Yeqişe Çarens (erməni şairi): “Bizdə riyakarlıq ana bətnində olarkən yaranır”.
XI əsr fars müəllifi Unsur-əl-Məali Keykavus ibn İsgəndər (1021-1098) “Qabusnamə” kitabəsində yazır: “Ermənilərin eybi: bədfel, kündəbədən, oğru, gözügötürməyən, bir ayağı qaçmaqda olan, əmrə baxmayan, yersiz hay-küy salan, vəfasız, riyakar, söyüşçül, ürəyi xıltlı və ağasına düşmənçilik edəndir. Ümumiyyətlə, başdan-ayağa müsbətdən çox, mənfiyə yaxındır. Yer kürəsindəki mövcud xalqlardan ermənilər ona görə fərqlənirlər ki, onların təbiətində və xarakterində murdarlıq var”.
Erməni xalq məsəli: “Vordeğ hay, ayndeğ vay” — “Harda hay var, orda vay var”.
Ovanes Tumanyan (şair və yazıçı): “…həqiqi qurtuluş daxildən başlanmalıdır, çünki biz daxilən xəstəyik”.
Gürcü atalar sözü: “Ermənilər gəldilər. Özləri ilə yeni bəlalar gətirdilər”.
XIX əsrin rus tarixçisi P.Q.Butkov yazır: “I Pyotr ölümündən qabaq, 10 noyabr 1724-cü ildə üç ermənini katolikos İsayya ilə birlikdə qəbul edir. “Ermənilərə əl tutmaq və Xəzəryanı əyalətlərdə yerləşdirmək” barədə onların xahişini dinləyir. Elə o gündəcə I Pyotr erməni xalqının orada yerləşdirilməsi haqqında general-leytenant Matuşkinin və briqadir Levaşovun adına buyruq verir”.
Fars şairi Sədi Şirazi: “Ermənidir yer üzünün əhriməri, İnsanlığın düşmənidir, düşməni”.
Rusiya imperatriçası II Yekaterina (1783-cü il aprel): “İbrahim xanı devirməli və Qarabağda müstəqil erməni əyaləti təsis etməli”.
N.S.Vartapetov: “Ermənilər xristian bayrağı ilə silahlanaraq bütün zamanlarda tarixi Albaniyanın və onun ayrılmaz hissəsi olan Qarabağın xalqlarını məhv etmişdir” və “bir vaxtlar tarixi vəziyyətə məharətlə uyğunlaşaraq Bizans imperiyasına, İran sasanilərinə, ərəb xəlifələrinə və monqollara xidmət etdiyi kimi, səfəvilərə, daha sonra Rusiya imperiyasına xidmət etmişdir”.
Knyaz Q.A.Potyomkin (19 may 1783-cü ildə) Yekaterinaya yazırdı: “Fürsət düşən kimi Qarabağda hakimiyyəti ermənilərə verəcək və bunlar vasitəsi ilə Asiyada xristian dövləti yaradacağımız barədə erməni məliklərinə göstərişlər vermişəm”.
Qraf V.Zubov: “İrəvan xanlığının xristianlaşdırılması məsələsi çox gizli saxlanılmalıdır. Ona görə ki, bütün gələcək planlarımızın məqsədinin açıqlanması və bu barədə hər hansı bir xəbərin müsəlmanlara əvvəlcədən çatması onları oyadar və təlatümə gətirər”.
Çar I Aleksandr 1802-ci il sentyabr ayının 26-da çar generalı P.D.Sisianova yazırdı: “Nəyin bahasına olursa-olsun Azərbaycanın bu və ya digər xanlıqlarına hücumda ermənilərdən geniş istifadə etmək lazımdır. Xüsusilə, bu adam Rusiyaya sədaqətli şəxs, erməni keşişi Danil ola bilər”.
P.D.Sisianov erməni arxiyepiskopu Ohana yazırdı: “Çoxlu boş qalmış evlər var, onlar (Azərbaycan türkləri) buranı tərk edib getmişlər. Sizdən İrəvan ermənilərinin təcili buraya köçürülməsini xahiş edirəm. Mən hər bir ailəyə ev, bağ və həyət verilməsini əmr edəcəyəm. Üç il müddətində ermənilərdən tövcü güzəştlə yığılacaq və onlar heç bir mükəlləfiyyət daşımayacaqlar”.
K.Patkanov, tarixçi alim, ermənişünas: “Ermənilər bəşər tarixində heç zaman xüsusi rol oynamamışlar. Bu, siyasi termin yox, ayrı-ayrı erməni məskənlərinin səpələndiyi coğrafi vilayətin adıdır. Ermənilər həmişə yaşadığı torpaqların pis sahibləri olmuşlar, ancaq onlar çox məharətlə öz yaxınlarını sataraq güclülərə xidmət göstərmişlər”.
P.D.Sisianov (1805-ci il 22 may): “Qarabağı özünün coğrafi mövqeyinə görə Azərbaycanın, eləcə də İranın qapısı hesab etmək olar və buna görə buranın əldə saxlanılmasına və bizim üçün möhkəmləndirilməsinə daha çox səy göstərilməlidir”.
