Sadir Surxay oğlu Məmmədovun ömür yolunda vətəndaş mətinliyi ilə ziyalı təmkini, zabit tələbkarlığı ilə müəllim qayğıkeşliyi birləşir. Onun haqqında danışmaq Qarabağın ağır günlərində üzərinə düşən məsuliyyətdən çəkinməyən, təhlükə qarşısında xidməti borcunu unutmayan bir Azərbaycan oğlundan danışmaqdır. Şuşada, Xankəndində, Ağdərədə keçən xidmət illəri, ölüm təhlükəsi ilə üz-üzə yerinə yetirilən tapşırıqlar, sonralar elmi araşdırmalarda və tələbə auditoriyalarında davam edən zəhmət eyni məsləyə bağlıdır: xalqa və Vətənə sədaqətlə xidmət etmək.
Qarabağ müharibəsi veteranı, istefada olan polis polkovniki, hüquq üzrə fəlsəfə doktoru, Bakı Slavyan Universitetinin dosenti Sadir Məmmədovun adı uzun illərdir “Zəhmli polkovnik” kimi də çəkilir. Lakin bu adın arxasında yalnız sərtlik axtarmaq onun şəxsiyyətini bütövlükdə görməmək olardı. Öz müsahibəsində də bildirdiyi kimi, onun üçün başlıca mükafat tabeliyindəki əməkdaşların sağ qalması, təhlükəsizliyinin qorunması olub. Deməli, həmin zəhm tələbkarlıq qədər məsuliyyətdən, rəhbərlik qədər insan qayğısından doğub.
Bu gün — 20 noyabr 2026-cı ildə onun ömür yoluna nəzər salarkən iki tarixin üzərində xüsusilə dayanmaq lazım gəlir. Birindən otuz beş il, digərindən altı il keçir. Birincisi Qarakənd faciəsinin qara xəbəri ilə, ikincisi Ağdamın azadlıq müjdəsi ilə xalq yaddaşına yazılıb. Təqvimdə eyni günə düşən bu iki hadisə Sadir müəllimin həyatında da dərin məna daşıyır: biri xidmət yoldaşlarının itkisinin ağrısını, digəri doğma yurdun azadlığını ifadə edir.
Bu iki 20 noyabrın mənasını duymaq üçün onun keçdiyi yola qayıtmaq gərəkdir
Sadir Məmmədov 1950-ci il fevralın 14-də Ağdam rayonunun Kəngərli kəndində dünyaya gəlib. İlk ali təhsilini tarix sahəsində alıb, əmək fəaliyyətinə doğma rayonunda müəllimliklə başlayıb, məktəbdə direktor müavini işləyib. Sonra tale onu daxili işlər orqanlarına gətirib. Özbəkistanda keçən xidmət illəri, cinayət axtarışı sahəsində qazandığı təcrübə peşəkar hazırlığının mühüm mərhələsi olub. 1984-cü ildə Moskvada SSRİ Daxili İşlər Nazirliyinin Akademiyasını fərqlənmə diplomu ilə bitirdikdən sonra Bakıda milis məktəbində müəllim və kafedra rəisi kimi çalışıb, daha sonra cinayət axtarışı sahəsində xidmətini davam etdirib.
Müəllimliklə hüquq mühafizə xidmətinin onun taleyində erkən qovuşması diqqətəlayiqdir. Birində insan yetişdirmək, digərində insanın təhlükəsizliyini qorumaq məsuliyyəti vardı. Sonrakı illərdə bu iki təcrübə bir-birini tamamlayacaq, həyatın sərt sınaqlarından keçmiş zabitin sözü auditoriyada da xüsusi çəki qazanacaqdı.
