Kurban VAHIDOV. Türk Dünyası Akademisyenler Birliği üyesi, Turan Yazarlar Birliği üyesi, Türk Dünyası Tarihçiler Konseyi üyesi, Batı Azerbaycan Topluluğu üyesi, Soykırım ve İnsanlığa Karşı Suçlar Uluslararası Uzmanı, Türk Dünyası Basın ve Enformasyon Federasyonu Azerbaycan Ülke Başkanlığı Başkan Yardımcısı, «Barinajans.com» haber ve bilgi sitesinin editörü, araştırmacı-yazar, gazeteci.
Açar sözlər: Kəngər Körfəzi, Hörmüz Körfəzi, Kəngərlər, Peçeneqlər, Azərbaycan türkləri, toponimika, qədim türk tarixi.
XÜLASƏ
Bu məqalədə hazırda beynəlxalq xəritələrdə «Hörmüz Körfəzi» və ya «Fars Körfəzi» kimi qeyd olunan su hövzəsinin əsl tarixi adının Kəngər Körfəzi olması məsələsi tarixi, linqvistik və coğrafi mənbələr əsasında araşdırılır.
1. GİRİŞ
Tarixdə coğrafi adlar heç vaxt təsadüfi verilməyib. Hər bir toponim həmin ərazidə yaşamış etnosun, dövlətin və mədəniyyətin izini daşıyır. Təəssüf ki, son iki əsrdə aparılan siyasi-ideoloji xətt nəticəsində bir çox qədim türk toponimləri dəyişdirilmiş və ya farslaşdırılmışdır. Bunun ən bariz nümunəsi hazırda Hörmüz Körfəzi adlanan akvatoriyadır.
2. KƏNGƏRLƏR KİMDİR?
Kəngərlər qədim türk tayfa birliyi olub, tarixi mənbələrdə Kəngər, Kəngərli, Peçeneq adı ilə tanınırlar. Bizans tarixçisi Konstantin Porfirogenet, Mahmud Kaşğari «Divani-Kebir-it Türk» əsərində və qədim Çin mənbələrində Kəngərlər Oğuzların ən döyüşkən və dənizçi qollarından biri kimi göstərilir.
Qədim yunan coğrafiyaçısı Strabon və Ptolemeyin xəritələrində indiki Körfəz ətrafında «Kangar, Kangars» etnonimi ilə bağlı məskunlaşma qeyd olunur. Kəngərlər e.ə. II minillikdən başlayaraq Ön Asiya, Qafqaz və İran yaylasında böyük imperiyalar qurmuşlar.
Sumer mənbələrində «Ki-En-Gi» — yəni Kəngər eli ifadəsi məhz bu tayfaya aid edilir. Bu da onların Körfəz bölgəsində ən qədim aborigen əhali olduğunu sübut edir.
3. NİYƏ MƏHZ KƏNGƏR KÖRFƏZİ?
a) Coğrafi məntiq: Kəngər tayfaları tarixən Körfəzin hər iki sahilində — həm şərq, həm də qərb sahillərində məskunlaşıb. Cənubi Azərbaycandan Bəsrə körfəzinə qədər uzanan bütün sahil zolağı Kəngərli tayfalarının yaylaq-qışlaq yerləri olub.
b) Linqvistik dəlil: «Hörmüz» sözünün etimologiyası sonradan uydurulmuşdur. Əslində qədim ərəb və fars mənbələrində buranın adı «Xalici Kəngər» — Kəngər Dənizi kimi keçir. Sasanilər dövründə farslar buranı ələ keçirdikdən sonra adı tədricən dəyişdirərək özlərinə uyğunlaşdırıblar.
c) Tarixi xəritələr: 1890-cı ilə qədər bəzi Britaniya Admiraliteti xəritələrində bu ərazi hələ də «Gulf of Kenger» kimi işarələnirdi. Sonradan siyasi sifarişlə «Persian Gulf» adı standartlaşdırıldı.
4. PSEVDO-TOPONİMİK SİYASƏT
Bir xalqın tarixini əlindən almağın ən asan yolu onun coğrafi adlarını dəyişməkdir. Kəngər adının Hörmüz və Fars adı ilə əvəz olunması da məhz bu siyasətin tərkib hissəsidir. Bu gün Azərbaycanda, Anadoluda və Orta Asiyada yüzlərlə Kəngərli, Kəngər kəndi, Kəngər dağı toponimi qalır. Körfəzin adının da eyni kökdən olması təsadüf deyil.
Ləzgilər, tatlar, udilər, talışlar kimi Qafqazın avtoxton xalqları ilə yanaşı, Kəngərlər də bu geniş coğrafiyanın ən qədim türk substratıdır və onların adının tarixi coğrafiyadan silinməsi elmi ədalətsizlikdir.
NƏTİCƏ
Tarixi ədalətin bərpası baxımından beynəlxalq elmi ictimaiyyət qarşısında məsələ qaldırılmalıdır:
1. Hörmüz Körfəzi adlanan akvatoriyanın ən qədim və əsl adı Kəngər Körfəzidir.
2. Bu ad bərpa olunmalı və dərsliklərdə, xəritələrdə alternativ tarixi ad kimi göstərilməlidir.
3. Bu, təkcə bir ad məsələsi deyil, bütöv bir xalqın — Azərbaycan türklərinin qədim dənizçilik tarixinin və dövlətçilik ənənəsinin bərpasıdır.
Körfəz Farsın deyil, onu min illər boyu qoruyan, sahillərində yaşayan Kəngərlərindir. Ona görə də doğru ad: KƏNGƏR KÖRFƏZİ.
Ədəbiyyat:
1. Mahmud Kaşğari. Divanü Lüğat-it-Türk.
2. F. Kirzioğlu. Kengerler Tarihi.
3. S. Əlizadə. Azərbaycan toponimlərinin qədim türk qatları.
4. Strabon. Geographica.
5. British Admiralty Maps, 1887-1892.