İ.V.Qudoviç: “Rusiyada yaşayan ermənilərin siyahısı tərtib olunmalı, onların harada yaşamasından asılı olmayaraq Azərbaycana gəlməsinə imkan yaratmaq lazımdır. Burada erməni dövləti yaratmaq üçün ermənilərin sayı kifayət qədər olmalıdır. Xristianlıq naminə biz bu işi sürətləndirməliyik”.
Rus yazıçısı Valentin Pikul özünün “Favorit” kitabında qraf Q.Potyomkinlə imperatriçə II Yekaterina arasında belə bir dialoqu qələmə almışdır.
“Potyomkin: — Hə, bir də ermənilərdən Lazarev və Arqutinski, iş bacaran ermənilər artıq özlərinə paytaxt gözaltı etmişlər — İrəvan şəhərini.
— Paytaxtdan nə çıxar, əgər hələ ölkə yoxdursa?
— İndi yoxdur, bizdən sonra bulunacaq — deyə Potyomkin cavab verdi”.
Qevorq Aslan (erməni tarixçisi): “Ermənilərdə dövlətçilik olmamışdır. Onlar vətən hissi və siyasi bağlarla bağlı deyillər. Erməni vətənpərvərliyi yalnız yaşadıqları yerlə bağlıdır”.
Erməni keşişi İosif Stepanoviç Davudyan (1796-cı il may ayının 2-si) rus ordusunun Dərbəndə girməsi münasibəti ilə soydaşlarına bəyan etdi: “Ali baş komandanı Allah özü göndərmişdir. Biz onun vasitəsilə, ona sədaqətimizlə Qafqazı azərbaycanlılardan təmizləyə bilərik”.
Roma tarixçisi Korneli Tassit: “Bu xalq (ermənilər) istər xasiyyətinə, istərsə də coğrafi vəziyyətinə görə qədimdən ikiüzlü və riyakardır. Bunlar daim romalılara nifrətdən, parfiyalılara isə həsəddən az qala partlayırdılar”.
Hökmdar Bisütun rəvayətinə görə demişdir: “Mən əsir düşmüş ermənilərə Bisütun qayalarını çapdırıb əbədiqalar məskənlər saldırıram. Erməniləri taqətdən düşənə qədər işlədib sonra öldürmək lazımdır”.
Rus tarixçisi Potto yazır: “Lazarev (Qarabağın Tuğ kəndində anadan olmuş, azərbaycanlıların qanını içməyə hazır olan erməni mənşəli beş çar generalından biri; bu məlum vergi toplamaq adı altında azərbaycanlıları istismar etməklə yurdlarını tərk etməyə vadar edir, yerlərinə erməniləri köçürürdü) ermənilərin dağınıq olmasından narahat idi. O bilirdi ki, ermənilər bu yerdə olmalıdılar ki, dənizdən-dənizə keçmək üçün onlara imkan yaransın. Buna görə də “böyük Ermənistan” yaratmaq arzusu ilə bütün imkanlardan istifadə edirdi”.
Erməni tarixçisi Baxşı İşxanyan (1916-cı il): “Ermənilərin əsl vətəni “Kiçik Asiya”dadır”. Yəni Rusiya hüdudlarından kənarda. Qarabağın dağlıq hissəsində yaşayan ermənilər isə Türkiyə və İrandan gəlmiş qaçqınlardır. Azərbaycan torpağı onlar üçün təqiblərdən və təhdidlərdən sığınacaq yeri olmuşdur.
Alman şərqşünası doktor A.D.Mordman: “Məlumdur ki, ermənilər hind-Avropa mənşəli xalqdır, amma onların dili turan dilinin güclü təsirinə məruz qalmışdır. Mən həmin ifadə ilə heç də çoxəsrlik kontakt nəticəsində Osmanlı türkcəsindən alınmış sözləri nəzərdə tutmuram. Söhbət IV, V, VI, VII əsrlərdə erməni ədəbi dilinə keçmiş turan elementlərindən gedir. Halbuki o zaman bir kimsə səlcuqlar, osmanlılar və başqaları haqqında hələ bir şey eşitməmişdi”.
Erməni tarixçisi N.Adons: “Fərat çayının yuxarı axarında — ermənilərin yaşadığı ərazi — Armeniya kimi coğrafi ad almışdı”.
Tarixçi Dyakonov yazır: “Erməni etnosu Qafqazın sərhədlərindən kənarda formalaşmışdır”.
Amerikalı U.S.Monroy yazır: “Cəsarət, qəhrəmanlıq, döyüşkənlik göstəricilərinin çatışmazlığı ermənilərin tarixi qədər erməni xalqının xarakteri üzərində öz təsirini göstərmişdir”.
Tarixçi Avqust Kariyev: “Erməni alimlərinin məlumatlarına inanmaq avamlıqdır. Çünki bu məlumatların əksəriyyəti — uydurmadır”.