Qarabağda vəziyyət ağırlaşanda Sadir Məmmədov peşəkar hazırlığını ən çətin şəraitdə sınamalı oldu. 1989-cu ildə Şuşa rayon daxili işlər şöbəsinin rəisi, 1990-cı ildə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti Daxili İşlər İdarəsinin rəis müavini vəzifələrində çalışdı. Həmin dövrdə bu vəzifələrin məsuliyyəti gündəlik xidməti işlərin çərçivəsindən çoxdan çıxmışdı. İnsanların müdafiəsi, yaşayış məntəqələrinə gedən yolların təhlükəsizliyi, silahlı hücumların qarşısının alınması hər gün təxirəsalınmaz qərarlar tələb edirdi.
Onun özü də dəfələrlə hücum və sui-qəsd təhlükəsi ilə üzləşmişdi. Rüstəm Kamalın “Tanı oğlunu, Vətən!” kitabında toplanmış xatirələr həmin təhlükənin konkret mənzərəsini yaradır. 1991-ci il yanvarın 28-də Xocavənddə xidməti avtomobilinin atəşə tutulması, iştirak etdiyi toplantının qumbaraatan hücumuna məruz qalması, yollarda qurulan pusqular bu xidmətin hansı şəraitdə keçdiyini göstərir. Kitabda hüquqşünas Habil Qurbanovun xatirələrində də onun maşınının dəfələrlə gülləbaran edildiyi bildirilir.
Belə şəraitdə insanın xarakterini vəzifə adı deyil, təhlükə anında verdiyi qərar üzə çıxarır. Başqasının köməyə ehtiyacı olan yerə getmək, yolun təhlükəli olduğunu bilə-bilə tapşırığı yerinə yetirmək, təşvişə düşmüş adamlara arxa olmaq zabitdən həm hazırlıq, həm də möhkəm iradə istəyirdi. Sadir müəllimin xidmət yolunun qiyməti həmin gündəlik məsuliyyətdə aydın görünür.
Sonra 1991-ci ilin 20 noyabrı gəldi
Xocavənd rayonunun Qarakənd kəndi yaxınlığında dövlət və hökumət nümayəndələrini, müşahidəçiləri, jurnalistləri aparan Mi-8 vertolyotu erməni silahlıları tərəfindən vuruldu. Azərbaycanın müstəqilliyinin ilk aylarında baş vermiş bu faciə ölkəni ağır sarsıntıya məruz qoydu. Dövlət katibi Tofiq İsmayılovun, Baş prokuror İsmət Qayıbovun, dövlət müşaviri Məhəmməd Əsədovun və digər tanınmış şəxslərin itkisi ümumxalq kədərinə çevrildi.
Sadir Məmmədovun həmin günlə bağlı xatirəsində insanı düşündürən bir məqam var. Özünün söylədiyinə görə, o da vertolyota daxil olmuşdu. Lakin Məhəmməd Əsədov adam çoxluğunu nəzərə alaraq onun qolundan tutub qalmasını istəmişdi. Sadir müəllim geri dönərkən İsmət Qayıbovla qarşılaşmış, onlar axşam Bakıya qayıtmaq barədə danışmışdılar. Az sonra havaya qalxan vertolyotdan bir daha sağ qayıdan olmadı.
Adi görünən bir qərarla insan taleyinin istiqaməti dəyişmişdi. Həmin anın ağırlığı isə sonradan, uçuşun necə başa çatdığı məlum olanda bütün dəhşəti ilə üzə çıxmışdı.
Faciə barədə xəbər alan Sadir Məmmədov həmkarı Mehman Hüseynovla birlikdə Daxili İşlər Nazirliyinə məlumat verərək hadisə bölgəsinə yollanmışdı. Onun xatirələrində qaranlıqda alova doğru getmələri, güclü yanğın üzündən vertolyota yaxınlaşmağın mümkün olmaması təsvir edilir. Ertəsi gün isə o, hadisə yerinə gedən və ağır mənzərənin şahidi olan şəxslər sırasında idi.
