Qurban VAHİDOV
Türk Dünyası Akademiklər Birliyi üzvü, Turan Yazarlar Birliyi üzvü, Türk Dünyası Tarixçilər Şurası üzvü, Qərbi Azərbaycan İcması üzvü, Beynəlxalq Soyqırım və İnsanlığa Qarşı Cinayətlər üzrə Ekspert, Türk Dünyası Federasyonu Azərbaycan Ölkə Başqanlığının Mətbuat və İnformasiya üzrə Başqan Yardımçısı, Araşdırmaçı-yazar, jurnalist.
Fransanın 25 siyasətçisi Azərbaycanda saxlanılan erməni şəxslərin “qeyd-şərtsiz azad edilməsini” tələb edir.
Brüno Rətayyo, Marin Tondelye, Eduar Filip və digər fransız siyasətçilərinə sadə bir sual vermək lazımdır:
Siz məhkəmə prosesinin nəticəsini niyə siyasi bəyanatla əvəz etməyə çalışırsınız?
Azərbaycanın mövqeyi aydındır: bu şəxslər milli mənsubiyyətlərinə görə deyil, konkret ağır cinayətlər üzrə ittiham olunub və bir sıra hallarda məhkəmə hökmü ilə təqsirli biliniblər. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi onların arasında müharibə cinayətləri, etnik təmizləmə, hərbi təcavüz, işgəncə və digər ağır cinayətlərlə bağlı ittiham və hökmlərin olduğunu bildirir.
Buna görə Fransadakı siyasətçilərin “hamısını qeyd-şərtsiz azad edin” çağırışı ciddi sual doğurur:
Əgər bir insan ağır cinayətlər üzrə məhkəmə qarşısına çıxarılıbsa, onun azad edilməsini tələb etmək hüquqi prosesə hörmətdir, yoxsa siyasi müdaxilə?
Fransa özü də 2026-cı ilin əvvəlində Azərbaycanla bağlı məhz məhkəmə proseslərini izlədiyini və saxlanılan şəxslərin hüquqlarına diqqət yetirdiyini açıqlamışdı.
Əlbəttə, hər bir məhkəmə təqsirləndirilən şəxsin müdafiə hüququna, ədalətli məhkəmə araşdırmasına və beynəlxalq hüquq normalarına uyğun aparılmalıdır. Bu məsələlər üzrə beynəlxalq hüquq təşkilatlarının da tənqidləri mövcuddur. Məsələn, Beynəlxalq Hüquqşünaslar Komissiyası Bakıdakı bəzi proseslərdə ədalətli məhkəmə hüququ ilə bağlı problemlər olduğunu bildirib.
Lakin ədalətli məhkəmə tələbi ilə “qeyd-şərtsiz azadlıq” tələbi eyni şey deyil.
Əgər Fransanın siyasi dairələri həqiqətən hüququ və ədaləti müdafiə etmək istəyirlərsə, onda sual yalnız erməni təqsirləndirilən şəxslərin taleyindən ibarət olmamalıdır.
Bəs Xocalıda öldürülən 613 azərbaycanlı mülki şəxsin hüquqları?
Bəs işğal illərində öldürülmüş, itkin düşmüş, öz doğma torpaqlarından qovulmuş yüz minlərlə azərbaycanlının hüquqları? Azərbaycan BMT yanında nümayəndəliyi Xocalı hadisələri ilə bağlı 613 mülki şəxsin öldürüldüyünü və digər ağır nəticələri sənədləşdirilmiş şəkildə beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətinə çatdırıb.
Ədalət yalnız bir millətin nümayəndəsi üçün tələb ediləndə ədalət olmur.
Fransız siyasətçilərinə xatırlatmaq lazımdır: Azərbaycan ərazisində uzun illər fəaliyyət göstərmiş separatçı qurumun rəhbərləri və digər şəxslər Azərbaycan məhkəmələri qarşısında konkret cinayət ittihamlarına görə cavab verirlər. Onların siyasi keçmişi və ya etnik mənsubiyyəti onları qanundan üstün etmir.
Eyni zamanda, onların etnik mənsubiyyətinə görə kollektiv şəkildə “cinayətkar xalq” elan edilməsi də qəbuledilməzdir. Cinayət fərdidir və hüquqi məsuliyyət də fərdi olmalıdır.
Amma eyni prinsip Fransanın siyasi elitasına da şamil edilməlidir:
Bir insanın erməni olması onun avtomatik olaraq günahsız olması demək olmadığı kimi, bir siyasətçinin fransız olması da onun söylədiyi hər bir siyasi bəyanatı avtomatik olaraq ədalətli etmir.
Bu gün Fransa siyasətçilərinin qarşısında əsas seçim “erməni məhbusları azad edək, ya yox?” sualı deyil.
Əsas sual budur:
QANUNMU ÜSTÜNDÜR, SİYASİ HƏMRƏYLİKMİ?
Əgər qanun üstündürsə, onda məhkəmələr öz işini görməlidir.
Əgər konkret şəxslər haqqında məhkəmə qərarlarının qanunsuz olduğu düşünülürsə, bunun yolu siyasi təzyiq deyil — hüquqi prosedurlar, apellyasiya, beynəlxalq hüquq mexanizmləri və sübutlardır.
Fransanın siyasi dairələri Azərbaycan məhkəmələrinin qərarlarını bəyənməyə bilər. Lakin Azərbaycan dövlətindən “məhkəmə qərarlarını kənara qoyun və bizim siyasi tələbimizi yerinə yetirin” mesajı vermək hüququn müdafiəsi deyil, hüquqi prosesə siyasi müdaxilə kimi qəbul edilə bilər.
Azərbaycan xalqının yaddaşı isə selektiv ədaləti qəbul etmir.
Bizim üçün də insan hüquqları dəyərlidir.
Bizim üçün də ədalətli məhkəmə vacibdir.
Bizim üçün də sülh vacibdir.
Amma sülh günahların üstünü örtmək deyil. Ədalət isə bir tərəfin xatirəsini digər tərəfin faciəsindən üstün tutmaq deyil.
Fransız siyasətçiləri bunu anlamalıdır:
Azərbaycanın məhkəmə zalında siyasi şüarlar deyil, hüquqi sübutlar danışmalıdır.
Və əgər həqiqətən sülh istəyirlərsə, onda onlar yalnız erməni məhbusların hüquqlarını deyil, Azərbaycan qurbanlarının da haqqını müdafiə etməlidirlər.
Çünki ədalət milliyyət tanımır. Ədalət siyasi həmrəylik tanımır. Ədalət yalnız həqiqəti tanımalıdır.