İsveç alimi Adam Mets “Müsəlman renessansı” əsərində yazır: “Ermənilər utanmaq bilmirlər. Oğurluq etmək peşələridi. Bunlarda kiməsə yazığı gəlmə hissi müşahidə olunmur. Onların naturası və dili kobuddur. Əgər erməni qulunu bircə saat işsiz qoysan, onun naturası elədir ki, o saat bir ziyan vurmaq haqqında düşünəcək. O, həmişə dəyənək və qorxu altında yaxşı işləyir. Əgər görsən ki, tənbəllik eləyir, bil ki, zəifliyə görə yox, ona ləzzət verdiyinə görə işləmir. Dərhal özü öz işini yerinə yetirməyə məcbur etmək lazımdır”.
Mark Ferron: “Hədsiz məğlubiyyətlər görmüş ermənilər öz tarixini həvəslə mübaliğələşdirir, ideallaşdırır, onu əzabkeşliyin parlaq obrazına çevirir”.
İngilis jurnalisti Skotlan Liddel yazır: “Ermənilər həmişə özləri savaş axtarır və nə vaxt ki, onu tapdılar, onlar öz təbliğatlarında bunu “sıxışdırma” adlandırırlar. Əslində isə bu, onların özlərinin qazandıqları növbəti cəzadır. Bu terror təşkilatı (daşnaklar) uzun illərdən bəridir ki, erməniləri qəsdən müsəlmanların üstünə qaldırır, onların üzərinə basqınlar törətməyə təhrik edir. Daşnaklar üçün öldürülmüş erməni çox qiymətlidir. Əgər bu hadisədən necə lazımsa istifadə edə bilsələr, onda o, təbliğat üçün çoxlu xeyir gətirə bilər. Ermənilər azlıq təşkil edirlər, həm də haqsızdırlar. Ancaq bir gün gələcək ki, bütün müsəlmanlar birləşəcək, bir nəfər kimi onları sıxışdıranlara qarşı qalxdığı zaman erməni xalqını heç bir şey xilas edə bilməyəcək”.
Aleksandr Düma “Qafqaz səfəri” kitabında yazır: “Ermənilər əmin olmuşlar ki, doğru sözü deməyin axırı ölümə gətirib çıxarır. Nəticədə öz fikir, niyyət və duyğularını gizli saxlayan hiyləgər və kələkbaz adamlara çevrilmişlər. Dünən onlara həyan olan, kömək edən bir adam bu gün gözdən, etibardan düşəndə ona kömək etdikdə boyunlarının vurulacağından qorxub nankora çevrilirlər”; “Ermənilər xain, hiyləgər, həm də qorxaq millətdirlər”.
Rus tarixçisi V.L.Veliçko “Qafqaz, rus mənafeyi və xalqlararası problemlər” kitabında yazır: “Ermənilər haqqında qədim dövrlərdən pis fikirlər formalaşıb ki, bunun da əsassız olmadığı öz-özünə aydınlaşır. Belə olmasaydı, müxtəlif zamanlarda, müxtəlif xalqlarda ermənilər haqqında bu cür fikirlər meydana gəlməzdi: “Ermənilərin zəhlətökən fırıldaqçılığı, iyrənc eybəcərliyi, biabırçı alçaqlığı var” və ya “satqın” sözünü işlətmədən erməni tarixini və erməni xislətini xarakterizə etmək olmaz. Erməni məhəllə məktəblərində şagirdlər “böyük Ermənistan”ın xəritələrini öyrənirlər ki, onun da ərazisi, demək olar ki, Voronejə qədər çatır və paytaxtı da Tiflisdir. Rus xalqı ermənilərin alçaqlığına çoxdan bələddir, onlara nifrət edir, ələ salırlar… Bizim qərəzsiz nəsrimizdə də ermənilərə mənfi münasibət bəslənilir”;
“Gəlmə ermənilər yerli müsəlman əhalisinin şan-şöhrətini korlamaq siyasəti yeridirlər ki, gələcəkdə onları qovub torpaqlarına sahib ola bilsinlər. Qədimdən bəri yer uzundə ikiüzlü, yaltaq, satqın kimi bədnam ad çıxarmış erməni millətçi rəhbərləri bir tərəfdən özlərini məzlum kütlələrin, onların inqilabçı təşkilatlarının tərəfdarı və müttəfiqi kimi göstərir, digər tərəfdən “xalqlar həbsxanası” kimi ad çıxarmış çar Rusiyasının müstəmləkəçilik siyasətinin bir alətinə çevrilmişlər”.
Gürcü yazıçısı İ.Çavçavadze “Erməni alimləri və fəryad edən daşlar” (1902) kitabında XX əsrin ilk günlərindən baş qaldırıb Gürcüstanı qədim Ermənistan torpağı elan edən saxtakar erməni tarixçilərinə üz tutur: “Torpaqlarımız azdırsa da, çoxdursa da, biz sizə sığınacaq verdik, sizi öz qanadımız altına aldıq, qardaş olduq. Abrınız olsun, bizim öz evimizdə özünüzü düşmən kimi aparmayın!”.(Respublika)