Mürəkkəb yalayan hər bir türk vətəndaşı bilir ki, türk dünyasının məlum olan ən qədim türkcə lüğəti Kaşğarlı Mahmudun yazdığı «Divan-i Lügatü-t Türkdür».
Bu əsər iki məqsədlə yazılmışdır: 1- Ərəblərə türkcə öyrətmək 2- Türk dilinin ərəb dilindən üstün bir dil olduğunu sübut etmək.
Ancaq bu əsər haqqında bilmədiklərimiz bildiklərimizdən qat-qat çoxdur. Məsələn, bir çoxlarımız bu əsərin ilk yazıldığı gündən məlum olan məşhur bir əsər olduğunu düşünürük. Lakin, belə deyil.
Bəli… Türk dünyası bu əsərin varlığından xəbərdardır, lakin 1914-cü ilə qədər ona heç yerdə rast gəlmək mümkün olmayıb. Yəni biz Türk Dünyası olaraq Kaşğarlı Mahmudun 1914-cü ilə qədər «Divani Lügatü-t Türk» adlı lüğət (sözlük) yazdığını bilirdik, lakin o, bu günə qədər bu əsəri bircə nəfər oxuyan, “Bu kitabı o qədər çox görmüşəm ki» deyən bir Allahın qulu yox idi.
Əgər 1914-cü ilə qədər belə bir kitab yox idisə, biz belə bir kitabın olduğunu haradan bilirdik?
Bu kitabın varlığından başqa kitablar sayəsində bilirdik. Məsələn, Antepli Ayni kimi tanınan Bedreddin Mahmud ilk dəfə «Divan-i Lüğət-Türk»dən bəhs etmişdir. Onun «İkdü’l-Cuman fi Tarih-i Ehli’z-Zaman» adlı əsərinin birinci cildində Kaşğarlı Mahmudun əsərindən bəhrələndiyi görünür. Ayni təkcə bu əsərində deyil, qardaşı Şahabəddin Əhmədlə birlikdə yazdığı «Tarihü’ş-Şihabi»də də «Divan-i Lüğatü’t-Türk»dən bəhrələnmişdir. Daha sonra Katip Çələbi məşhur «Keşfü’z-Zünun» əsərində «Divan-i Lüqatü’t-Türk»dən bəhs edib.
Hə… Türk dünyasının çox maraqlandığı bu kitab ortalıqda yoxdur. Daha doğrusu, bir insanın evdə kitabxanasındakı kitablar sırasındadır. Bu şəxs o dövrün keçmiş maliyyə nazirlərindən olan Nazif bəydir.
Nazif kitabın dəyərli kitab olduğunun fərqindədir, amma nə qədər dəyərli olduğunun fərqində deyil. Bu səbəbdən kitabı ölməzdən əvvəl ona yaxın olan bir qadına hədiyyə edir və ona deyir: “Bu, qiymətli bir kitabdır. Sıxıldığınız zaman bunu sata bilərsiniz. Amma 30 lirədən aşağı satmayın”.
Bir müddət sonra qadının pula ehtiyacı olur və kitabı Bayezitdəki Kitabçılar bazarına aparır, Burhan adlı ikinci əl kitab mağazasına qoyub deyir: “Bunu mənim üçün sat. Neçəyə satsan da, mənə 30 lirə verərsən”.
Bir az daha vaxt keçir. 1914-cü ilin əvvəllərində türk kitabxanaçılığının atası Əli Əmiri Əfəndi ikinci əl kitab satanların ətrafında dolaşaraq “Yeni kitab düşdümü?” deyə soruşur. Burhan bəyin dükanında «Divan-i Lügatü-t Türk»ü görəndə həyəcandan, xoşbəxtlikdən az qala ürəyi dayanacaq, gecikdirməyək, əfəndim, 30 lirəlik kitaba 3 lirə əlavə, Səhaf Burhana cəmi 33 lirə komisyon haqqı verib kitabı alır.
Daha sonra Əli Əmiri yeni əldə etdiyi bu kitabı sağdan sola belə izah etməyə başlayır:
“Bu kitab deyil, Türküstan ölkəsidir… Türküstan deyil, bütün dünyadır. Türklük, türk dili bu kitab sayəsində daha bir parıltı qazanacaq. Sibeveyhin ərəbcə kitabı nədirsə, bu kitab onun türkcə qardaşıdır. Türk dilində belə bir kitab yazılmayıb. Əgər bu kitaba həqiqi qiymət verilsəydi, dünyanın xəzinələri kifayət etməzdi… Bu kitabla Hz. Yusif arasında oxşarlıq var. Dostları Yusifi bir neçə axçaya qarşılığında satdılar. Lakin sonra Misirdə çəkisi cəvahir ilə satıldı. Burhan da bu kitabı mənə otuz üç lirəyə satdı. Amma bunu öz çəkisindən bir neçə dəfə böyük brilyant və zümrüdlərə verməzdim…”
Xəbər qısa zamanda əvvəlcə İstanbulda, sonra bütün Osmanlı ölkəsində, nəhayət türk toplumlarında eşidilib, böyük həyəcana səbəb olub. Əsrlər boyu tanınan, lakin heç kimin görmədiyi «Divan-i Lügatü-t Türk» nəhayət ki, tapıldı.
Başda Ziya Gökalp olmaqla bir çox türkçü bu kitabı görmək istəyir, amma Əli Əmiri Əfəndi onu heç kimə göstərmirdi. Yenə də kitab olduqca səliqəsiz olduğu üçün onu nəhayət kiməsə göstərməlidir. Görəsən, əlindəki kitab bütün Divan-ı Lügatü’t Türkdür, yoxsa yarımçıq kitabdır? Bu suala cavab verə biləcək yeganə şəxs Kilisli müəllim Rıfət Əfəndi idi.
