Balaxanova Qumru Vasif qızı
ADPU-nun b/m,b.ü.f.d.
Dövlət suverenliyi müstəqil dövlətin siyasi-hüquqi əsasını təşkil edən fundamental anlayışlardan biridir. Suverenlik dövlətin öz ərazisi daxilində ali hakimiyyətə malik olması, təbii sərvətlərindən və ətraf mühitindən milli maraqlarına uyğun şəkildə istifadə etməsi, ekoloji təhlükəsizliyini təmin etməsi və davamlı inkişaf siyasətini müstəqil həyata keçirməsi imkanlarını da əhatə edir. Bu baxımdan dövlət suverenliyi ilə ekoloji təhlükəsizlik arasında qarşılıqlı vəhdət mövcuddur. Azərbaycan Respublikasının müasir tarixində dövlət suverenliyi məsələsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyinin bərpasından sonra ölkənin qarşısında duran mühüm vəzifələrdən biri ərazi bütövlüyünün və dövlət hakimiyyətinin bütün ərazilərdə təmin edilməsi olmuşdur. Uzunmüddətli münaqişə nəticəsində Azərbaycanın ərazilərinin bir hissəsinin nəzarətdən kənarda qalması yalnız siyasi və sosial nəticələr doğurmamış, eyni zamanda həmin ərazilərin təbii ekosistemlərinə və təbii ehtiyatlarına da ciddi təsirlər yaratmışdır.
2020-ci ildə ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində mühüm mərhələ əldə edildikdən sonra işğaldan azad edilmiş ərazilərdə ekoloji vəziyyətin qiymətləndirilməsi və təbii ekosistemlərin bərpası məsələləri də aktuallaşmışdır. Meşə ekosistemləri, su ehtiyatları, torpaq örtüyü, biomüxtəliflik və landşaftların vəziyyətinin öyrənilməsi həmin ərazilərin davamlı inkişafının əsas istiqamətlərindən birinə çevrilmişdir. 19–20 sentyabr 2023-cü il hadisələri Azərbaycan Respublikasının rəsmi mövqeyinə əsasən, ölkənin bütün ərazisində dövlət suverenliyinin və konstitusiya quruluşunun bərpası ilə nəticələnmişdir. Bu tarixi hadisənin əhəmiyyəti nəzərə alınaraq, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən 19 sentyabr 2024-cü ildə imzalanmış Sərəncamla hər il sentyabrın 20-si Azərbaycanda Dövlət Suverenliyi Günü kimi təsis edilmişdir. Dövlət suverenliyinin tam təmin edilməsi ekoloji idarəetmə baxımından da yeni imkanlar yaradır. Dövlətin ərazisinin bütün hissəsində vahid hüquqi və inzibati idarəetmənin təmin olunması təbii ehtiyatların sistemli inventarlaşdırılmasına, ekoloji monitorinqin aparılmasına, antropogen təsirlərin qiymətləndirilməsinə və ekosistemlərin bərpasına imkan yaradır. Ekoloji suverenlik anlayışı bu kontekstdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Ekoloji suverenlik dövlətin öz təbii ehtiyatlarının idarə olunması, ekoloji siyasətinin formalaşdırılması və ətraf mühitin mühafizəsi üzrə qərarları milli qanunvericilik və beynəlxalq ekoloji öhdəliklər çərçivəsində müstəqil şəkildə həyata keçirməsi imkanını ifadə edə bilər. Bu anlayış torpaq, su, meşə, biomüxtəliflik və digər təbii resursların gələcək nəsillərin maraqları nəzərə alınmaqla qorunmasını da əhatə edir. Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində ekoloji məsələlərin əhəmiyyəti xüsusilə böyükdür. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur əraziləri zəngin biomüxtəlifliyi, meşə örtüyü, çay sistemləri və müxtəlif landşaft xüsusiyyətləri ilə seçilir. Bu ərazilərdə ekosistemlərin bərpası yalnız təbiətin mühafizəsi məsələsi deyil, həm də regional inkişafın və insanların təhlükəsiz yaşayış mühitinin təmin edilməsinin mühüm komponentidir.
Müasir ekoloji yanaşmada ərazilərin bərpası yalnız tikinti və infrastrukturun yenidən qurulması ilə məhdudlaşmamalıdır. Torpaq deqradasiyasının qiymətləndirilməsi, su ehtiyatlarının monitorinqi, meşələrin və təbii bitki örtüyünün bərpası, biomüxtəlifliyin qorunması, tullantıların idarə olunması və ekoloji risklərin müəyyənləşdirilməsi kompleks şəkildə həyata keçirilməlidir. Xüsusilə mina və partlamamış hərbi sursatlarla çirklənmiş ərazilər həm insan təhlükəsizliyi, həm də ekoloji tədqiqat və bərpa işləri baxımından ciddi məhdudiyyətlər yaradır.
Ekoloji təhlükəsizliyin təmin olunması dövlət suverenliyinin müasir məzmununu genişləndirən mühüm amillərdəndir. İqlim dəyişmələri, su qıtlığı, torpaqların deqradasiyası, biomüxtəlifliyin azalması və antropogen çirklənmə kimi qlobal problemlər göstərir ki, XXI əsrdə dövlətin təhlükəsizliyi yalnız hərbi və siyasi amillərlə müəyyən edilmir. Təbii ehtiyatların qorunması və ekosistemlərin davamlılığı da milli təhlükəsizliyin mühüm komponentlərindəndir. Azərbaycan üçün bu məsələnin xüsusi əhəmiyyəti ölkənin müxtəlif iqlim və landşaft qurşaqlarının mövcudluğu ilə də bağlıdır. Təbii ekosistemlərin qorunması, su ehtiyatlarının səmərəli idarə olunması, meşələrin mühafizəsi, torpaq münbitliyinin saxlanılması və biomüxtəlifliyin qorunması ölkənin uzunmüddətli sosial-iqtisadi inkişafının əsas şərtlərindən biridir.
Bu baxımdan 20 Sentyabr yalnız dövlət suverenliyinin tarixi baxımdan əhəmiyyətli hadisəsini ifadə edən gün deyil, həm də suveren ərazinin təbii sərvətlərinin qorunması və ekoloji dayanıqlılığının təmin edilməsi haqqında düşünmək üçün mühüm fürsətdir. Suverenliyin davamlılığı ərazinin yalnız siyasi baxımdan idarə olunmasını deyil, həmin ərazidə mövcud olan təbii kapitalın qorunmasını və gələcək nəsillərə sağlam ekoloji mühitin ötürülməsini də tələb edir.
20 Sentyabr — Dövlət Suverenliyi Günü Azərbaycan dövlətçiliyinin müasir tarixində mühüm əhəmiyyət daşımaqla yanaşı, ekoloji təhlükəsizlik və davamlı inkişaf məsələləri ilə də əlaqələndirilə bilər. Dövlət suverenliyi ilə ekoloji məsuliyyətin vəhdəti təbii ehtiyatların qorunması, biomüxtəlifliyin mühafizəsi, ekosistemlərin bərpası və ətraf mühitin gələcək nəsillər üçün təhlükəsiz saxlanılmasını zəruri edir. Əsl suverenlik yalnız ərazi üzərində hakimiyyətin təmin edilməsi deyil, həmin ərazinin torpağını, suyunu, meşələrini, biomüxtəlifliyini və təbii ekosistemlərini qorumaq məsuliyyətini də özündə birləşdirir. Bu baxımdan dövlət suverenliyi və ekoloji təhlükəsizlik müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin bir-birini tamamlayan strateji istiqamətləri kimi qiymətləndirilə bilər.