REDAKSİYADAN: Bu yazını çox diqqətlə oxumaq lazımdır. Erməni dr. Benyamin Poqosyan (siyasi-iqtisadi strategiya və araşdırmalar mərkəzinin yaradıcısı və sədri) Qarabağ işğalını Fələstinlə paralel olaraq müqayisə aparıb və ermənilərin mənfur planları və istəkləri çılpaq surətdə ortaya qoyulub. Lazımı gözləməkdənsə hərbi üstünlüyümüzü 2020-ci ildə ortaya qoymasaq tarix səhnəsindən silinəcəyimiz şəksizdir. Xalq və Dövlət öz mövcudluğunu yalnız Qarabağı işğaldan azad etməklə ortaya qoya bilər…
Donald Trampın Fələstin-İsrail münaqişəsinin sülh yolu ilə həlli planı beynəlxalq birliyin çox mənfi reaksiyasına səbəb oldu və kəskin tənqid edildi. Xüsusilə Fələstin lideri Mahmud Abbas və Türkiyə prezidenti Ərdoğan onu İsrail işğalını qanuniləşdirmək planı adlandırdılar. Saziş, 1967-ci il sərhədləri əsasında və Şərqi Qüds paytaxt olmaqla Fələstin dövlətinə dəstək ifadə edən Ərəb Dövlətləri Liqası tərəfindən yekdilliklə rədd edildi. Avropa Birliyi də ABŞ prezidentinin «əsrin sövdələşməsi» nin «beynəlxalq səviyyədə razılaşdırılmış parametrlərə» cavab vermədiyini söylədi.
Bununla bağlı, Ermənistanda fərqli reaksiya nəzərə çarpırdı: Ekspert birliyi Prezident Trampın Yaxın Şərqdə sülh nizamlanması planını qınamaqdan yayınaraq, Qarabağ münaqişəsinin həlli üçün belə bir ssenarinin mümkün tətbiqi ilə məşğul olmaq və Ermənistan üçün bir sıra dərslər almaq qərarına gəldi. Bu baxımdan əsas olan Donald Trampın, cəmi 400 mindən çox israillinin yaşadığı Qərb sahilindəki bütün əsas İsrail yaşayış məntəqələrini İsrailin bir hissəsi olaraq tanıma təklifidir. Əvvəllər bütün əhəmiyyətli sülh təşəbbüsləri İsrailin 1967-ci ildə Altı Günlük Müharibə başlamazdan əvvəl sərhədlərə çəkilməsindən bəhs edirdi. BMT Təhlükəsizlik Şurasının çoxsaylı qətnamələri, o cümlədən 23 dekabr 2016-cı ildə qəbul edilmiş 2334 saylı qətnamə, İsrailin 1967-ci ildən bəri işğal etdiyi Fələstin ərazilərində, o cümlədən Şərqi Qüdsdə yaşayış məntəqələrinin qurulmasının hüquqi baxımdan qanunsuz olduğunu və beynəlxalq hüququn kobud şəkildə pozulduğunu dəfələrlə vurğulamışdır. Ancaq İsrail, gec-tez beynəlxalq birliyin yerdəki real vəziyyəti nəzərə alacağı ümidi ilə intensiv məskunlaşma kampaniyasına başladı.
İordan çayının Qərb sahilində aktiv məskunlaşma ilə paralel olaraq, İsrail bölgədə ən güclü ordunu yaratdı və bununla da qonşu ərəb dövlətlərini mübahisəli ərazilərin zorla geri qaytarılması üçün hər hansı bir fürsətdən məhrum etdi. ABŞ ilə strateji bir ittifaq, İsrailə qarşı güc tətbiq etmək üçün edilən hər hansı bir cəhdini təsirli bir şəkildə qarşısını almaq üçün digər strategiya elementinə çevrildi.
Beynəlxalq ictimaiyyət Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanmasında heç də fəal iştirak etmir. 1994-cü ildə atəşkəsin tətbiqi ilə ATƏT-in Minsk Qrupu və onun həmsədr ölkələri (Rusiya, Fransa və ABŞ) hazırkı durumu pozmaq üçün bir sıra təkliflər hazırladı. Təfərrüatlara girmədən, sadəcə bütün bu təkliflərin Dağlıq Qarabağın nəzarətində olan əhəmiyyətli ərazilərin Azərbaycana qaytarılmasını təmin etdiyini qeyd edirik. Ermənistan rəhbərliyinin bu yolla getməyə razı olduğu üç hal oldu: 1997-ci ilin sonu (mərhələli tənzimləmə), 2001-ci ilin yazı (Ki Uest-də danışıqlar) və 2011-ci ilin iyun ayı (Kazanda görüş). Ancaq bir sıra səbəblərə görə bu günə qədər heç bir müqavilə imzalanmamışdır.
Artıq Dağlıq Qarabağın nəzarətində olan ərazilərin Azərbaycana qaytarılması ilə bağlı beynəlxalq birliyin təklifləri həm Ermənistanda, həm də Qarabağda əhalinin böyük əksəriyyəti tərəfindən mənfi qəbul edilir. Onların səbəbləri İsrailin hərəkətlərinə çox oxşardır.
Beynəlxalq vasitəçilər bu münaqişənin həlli üçün eyni fikri davam etdirirlər. Beləliklə, 5 dekabr 2019-cu il tarixində ATƏT Xarici İşlər Nazirləri Şurasının (MMFA) iclasında elan olunan birgə bəyanatlarında ATƏT-in Minsk Qrupundakı həmsədr ölkələrin nümayəndə heyətlərinin rəhbərləri Qarabağ münaqişəsinin yekun həlli üçün hər hansı bir variantda prezidentlərin təklif etdiyi elementləri ehtiva etdiklərini, yəni 2009-2012-ci illərdə olduğu kimi ərazilərin qaytarılmasını təsdiq etdilər.
