(Əvvəli: https://fedai.az/?p=26155 )
Böyük Sovet ensiklopediyası — “Ermənilər Hindistandan qaçıb gələn qaraçılar olmaqla Bizansın şərqində (indiki Suriya-Livan ərazilərində) uzun illər yaşamış, dəmir və ağac emalı ilə məşğul olmuş və yerli əhaliylə qaynayıb qarışmışlar”.
İ.M.Dyakonov (Midiya tarixi. M., 1956) — “… Midiyalılar (Kiaksar e.ə. 616-550-ci illər) hakimiyyətə gələn kimi imperiyada bir çox daxili dəyişikliklər etdilər. Xüsusilə farslardan fərqli olaraq şərabçılıqla daha çox məşğul olurlar. Çünki şərab yeni icad olmuşdu və olduqca baha qiymətə satılırdı. Bu işi aromunlardan başqa bacaran olmadığı üçün onları və hayları seçərək Fərac çayı vadisinə köçürüb burada üzüm bağları saldırırlar. Beləliklə də səpələnmiş haldakı haylar Strabonun və Herodotun yazdığı kimi, bununla da başçısı Kiaksar olmaqla Fərat çayı vadisində erməni (hay) tayfası yaranır”.
N.A.Zadonskiy “Jizn Muravyova” (Dokumentı i vospominaniya. M., 1989-cu il) — “Qraf Paskeviçin qoşunları iyunda Gümrü yaxınlığında Arpaçayı keçərək iyulun 19-da Qarsa gəlir. Qars ətrafındakı ağır döyüşlər bir nəticə vermir. Rus qoşunlarının Qarsdan geri çəkilməsi haqqında söhbətlərin getdiyi bir vaxtda şəhərdəki ermənilər gecə şəhər divarlarından rus əsgərlərinə kəndir nərdivanlar atırlar. İçəri girən ruslar darvazanı açıb qoşunu şəhərə buraxırlar”.
Gürcü atalar sözü — “Erməni gəldi, təzə bəla gətirdi”.
A.S.Puşkin (şair) — “Sən qorxaqsan, sən köləsən, sən ermənisən”.
C. Mariyer (yazıçı) — “Ermənilər pərpətöyün toxumu kimi dünyanın hər yerinə yayılıblar”.
Qraf De Şöle — “Ermənilərin yoxsulluğu və əzab-əziyyət çəkməsi məndə onlara qarşı böyük rəhm yaratmasına baxmayaraq, onların haramzadalığı, kələkbazlığı o dərəcədə iyrənc, alçaqlıqları o dərəcədə biabırçı, o qədər hiddətləndirici idi ki, mən heç bir vaxt onlara bağlana bilmədim”.
Kolmer (Alman alimi, “Anadolu eskizlərindən”) — “Demək olar ki, bu əyalətlərdə xalqın əsas kütləsi ilə əlaqəsi olan hər bir kəs türklərə hörmət eləməyi və onları sevməyi, yunanları alçaltmağı, ermənilərə nifrət etməyi və onlara həqarətlə baxmağı öyrənir… Bir yunan iki yəhudini, bir erməni isə iki yunanı aldada bilər… Əgər Anadoluda sizi bir yerdə aldatmışlarsa, deməli, siz ermənilərlə təmasda olmusunuz…”.
“Mən bir türklə bir iş barəsində şərtləşəndə yazılı müqavilə bağlamadan da kifayətlənirəm, çünki o, söz verdi, qurtardı.
Yunanla, yaxud başqa bir levantlıyla yazılı şərt kəsirəm, çünki onlarla belə lazımdır və sərfəlidir. Ermənilərlə isə yazılı surətdə də heç bir iş görmürəm, çünki onların yalançılığı və fitnə-fəsadları hətta yazılı şərti poza bilər”.
Fitzoy Plaklet (Britaniyalı müxbir) — “Görünür ermənilər yad torpaqlarda rahatca yaşaya bilirlər. Bəlkə də onlara kifayət qədər vəsait verilsəydi, Qarabağdakı torpaqları tərk edərdilər”.
Dikson Consun — “Ermənilər əvvəlcədən və hazırlaşmadan daha düşüncəsiz siyasi cinayətlər törədəcək, heç bir tərəddüd etmədən özlərini və qardaşlarını, qiymətli vətəndaşları təsadüfi qazanc, qənimət xatirinə qurban verəcəklər, ən az inandıqları adamlarla belə, əyri niyyətlər xatirinə geniş miqyasda əlbir olacaqlar, bir tərəfdən hayıf çıxmaq üçün öz milli problemlərini bir kənara atar, özləri üçün təhlükəli anlarda isə vaxtı ilə onların mənafeyinə xidmət edən adama xəyanət edər və onun haqqında təhqirlər, söyüşlər yağdırar, onu biabır edərlər…
Erməni “inqilabçılar”ı ədavət etdikləri adamlarla vuruşmaq xatirinə öz dillərini, dinlərini belə tapdalayarlar. Konsulluqda (İstanbulda) erməni terrorçuları öz həmvətənləri arasında qırğın alovunu yandırmaq məqsədilə bombalar partlatmışlar”.