Ona görə də Qarakənd Sadir müəllim üçün yalnız haqqında oxuduğu, ildönümündə yad etdiyi bir faciə deyil. Bu tarix onun xidmət yaddaşının içindən keçir. Səhər görüşdüyü insanların axşama sağ qalmaması, yerinə yetirilməli olan ağır vəzifələr, xalqın böyük itkisi bir günün yaddaşında qovuşur.
1992-ci il daha ağır sınaqlar gətirdi. Sadir Məmmədovun Xankəndindəki xidməti, sonralar Ağdərədə polis rəisi kimi fəaliyyəti həmin dövrün xatirələrində yaşayır. Yazıçı-publisist Aqil Abbasın ona həsr etdiyi “Xankəndindən sonuncu çıxan polkovnik” oçerkinin adı da bu münasibətin ifadəsidir. Aqil Abbasın onun haqqında yazdığı sözlər xidmət yolunun təhlükəsini yığcam göstərir: “Onu hər saat terror gözləyirdi, hər saat ölüm gözləyirdi”.
1992-ci il mayın 8-də Şuşanın işğalı isə bütün xalqımız kimi, vaxtilə bu şəhərdə xidmət etmiş Sadir Məmmədov üçün də ağır tarixi itki idi. Şuşa onun tərcümeyi-halında vəzifə yerinin adı olmaqla yanaşı, üzərinə məsuliyyət götürdüyü, insanlarını qorumağa çalışdığı bir şəhər idi.
Sonrakı illərdə o, hüquq mühafizə orqanlarında fəaliyyətini davam etdirdi, Azərbaycanda narkotik cinayətkarlığına qarşı mübarizə və nəqliyyat polisi sistemində məsul vəzifələrdə çalışdı. 2005-ci ildə istefaya çıxdı. Lakin fəal əmək həyatı bununla başa çatmadı. 2007-ci ildə narkotik cinayətkarlığı və ona qarşı mübarizə problemlərinə həsr olunmuş tədqiqatını müdafiə etdi, 2010-cu ildən Bakı Slavyan Universitetində elmi-pedaqoji fəaliyyətə başladı.
Beləcə, müəllimliklə başlanan yol zəngin xidmət təcrübəsindən keçərək yenidən tələbə auditoriyasına qayıtdı. Bu dəfə gənclərin qarşısında hadisələr barədə yalnız kitablardan məlumat alan müəllim dayanmırdı. Onlara dövlətə xidmətin məsuliyyətini öz həyatı ilə tanımış, hüququn müdafiəsinin bəzən hansı ağır şəraitdə həyata keçirildiyini görmüş bir insan dərs deyirdi.
Beş monoqrafiya, iki dərs vəsaiti, yetmişdən çox elmi məqalə onun uzunmüddətli zəhmətinin bəhrəsidir. Əsərlərinin bir hissəsinin xarici ölkələrdə, müxtəlif dillərdə nəşri bu fəaliyyətin coğrafiyasını genişləndirib. Onun elmi maraqlarında hüquq məsələləri ilə yanaşı, Qarabağ həqiqətlərinin öyrənilməsi və dünyaya çatdırılması mühüm yer tutur.
“Xocalı soyqırımı” və “Ermənilər tərəfindən azərbaycanlılara qarşı törədilmiş soyqırım” kitablarının on iki xarici dildə nəşr olunması həmin əməyin xüsusi əhəmiyyət daşıyan nəticələrindəndir. Bu nəşrlərin 2015-ci ildə Bakı Slavyan Universitetində keçirilmiş təqdimatı barədə məlumatlar da onların müəllifini və yayılma miqyasını təsdiqləyir. Xocalının, xalqımızın məruz qaldığı qətliamların, o cümlədən 31 Mart faciəsinin yaddaşlarda yaşadılması onun fəaliyyətinin mənəvi istiqamətlərindən biridir.
Tural Məmmədovla birgə hazırladığı, 2018-ci ildə nəşr olunmuş “Dağlıq Qarabağ həqiqətləri və beynəlxalq hüquq” dərs vəsaiti də bu istiqamətin davamıdır. Burada şahid yaddaşı hüquqi təhlillə yanaşı dayanır, Qarabağ məsələsinə beynəlxalq hüquq müstəvisində baxılır.