Qarabağın sərhədlərindəki hər hansı bir dəyişiklik onun müdafiə qabiliyyətinə mənfi təsir göstərəcək və belə bir perspektiv tamamilə qəbuledilməzdir. Yəhudilərə bənzər başqa bir hal var: 20-ci əsrin əvvəllərindən bəri yaddaşı diqqətlə qorunub saxlanılan erməni soyqırımı ermənilər üçün əhalinin fiziki təhlükəsizliyini prioritet hala gətirir.
2016-cı ilin aprelindəki dörd günlük müharibə ermənilərin beynəlxalq təminatlara olan inamını xeyli dərəcədə sarsıtdı və yeganə etibarlı təhlükəsizlik qarantiyasının güclü bir milli ordu olması barədə fikirlərini gücləndirdi.
Qarabağ münaqişəsinin həlli ilə bağlı Ermənistanın sərt mövqeyinin daha bir səbəbi Ermənistanla Azərbaycan arasındakı güc balansının mövcud dinamikası idi. Neft bumu sayəsində Azərbaycan 2006-cı ildən bəri əhəmiyyətli iqtisadi artım yaşadı. Lakin neft kəşfiyyatı və ixracının bumu artıq keçdi və Azərbaycan 2014-cü ildə neftin qiymətinin düşməsindən əziyyət çəkir. Neft gəlirlərinin azalması 2015-ci ildə Azərbaycan iqtisadiyyatında kəskin enişə səbəb oldu və ölkə hələ də bu vəziyyətdən tam çıxa bilməyib. Bununla yanaşı, Ermənistan son illərdə ÜDM-in yüksək artım templərini artırıb: 2017-ci ildə 7.5%, 2018-ci ildə 5.2% və 2019-cu ildə 7.5%. Ağlabatan bir sual yaranır: əgər Ermənistan və Qarabağ güc balansının Azərbaycan üçün daha əlverişli olduğu bir vəziyyətdə ona qarşı dura bildilərsə, niyə bu gün Ermənistanla Azərbaycan arasında boşluq yaranarsa, İrəvan və Stepanakert onunla qarşı-qarşıya gələ bilməzlərmi?
Bəs, İrəvan və Stepanakert, Fələstin-İsrail ədavətindən və Prezident Trampın yeni sülh planından hansı əsas dərsləri öyrənə bilər? Hansı vəzifələri həll etmək lazımdır və bu məsələdə Ermənistan və Qarabağ nə qədər irəliləyib? Erməni ekspert cəmiyyətində beynəlxalq işlərə kifayət qədər real baxışı nümayiş etdirən üç əsas məqam ətrafında müzakirələr aparılır.
Birincisi və ən təəccüblüsü budur ki, Tramp planına gələcəkdə ərazi itkisinə yol verməmək üçün Dağlıq Qarabağ ərazilərində məskunlaşma siyasətini fəallaşdırmaq kimi Ermənistanda və Dağlıq Qarabağda nəzərdən keçirilir. Erməni tərəfinin arqumentləri ondan ibarətdir ki, mübahisəli ərazilərdə yaşayanların sayı artarsa, beynəlxalq ictimaiyyət gec-tez real vəziyyətdən “yerindəcə” çıxmalı və yerli əhalinin maraqlarını nəzərə almalıdır. Beynəlxalq böhran əleyhinə qrupun Qarabağ məsələsinə dair 2019-cu ilin dekabr ayına olan hesabatına görə, hazırda yalnız 17 min adamın sülh yolu ilə həll edilməsi üçün müxtəlif təkliflər hissəsi olaraq Azərbaycana qaytarılacaq ərazilərdə yaşayır. Bu baxımdan əvvəlki köçürmə tədbirləri çox ciddi xarakter daşıdığını bildirmək olar.
İkincisi, əgər Ermənistan və Qarabağ daim Azərbaycandan hərbi şantajla təhdid edilməsini istəmirsə, effektiv müdafiə strategiyası üçün kifayət qədər güclü bir orduya ehtiyacı var. Həm İrəvan, həm də Stepanakert, ümumiyyətlə, bu məsələdə uğur qazandıqları ilə razılaşırlar. İskəndər uzaq mənzilli raketlər və bu yaxınlarda satın alınan Su-30SM qırıcı təyyarələri təsirli bir təmkin təmin edir. Bununla yanaşı, Ermənistanın güclü bir orduya dəstək verməsinin yeganə etibarlı yolu olan davamlı iqtisadi inkişafa ehtiyacı var.
Ermənilərin İsraildən öyrəndikləri üçüncü dərs isə belədir: üstün rəqiblərə qarşı mübarizə aparırsınızsa (xüsusən Azərbaycan və Türkiyənin birgə potensialını nəzərə alaraq), bu bölgədəki əsas oyunçu ilə strateji birliyə ehtiyacınız var. Hazırda Rusiya ilə Ermənistan arasındakı ittifaq İrəvanı lazımi səviyyədə təhlükəsizlik zəmanəti ilə təmin edir, eyni zamanda, Ermənistandakı mütəxəssislər Rusiyanın bu strateji sürprizə qapılmamaq üçün Cənubi Qafqazı tərk etmək vəziyyətində olarsa, fövqəladə ssenarilərə ehtiyac olduğunu müzakirə edirlər.