Musa Xorenatsi — “İndi olduğu kimi keçmişdə də qədim “hay”ların elmlərə, ağızdan-ağıza keçən nəğmələrə həvəsləri olmayıb. Ona görə də kəmağıl, nadan və vəhşi adamlar haqqında danışmaq artıqdır”.
Gevorq Aslan — “Ermənilər əsasən Fərat bölgəsində yaşamışlar”.
A.S. Qriboyedov — “Harda ki erməni başçıları öz anarxist fəaliyyətlərini dayandırmışlar, orada sakitlik bərqərar olmuşdur. Əgər sabah onlar köhnə əməllərinə qayıtsalar, onda ermənilərin bədbəxtliyi yenidən başlayacaqdır”. —Erməni təşviqatçıları başqa dövlətlərin, Türkiyənin işlərinə qarışması üçün bəhanə olsun deyə ağlasığmaz, təsəvvürəgəlməz anarxiya yaratmaqdan ötrü əllərindən gələn hər şeyi etmişlər.
Məhz ermənilərin başabəla rəhbərliyi minlərlə soydaşının məhvinə bais oldu və erməni millətinin ictimai-sosial vəziyyətini nəinki yaxşılaşdırmadı, əksinə, bütün milləti ümidsiz, əslində çıxılmaz və məşum vəziyyətə saldı”.
— “Ermənilər əksərən müsəlman (türk) mülkədar torpaqlarına sakin olmuşlar. Köçkünlər narazılıq edən və əsaslı narazılıq edən müsəlmanları sıxışdırırlar. Müsəlmanları onların uzun sürməyəcək hazırkı sıxıntılı vəziyyətləri ilə barışdırmaq üçün ermənilərin burada müvəqqəti olaraq yerləşdirilməsini təlqin etməklə barışdırmaq və ermənilərin torpaqları həmişəlik ələ keçirmələri barədə şübhəni onların beynindən çıxarıb atmaq üçün bu cür təlqinləri onlara etmək lazımdır”.
Mayevski (Rusiyanın Ərzurumdakı Baş Konsulu — XIX əsr) — “Erməni müəllifləri həqiqətdən düşünülmüş şəkildə qaçırlar. Onlarda hər şey faktların şişirdilməsi əsasında qurulmuşdur. Onlar bütün fəaliyyəti uydurmalar, ağlasığmaz, görünməmiş, hələ eşidilməmiş qəddarlıqla uydurmağa əsaslanmışlar ki, başqalarında ermənilərə qarşı rəğbət, türklərə qarşı isə nifrət hissi yaransın. Lakin bu, bütün ermənilərə qarşı maraq və rəğbət əvəzinə yalnız nifrət hissi doğurur”.
“Erməni quldur dəstələri iğtişaşlar, qırğınlar törədir və sonra yoxa çıxırdılar. Onların əllərindəki silahlar qaçarkən özlərini qorumaq üçün idi. Silahsız erməni kütlələri sonra öz qan qardaşlarının “qəhrəmanlıq”larına görə qanları və var-dövlətləri bahasına cavab verməli olurdular”.
“Ermənilərin xalq qəhrəmanları haqqında bir söz-söhbət eşidən varmı? Azadlıq uğrunda vuruşanların adları hardadı? Onların adları yoxdu. Niyə? Ona görə ki, bu qəhrəmanlar öz xalqının xilaskarı yox, məhz daha çox onun cəlladı rolunu oynamışlar”.
V.L.Velicko — “Erməni dovşandan da qorxaqdır. Erməni zəiflərə qarşı qəddar, güclü qabağında isə kölə kimi mütidir”.
“…Ermənilərin kasıblığı, əziyyəti məndə onlara qarşı rəhm hissi oyandırsa da, eyni zamanda onların əliəyriliyi, alçaqlığı, rəzilliyi onlarla ünsiyyətə getməyə imkan vermir”.
M.C. Bağırov (məhkəmədə söylədiyindən) — “Mənim əsas səhvim odur ki, Qriqoryana, Markaryana göz yummuşam. Mən onlara inanaraq Xalq Daxili İşlər Komitəsi orqanlarını onlara etibar etmişəm. Bu işdə xalqın qarşısında günahlarım o qədər böyükdür ki, məni güllələmək azdır, məni şaqqalamaq, parça-parça etmək lazımdır”.
K.P. Patkanov — “Ermənistan bir dövlət kimi bəşəriyyət tarixində heç bir rol oynamamış, onun adı ölkənin coğrafi termini olub. Güclü qonşu dövlətlərin—assuriyalıların, midiyalıların, iranlıların, ərəblərin, türklərin, monqolların, rusların… öz mübahisələrini həll etdikləri yer olmuşdur”.
