Umur bəy 1309 və ya 1310-cu ildə indi İzmirin Ödəmiş mahalına bağlı olan Birgidə Aydınoğulları Beyliyinin qurucusu Mehmed bəyin oğlu olaraq anadan olmuşdur. Gənc ikən atası Mehmed bəy Umur bəyi İzmirə rəhbər təyin etdi və Umur bəy ilk olaraq latınların idarəsi altında İzmir sahillərinə basqınlara başladı. İki il yarım davam edən basqınlardan sonra Genuyadan olan İzmir limanının rəhbəri Martino Zakkarianı Saqqız adasına getməyə məcbur edən Umur bəy 1329-cu ildə bütün İzmirə hökmranlıq etməyi bacardı. İzmir limanını ələ keçirdikdən sonra dənizçilik fəaliyyətinə başlayan Umur bəy əvvəlcə altı yedəkdən ibarət donanması, həm də özü üçün tikdirdiyi Qazi adlı böyük qalereya ilə Bozcaadaya dəniz səfəri etdi.
Bozcaadanın önündə latınlarla vuruşan Umur bəy, daha sonra Saqqız adasına doğru hərəkət edərək, Bizans valisi Prestonun müdafiə etdiyi qalanı ala bilməsə də, çoxlu əsir və qənimətlə İzmirə qayıdır.
Saqqız adasına edilən bu səfərdən sonra şöhrəti artan və Qazi adı ilə tanınmağa başlayan Umur bəy iki il sonra Saruhanoğulları ilə ittifaq edərək Gelibolu, Eğriboz və Samotrakiyaya səfərlər təşkil etdi. Bu səfərlərdən əlavə, ciddi gəmiqayırma fəaliyyətini davam etdirən Qazi Umur bəyin gəmilərinin sayının qısa müddətdə 150-yə çatdığı mənbələrdə bildirilir. Qazi Umur bəy belə güclü bir donanma qurduqdan sonra yunan materikini hədəf alaraq Mora səfəri təşkil etdi və basqınçılarına Moranı qarət etdi. Mora yürüşündən iki il sonra atası Mehmed bəy vəfat edən Qazi Umur bəy, beləliklə Aydınoğulları Bəyliyinin başçısı oldu və ilk olaraq İzmiri geri almağa çalışan səlibçilərə qarşı vuruşaraq səlibçiləri dəf etməyi bacardı.
Qazi Umur bəyin həyatı ilə bağlı ən mühüm təfərrüatlardan biri onun Epirə etdiyi səfərdir. Osmanlı tarixçilərindən Ənvərinin “Düsturnamə” adlı əsərində verdiyi məlumata görə, 1338-ci ildə baş verən Epir yürüşündə Umur bəy İnebahtıya çatmaq üçün Peloponnesi gəzmək əvəzinə Korinf Kıstağı adlanan yerə gəlir. Körfəz və donanmasını qurudan 10 kilometrə irəli apardı. 1341-ci ildə Bizansla ittifaq quran Qazi Umur bəy Saruhanoğulları, Osmanoğulları və Karesioğulları ilə birlikdə Bizans taxt-tacı uğrunda mübarizə aparan Kantakuzenosu dəstəkləmiş, 4 türk başçısının dəstəyi ilə Kantakuzenos Bizans taxtını ələ keçirməyə müvəffəq olmuşdu.
Bizansla bu ittifaqla güclənən Qazi Umur bəy Egeydə ən əhəmiyyətli dəniz qüvvəsinə çevrildi və bu vəziyyət latınları narahat etdi. Papalıq, Venesiya, Kipr Krallığı və Rodos Cəngavərlərindən ibarət Səlibçi ittifaqı İzmirə ekspedisiya təşkil edərək İzmir limanını ələ keçirməyə müvəffəq oldu. Bu itki Qazi Umur bəyin dəniz bazasını itirməsinə və dəniz səfərlərinə son qoymasına səbəb oldu.
1348-ci ildə İzmir limanını mühasirəyə alan Umur bəy qala divarlarına dırmaşarkən oxlarla şəhid oldu. Çaka bəylə birlikdə türk dənizçiliyinin qurucusu kimi qəbul edilən Qazi Umur bəy 39 illik həyatının 21 ilini «Düsturnamə» əsərində Ənvərinin verdiyi məlumata görə müharibələrdə keçirmiş və düşmənlərinə qarşı 26 səfər təşkil etmişdir.
Əziz ruhu şad olsun!
Tarık Can