11 mart tarixində Dünya Səhiyyə Təşkilatı rəsmi olaraq Director‑General ‘ s opening remarks at the media briefing on COVİD‑19 — 11 Mart 2020 pandemia yayılması ilə vəziyyətini elan etdi. Bu, tarixdə ilk belə bir elan deyil. Məsələn, 2009 — da eyni vəziyyət donuz qripi-H1N1 ştamm gərginlik yaratmışdıOn il bundan əvvəl hər şey çox tez və nisbətən yaxşı bitdi. Buna görə də, bu dəfə də çox əsəbləşmək lazım deyil. Lakin hadisələrin mümkün inkişafına hazır olmaq lazımdır.
Bu günə qədər koronavirus rəsmi olaraq 2019‑nCoV deyil, SARS‑CoV‑2 adlanır. Buna səbəb olan xəstəlik coronavirus disease (COVİD‑19) and the virus that causes it COVİD‑2019 («koronavirus xəstəliyi — 2019») adını daşıyır.Pandemiya nədir?Qədim yunan dilindən bu söz «bütün xalq» mənasını verir. Beləliklə, dünya («ümumxalq») miqyasında yeni təhlükəli infeksiyanın sürətlə yayılması anlamına gəlir.
Əsrlər boyu müxtəlif patogenlər milyonlarla insanı məhv etmişdir. Məsələn, XX əsrdə bəşəriyyət üç qlobal qrip epidemiyasına məruz qalıb.Onların ən pisi-«İspanka»- 50-dən 100 milyona qədər adamın həyatına son qoydu, və ya 3 il ərzində planetin ümumi əhalisinin 5% -ni məhv etdi.
Niyə müasir dünyada pandemiyalar baş verir?Bu gün xəstəliklər həmişəkindən daha sürətli yayılır. Bu, şəhərlərin böyüməsi, uzaq səyahətlərin populyarlığı, sanitariya şəraitinin olmaması və bəzi ölkələrdə xəstəlik daşıyıcıları üzərində nəzarət olmaması səbəbindən baş verir. Bu gün ən məşhur təhlükəli viruslar atipik sətəlcəm (SARS‑CoV virusu), Yaxın Şərq Respirator Sindromu (MERS‑CoV), Ebola qızdırması, həmçinin Zika virusu kimi patogenlərdir. Və, əlbəttə, koronavirus SARS‑CoV — 2-atipik pnevmoniyanın yaxın qohumudur.Son vaxtlara qədər həkimlər yeni pandemiyanın Pandemic Basics qrip virusuna səbəb olacağına inanırdılar. Bu isə asanlıqla mutasiya edir, hava damcı yolu ilə ötürülür və xəstələnənlərin ilk simptomlarının meydana gəlməsinə qədər geniş yayılır.Amma SARS‑CoV-2 ortaya çıxdı. O qripin ən ölümcül formalarından da daha cox təhlükəlidir.
Birincisi, zəif sağlamlığı olan yaşlılarla yanaşı, sağlam yetkinləri də öldürə bilər. İkincisi, COVİD-19 çox səmərəli ötürülür. Orta hesabla, bir yoluxmuş iki və ya üç insana yoluxur — bu, həndəsi inkişafda yayılmadır.
Bill Qeyts
Pandemiya niyə təhlükəlidir?İlk növbədə virusa yoluxmuşların sayı çoxdur.Nəticədə-səhiyyə sisteminin cökməsilə nəticələnir.Aktual məlumatlara görə, COVİD-19 xəstələrinin təxminən 20% — i xəstəxanaya yerləşdirilməsini tələb edir. Onların 6% — i isə intensiv terapiya (reanimasiya) şöbələrində, ağ ciyərlərin süni ventilyasiya aparatları və ekstrakorporal membran oksigenasiyası (EKMO) ilə təchiz edilmiş şöbələrdə sağ qalma ehtimalı azdır.
Problem ondadır ki, əksər ölkələrin səhiyyə sistemləri belə yük üçün nəzərdə tutulmayıb.