N.N. Şavrov — “1826-28-ci illər müharibəsindən sonra biz Yelizavetpol quberniyasının dağlıq hissəsi və Göyçə gölünün sahillərini ermənilərlə məskunlaşdırdıq”.
S.M. Solovyev — “… I Pyotr yeni işğal olunmuş vilayətlərdə (Azərbaycan nəzərdə tutulur) erməniləri məskunlaşdırmaq və müsəlmanları oradan çıxarmağı əmr etmişdir”.
“Murc” erməni jurnalı, 1987-ci il — “Ermənilərin arasında xeyli miqdarda assimilyasiya olunmuş qaraçılar var”.
Tadeuş Svyataxovski (“Russkiy Azerbaydjan”, j. “Xazar”, N 1,1990 q, s 86) — “Lenorman və başqa alimlər çoxdan sübut ediblər ki, “Armeniya” sözü etnoqrafik yox, coğrafi termindir və Ermənistan ermənilərin vətəni deyil. Tarixdən məlumdur ki, “hay” adlanan xalqın siyasi uzaqgörən nümayəndələri haradansa gəlib məskunlaşdıqları Erməni yaylası “Armyanskoye naqorye” adlanan İran, Türkiyə və bir qədər Cənubi Qafqazı əhatə edən ərazinin adını xalqına ad seçməklə özlərinə vətən qazanmış və “erməni” adlanmışlar. Bunu göstərmək kifayətdir ki, ancaq Türkmənçay müqaviləsindən sonra gətirilmə ermənilərin sayının artması ilə bağlı olaraq I Nikolayın fərmanı əsasında İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının əraziləri hesabına erməni vilayəti yaradılmışdı”.
“Karibi-Krasnaya Kniqa, Tiflis, 1920 (İzvestiya AN Azerb. SSR, jur. N 4,1989 q. s 164) — “Qaraklis və Dilicanda işlədiyim 5 ay ərzində ancaq 6 namuslu erməniyə rast gəldim, rast gəldiyim digər ermənilər etibarsız və oğrular idi. Ümumiyyətlə, bu adamlar pozğun, əxlaqsız adamlar idilər”.
İ.İ.Şopen — “Azərbaycanlıların xarakterində xeyirxahlıq üstünlük təşkil edir və ruslarla birləşməyə daha çox meyilli olublar, çünki bu iki xalqın bir-birinə rəğbəti var idi. Üzdə hamilik etmək üçün pul və mükafatlar şəklində fayda götürən, arada gəzən ermənilər olmasaydı, bu yaxınlıq baş tutmuş olardı. Onlar heç bir şey itirmirlər, çünki konfilikt düşdükdə erməni qanı axmır…
Müsəlman əyalətlərinə gələn kimi onların musiqili, oynaq dilini tez öyrənməyimiz rusların azərbaycanlılara təbii yaxınlaşmanın təzahürüdür. Dini bizə yaxın olsa da, ermənilər öz kobud dillərindən bizə ikicə söz öyrədə bilmirlər. Bu faktdır”.
Skotlend Liddel (ingilis jurnalisti) — “Nə Rusiyada, nə Qafqazda elə bir adam tapa bilməzsən ki, ermənilər haqqında hansısa bir xoş söz desin. Rusların, tatarların və gürcülərin onlardan zəhləsi gedir, onları görməyə gözləri yoxdur. Doğrudur, bunu mən demirəm, lakin fakt göz qabağındadır — ermənilər nifrət oyandıran irqdir”.
Castin Makkarti — “Biz indi mötəbər statistik mənbələrdən bilirik ki, 1912-1922-ci illər müharibəsində 1, 5, yaxud 2 milyon yox, 600 mindən bir qədər az Anadolu ermənisi həlak olub… Lakin ölən erməniləri sayarkən ölən müsəlmanları da saymaq lazımdır. Statistika göstərir ki, ermənilərlə bərabər çoxu türk olan 2,5 milyon Anadolu müsəlmanı da həlak olub”.
Bismark (alman siyasi xadimi) — “Bütün erməniləri bir alman əsgərinə dəyişmərəm”.
N.S. Xruşşov — “Bir sutka ərzində DQMV ermənilərinin Ermənistana köçürülməsi üçün mən 12 min hərbi yük maşını verməyə hazıram”.
Lobanov Postovski (çar Aleksandrın X.İ.N. 1894-1896-cı illərdə erməni terrorundan təngə gələrkən demişdir) — “Ermənistan bizə ermənisiz lazımdır”.
“Metorial hüquq-mühafizə” mərkəzinin məlumatı. Moskva — “Ermənilər Xocalıda dinc əhalini qəddarlıqla öldürməklə kifayətlənmir, vəhşiliyin yüksək dərəcəsini göstərərək meyitlərin başlarını kəsir, dərisini soyur-skalp çıxarır, meyitlərin orqanlarını doğrayır, gözlərini oyur, burun-qulaqlarını kəsirdilər”.
V. Şekspir — “Onu sevməsəm, qoy Allah məni erməniyə döndərsin”.(Respublika)
(davamı növbəti saylarımızda)