2020-ci ilin payızında isə xalqımızın uzun illər gözlədiyi tarixi dönüş başlandı
Sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Sadir Məmmədov kimi Birinci Qarabağ müharibəsinin iştirakçılarını da yenidən səfərbər etdi. Prezidentin rəsmi internet səhifəsində oktyabrın 4-də dərc olunmuş müraciət bunun sənədli ifadəsidir. Sadir Məmmədovun da imzaladığı məktubda Bakı Slavyan Universitetində çalışan Qarabağ müharibəsi veteranları öz bilik və bacarıqlarını Vətən naminə təklif edir, lazım gələrsə, ön cəbhədə xidmətə hazır olduqlarını bildirirdilər. Məktubdakı bir cümlə onların mövqeyini aydın ifadə edirdi: “Cənab Prezident, biz Sizin əmrinizi gözləyirik”.
İllər keçmiş, vəzifələr dəyişmişdi. Vətən qarşısındakı borc duyğusu isə əvvəlki qüvvəsində qalmışdı.
Noyabrın 8-də Şuşanın azadlıq müjdəsi gəldi. Xalq yaddaşında 1992-ci ilin 8 mayı ilə bağlanmış ağır səhifənin qarşısında 2020-ci ilin 8 noyabrı — Zəfər səhifəsi açıldı. Aralarında iyirmi səkkiz il yarım olan bu iki tarix eyni şəhərin faciəsini və dirçəlişini ifadə edirdi. Bir vaxtlar Şuşada xidmət etmiş zabit üçün həmin müqayisənin mənası xüsusilə dərindir.
Sonra noyabrın 20-si yetişdi
1991-ci ildə Qarakənddən qara xəbər gətirən təqvim günü 2020-ci ildə Ağdamın azadlıq xəbərini gətirdi. Otuz ilə yaxın davam edən işğalın ardından doğma rayon Azərbaycan dövlətinin nəzarətinə qayıtdı. Həmin günün tarixi mahiyyəti də məhz burada idi: döyüş meydanında qazanılmış Qələbə siyasi nəticəsini verirdi.
Ağdamın işğal altında qalmış hissəsi 10 noyabr Bəyanatına uyğun olaraq əlavə döyüş aparılmadan, bir güllə atılmadan qaytarıldı. Bu nəticənin arxasında qırx dörd gün ərzində döyüşən Azərbaycan Ordusu, şəhidlərimizin fədakarlığı, Ali Baş Komandanın hərbi-siyasi rəhbərliyi dayanırdı. Prezident İlham Əliyev də 20 noyabr müraciətində Ağdamın qaytarılmasının hərbi Qələbə sayəsində mümkün olduğunu xüsusi vurğulamışdı.
Sadir müəllimin həyatında iki 20 noyabr belə qovuşdu. Birində xidmət yoldaşlarının itkisi, digərində doğulduğu torpağın azadlığı vardı. Sevinc faciəni yaddaşdan silmədi. Əksinə, azadlığın qiymətini daha dərindən anlatdı. Qarakənd qurbanlarının xatirəsi ilə Ağdamın azadlıq günü eyni təqvim vərəqində yanaşı yer aldı.
2022-ci ildə Tural Məmmədovla birgə nəşr etdirdiyi “Qarabağ: mif və həqiqət” kitabında artıq Vətən müharibəsinin Zəfəri də araşdırmanın mövzusuna çevrilmişdi. İllərlə işğalın nəticələrindən yazan müəllif öz xalqının Qələbəsindən də yazmaq imkanına qovuşmuşdu.
