u0259 qar\u0259t edilmi\u015fdil\u0259r\u2026 Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259ti minl\u0259rl\u0259 qar\u0259t edilmi\u015f, ac-yalavac, x\u0259st\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 a\u00e7\u0131q havada ya\u015fama\u011fa m\u0259cbur edir\u2026 M\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n \u00e7\u0259kdiyi i\u015fg\u0259nc\u0259l\u0259ri t\u0259svir etm\u0259k \u00e7\u0259tindir. \u00c7oxlar\u0131 buna d\u00f6zm\u00fcr v\u0259 d\u0259li olurlar\u2026\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan Parlamentinin 5 yanvar 1920-ci ild\u0259 ke\u00e7iril\u0259n iclas\u0131nda qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n m\u0259s\u0259l\u0259si m\u00fczakir\u0259 edilmi\u015f, Erm\u0259nistandan 300 min qa\u00e7q\u0131n\u0131n g\u0259ldiyi qeyd olunmu\u015fdu.<\/p>\n\n\n\n<p>1920-ci ilin aprelind\u0259 Az\u0259rbaycanda bol\u015fevikl\u0259rin hakimiyy\u0259ti \u0259l\u0259 almas\u0131ndan sonra yaranm\u0131\u015f f\u00fcrs\u0259td\u0259n istifad\u0259 ed\u0259n da\u015fnak h\u00f6kum\u0259tinin az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri q\u0131r\u011f\u0131nlar yeni m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 q\u0259d\u0259m qoyaraq daha k\u00fctl\u0259vi v\u0259 k\u0259skin xarakter al\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n bir qisminin erm\u0259ni q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131ndan canlar\u0131n\u0131 salamat qurtarmalar\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131ca s\u0259b\u0259bl\u0259ri onlar\u0131n kompakt \u015f\u0259kild\u0259 (\u015f\u0259h\u0259rin D\u0259mirbulaq, T\u0259p\u0259ba\u015f\u0131, Qala \u015f\u0259h\u0259r v\u0259 K\u00f6hn\u0259 \u015f\u0259h\u0259r hiss\u0259l\u0259rind\u0259) m\u0259skun olmalar\u0131, Az\u0259rbaycan\u0131n diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyinin, Az\u0259rbaycan Himay\u0259\u00e7ilik nazirliyinin, Bak\u0131 M\u00fcs\u0259lman Xeyriyy\u0259 C\u0259miyy\u0259tinin \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin m\u00fcmk\u00fcn q\u0259d\u0259r n\u0259zar\u0259tl\u0259ri olmu\u015fdu. Yerl\u0259rd\u0259 is\u0259 bel\u0259 n\u0259zar\u0259t olmad\u0131\u011f\u0131ndan erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 q\u0259tl v\u0259 qar\u0259tl\u0259ri ist\u0259dikl\u0259ri \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irirdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>1916-c\u0131 ild\u0259 \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda 373582 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 t\u0259sbit edildiyi halda, 1920-ci ilin noyabr\u0131nda Erm\u0259nistan SSR-d\u0259 c\u0259misi 12 min n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Erm\u0259nistanda sovet hakimiyy\u0259ti qurulduqdan sonra az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n az bir qismi \u00f6z evl\u0259rin\u0259 qay\u0131da bilmi\u015fdi. 1922-ci ild\u0259 \u0130r\u0259vanda c\u0259misi 5124 az\u0259rbaycanl\u0131 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 halda, erm\u0259nil\u0259rin say\u0131 40396 n\u0259f\u0259r\u0259 \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, 1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycanl\u0131lar 2,5 d\u0259f\u0259 azalm\u0131\u015f, erm\u0259nil\u0259rin say\u0131 is\u0259 t\u0259qrib\u0259n 4 d\u0259f\u0259 artm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u015eahan\u0259 R\u0259himli<\/strong><br><em>(Material\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131nda \u201cAz\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Ensiklopediyas\u0131\u201dndan, h\u0259m\u00e7inin tarix\u00e7i alim Nazim Mustafan\u0131n kitab v\u0259 m\u0259qal\u0259l\u0259rind\u0259n istifad\u0259 olunub)<\/em><br><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>May\u0131n 29-u Az\u0259rbaycan\u0131n tarixi torpa\u011f\u0131 olan \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n erm\u0259nil\u0259r\u0259 verildiyi g\u00fcnd\u00fcr. Bu, nec\u0259 v\u0259 niy\u0259 ba\u015f vermi\u015fdi? Q\u0259rbi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n verilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn z\u0259min Birinci<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":99824,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-99823","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-gundm"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/99823","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=99823"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/99823\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":99825,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/99823\/revisions\/99825"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/99824"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=99823"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=99823"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=99823"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}