Kilisli müəllim Rıfət Əfəndi iki ay kitab üzərində işləyir. Formaları düzəldir. Səhifələri nömrələyir və müjdə verir: “Bu kitab nöqsansızdır”.
Sonra, hadisə məşhur Tələt paşanın dilindən eşidildi və Tələt paşa təklif etdi ki, bu əsər çap olunsun ki, məhv olmasın. Nəticədə Birinci Dünya Müharibəsi illərində Əli Əmiri Əfəndinin istəyi ilə Kilisli müəllim Rıfatın redaktorluğu ilə “Divan-i Lügatü-t Türk” adıyla nəşr olundu. (Müəyyən edilmişdir ki, Kaşqarlı Mahmud 25 yanvar 1072-ci ildə «Divan-i Lügatü-t Türk»ü yazmağa başlamış və 10 fevral 1074-cü ildə tamamlamışdır. Bu hesablamaya görə, kitab ilk yazılmasından 840 il sonra nəşr edilmişdir.
Yəni hekayə bitdi? Yox. Daha çox var.
Türk Dünyasının şah əsəri olan «Divan-i Lügatü-t Türk» təbii olaraq digər Türk Dünyasında da sevinc və həyəcana səbəb olmuş və bu kitabı Türkiyədən başqa türk ölkələrində də nəşr etmək üçün qollarını çırmalamışdılar. Ancaq təəssüf ki, bu işə kim qarışdısa, təəssüf ki, öldürüldü.
Bəli… Türk dünyasında ilk tərcümə cəhdi Azərbaycanda olub. Sovet Elmlər Akademiyasının Azərbaycan Bölməsi bu işə Xalid Səid Xocayevi təyin etdi. Xocayev bu tapşırığı 1935-37-ci illərdə tamamladı. Amma Xocayev və onun köməkçilərinin uğurunun mükafatı ölüm hökmü oldu.
1937-ci ildə məşhur uyğur şairi və maarifçisi, şair Məhəmməd Əli «Divan-i Lügatü-t Türk»ü uyğurcaya çevirdiyi üçün öldürüldü və bütün əsərləri yandırıldı. Digər uyğur alimi Kutluk Şevki isə həcc ziyarəti zamanı dayandığı Kilis çapını İstanbuldan götürərək ölkəsinə aparıb. Lakin onun elm dünyasına xidmət etmək üçün atdığı bu səy, təəssüf ki, ölümlə sona çatdı.
Uyğurlar 1944-cü ildə Şərqi Türküstan Dövlətini qurarkən ilk olaraq «Divan-i Lügatü-t Türk»ün tərcüməsi ilə məşğul olurlar. Bu iş üçün məşhur alim İsmayıl Damollama həvalə edilmişdir. Rusiya və Çin Şərqi Türküstan Dövlətinin ləğvi ilə bağlı razılığa gəldikdə və İsmayıl Damollam öldürüləndə birinci cildin tərcüməsi tamamlanmışdı.
Şərqi Türküstan Qırmızı Çin tərəfindən işğal edildikdən sonra Uyğur bölgəsində Sincan Muxtar Bölgəsi yaradıldı. Kaşqar vilayətinin valisi Seyfullah Seyfullin maliyyə vəsaiti ayıraraq “Divan-i Lügatü-t Türk”ün tərcüməsi üçün tanınmış şair və tarixçi Əhməd Ziyaini təyin etdi.
1952-54-cü illər arasında Divanın tərcüməsi tamamlanaraq nəşr olunmaq üçün Pekinə göndərilir. Basqının xərcləri də Kaşqar quberniyasının büdcəsindən ayrılmışdı. Lakin Pekin Əhməd Ziyai “əks-inqilabçı və millətçilik” ittihamı ilə 20 il ağır həbs cəzasına məhkum etdi və Ziyai həbsxanada işgəncələr altında öldürüldü, divanın bütün tərcümələri isə yandırıldı.
İtaətsiz uyğurların daha bir təşəbbüsü 1960-63-cü illərdə Çin Elmlər Akademiyasının Sincan şöbəsinin müdir müavini Molla Musa Sayrani tərəfindən həyata keçirilir. Amma həm Sayrani, həm də onun köməkçiləri öldürüldü. Bundan başqa, tərcümənin mətnləri də yandırıldı.
Bütün bunlara baxmayaraq, uyğurların Divana marağı azalmayıb, əksinə, artıb. İctimaiyyətin və ziyalıların sıx tələbi ilə İbrahim Muti, Abdusselam Abbas, Abdurrahim Ötkür, Abdurrahim Habibulla, Abdulreşit Kerim Sait, Abdulhamit Yusufi, Halim Salih, Hacı Nur Hacı, Osman Muhammedin rəhbərliyində «Divan-i Lügatü-t Türk» Niyaz, Emin Tursun, Sabit Ruzi, Muhammet Emin və Mirsultan Osmanovdan ibarət 12 nəfərlik komissiyanın tərcüməsi ilə tamamlandı. Bu tərcümə ilə Divan 1981-84-cü illərdə Urimçidə üç cilddə 10 min nüsxə ilə nəşr olundu.
«Divan-i Lüqatü-t Türk» SSRİ-nin dağılmasından sonra Qazaxıstan və Azərbaycanda da nəşr olundu.
Ahmet Koçer
P.S. Azərbaycanda bu əsəri dəyərli ziyalımız Ramiz Əsgər tərcümə edərək nəşrə hazırladı. Əsərin elmi redaktoru isə AMEA-nın müxbir üzvü, Türk Dil Qurumunun fəxri üzvü, əməkdar elm xadimi, professor Tofiq Hacıyev olub.