2023-cü ilin sentyabrında dövlətçilik tariximizin növbəti mühüm mərhələsi başlandı. Sentyabrın 19–20-də cəmi iyirmi üç saat davam edən antiterror əməliyyatı nəticəsində Azərbaycanın bütün ərazisində suverenliyi tam bərpa edildi. Beləliklə, 2020-ci ilin tarixi Zəfəri ilə açılmış yol dövlət hakimiyyətinin bütün ölkə ərazisində bərqərar olması ilə tamamlandı.
Bu gün Sadir müəllim həmin tarixi təcrübəni gənc nəslə çatdırmaqda davam edir. Bakı Slavyan Universitetinin 2026-cı ildə keçirdiyi Aprel döyüşlərinin onilliyinə həsr olunmuş tədbirdə də onun çıxışı bu fəaliyyətin davam etdiyini göstərir. Vaxtilə təhlükəli xidmət yollarında qazandığı təcrübə indi elmi söhbətlərdə, anım tədbirlərində, tələbələrlə görüşlərdə yaşayır.
Sadir Surxay oğlu Məmmədovun ömür yolunun başlıca məziyyəti də bu ardıcıllıqdadır. O, həyatının müxtəlif dövrlərində üzərinə düşən işə məsuliyyətlə yanaşıb: müəllim olanda gənclərin yetişməsinə, polis zabiti olanda insanların müdafiəsinə, tədqiqatçı olanda həqiqətin öyrənilməsinə və yayılmasına çalışıb. Belə ömürlərin dəyəri illərin sayı ilə yanaşı, həmin illərdə xalq üçün görülmüş işlərlə ölçülür.
İki 20 noyabr arasında bütöv bir mübarizə dövrü dayanır. Həmin dövrün içindən keçib Ağdamın azadlığını görmək, Şuşanın üzərində Azərbaycan Bayrağının dalğalandığı günə yetişmək, Xankəndində dövlətimizin suverenliyinin bərpasına şahid olmaq bir Qarabağ veteranının ömür tarixində müstəsna məna daşıyır.
Sadir Məmmədovun adından yekun söz:
Mən Qarabağın ağır günlərini görmüş bir zabit, bir ağdamlı kimi doğma torpağın azadlığının qiymətini dərindən duyuram. Biz o illərdə xidmət yoldaşlarımızı itirdik, faciələrin şahidi olduq, böyük məhrumiyyətlər yaşadıq. Bu gün hər bir sevincimizi bölüşərkən ilk növbədə şəhidlərimizin əziz xatirəsini yad edir, onların ruhu qarşısında baş əyirik. Qazilərimizin, döyüşçülərimizin Vətən qarşısındakı xidmətini minnətdarlıqla xatırlayırıq.
Möhtərəm Prezidentimiz, Müzəffər Ali Baş Komandanımız İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən “Dəmir yumruq” əməliyyatı xalqımızın uzun illər qəlbində yaşatdığı azadlıq arzusunu gerçəyə çevirdi. Rəşadətli Ordumuzun şücaəti, xalqımızın əzmi və Ali Baş Komandanın ətrafında sıx birləşməsi bizi tarixi Qələbəyə apardı. 44 günlük Vətən müharibəsində qazanılan Zəfərdən sonra iyirmi üç saatlıq antiterror əməliyyatı dövlət suverenliyimizin tam bərpasını təmin etdi.
Mənim üçün 20 noyabrın ağrısı da, qüruru da böyükdür. Qarakənddə itirdiyimiz insanları unutmuruq. Ağdamın azadlığını isə həmin ağır illərdən keçmiş bir nəslin haqqın və ədalətin bərpasına şahid olması kimi qiymətləndiririk. İndi bizim borcumuz bu Qələbəni qorumaq, gənclərimizi dövlətə sədaqət, torpağa məhəbbət, əməyə və biliyə hörmət ruhunda yetişdirməkdir.
Ali Baş Komandanımıza, Azərbaycan Ordusuna, mübariz xalqımıza eşq olsun! Şəhidlərimizin ruhu şad, dövlətimiz qüdrətli, azad Qarabağımız abad olsun!