Əgər eyni zamanda məsələn, 100 min adam xəstələnsə, onlardan 20 mini xəstəxanaya yerləşdirilməlidir. Bunlardan 5 mininə-reanimasiyaya verilməlidir. Eyni zamanda, xəstəxanalarda çarpayıların sayının məhdud olmasını da qeyd etmək lazımdır..Məsələn, Çində hər min sakin üçün 4,3 xəstəxana-carpayı yeri nəzərdə tutulub. ABŞ — 2,8. İtaliya — 3,2. Yaponiya — 13,1. Rusiya — 8,1.Bu, məsələn, ABŞ-da orta hesabla milyonluq əhalisi olan bir şəhərin yalnız xəstəxanada 2800 çarpayı olması deməkdir. Eyni şərti şəhərdə 100 min insan koronavirusla xəstələnərsə, xəstəxanalarda sadəcə yer çatmayacaqdır. Hətta reanimasiyaya ehtiyacı olanlar üçün də.
Həkimlər kimi xilas edəcəklərini və digərinin müalicəsinə inkar etməi seçimi qarşısında qalacaqlar ( ümumiyyətlə sağ qalma imkanları).
Amma problemlər təkcə COVİD-19 xəstəliyinə tutulanlar arasında yaranmayacaq. Apendisit, infarkt, insult, anafilaktik şok, yol — nəqliyyat hadisələrində ciddi travmalar, yalnız deyil, həm də bu cür ölümcül vəziyyətlərə malik olan bütün pasiyentlərə, hətta daha yüngül şəraitdən danışmadan belə, tibbi yardım üçün «növbəyə durmaq» lazım gələcək. Heç də fakt deyil ki,vaxt və imkan tapıb bunu edə biləcəklər. Axı, həkimlər də məhdud sayda və pandemiya şəraitindədirlər, onlar da adi insan kimi yorulurlarBelə ki, koronavirusdan ölüm halları (təkcə ABŞ-da təxminən 480 min )…tamamlanacaq. Caxnaşma və xaos yalnız bu vəziyyəti daha da qacılmaz surətdə ağırlaşdıra bilər.
Mən nə etməliyəm?Hər şeydən əvvəl-həkimlərin və hakimiyyətin çağırışlarına riayət etmək lazımdır. Özünüzü bunun «dünya sui — qəsd olduğunu və ümumiyyətlə «qripdən daha çox insan ölür»-«illüziyalarla sakitləşdirməyə çalışmayın. Təəssüf ki, mövcud pandemiya qripdən daha ciddi bir şeydir.
Sadə bir nümunə: İtaliyada yaşlılıq, xəstəlik, bədbəxt hadisə, yol qəzası və s.daxil olmaqla, bütün səbəblərdən gündə 1 800 nəfərə qədər adam ölür.Onların 10% — i koronavirusun qurbanlarıdır (mart ayının ikinci həftəsində ÜST tərəfindən verilən məlumata əsasən). Qrip virusundan belə rəqəmlərin(şişirdilmiş və ya gizlədilmiş də olsa) alınması hec kimi yuxusuna da girə bilməzdi.
Çox güman ki, indi yoluxmuş inanların sayı rəsmi məlumatlara nisbətən qat-qat çoxdur. Məsələ ondadır ki, COVİD‑19 uzun inkubasiya dövrü və simptomlar daha cox Kəskin Respirator Virus İnfeksiyasına bənzəyir. Buna görə insanlar həkimlərə müraciət etmədən və testlər etmədən onu daşıyırlar.
Müxtəlif xəstəliklərin əvvəlki miqyaslı epidemiyalarının təcrübəsi bizim sivilizasiya üçün əbəs yerə keçməyib: mütəxəssislər nəticə çıxarıblar. Nəticənin tələbi budur ki, hər birimiz virusa yoluxmaqdan qaçmaq üçün hər şeyi etməliyik və onu daha da genişləndirməməliyik.Bu, yalnız şəxsən sizin və ailənizin sağlamlıqı saxlamaq ücün deyil. Bu səhiyyə sahəsində yükü azaltmağa kömək edəcək. Deməli, həkimlərin həqiqətən buna ehtiyacı olanlara kömək etmək üçün daha çox resursları olacaq.Məhz buna görə də bir çox ölkələr sərt karantin tədbirləri görürlər: «təhlükəli» ölkələrdən qayıtmış vətəndaşlara iki həftə ərzində evdən çıxmamağı əmr edir, məktəbləri, ali məktəbləri, əyləncə mərkəzlərini bağlayırlar, Biznes əməkdaşların uzaqdan idarəetmə işinə keçirilməsini xahiş edirlər, kütləvi tədbirləri ləğv edirlər, toplaşmaq azadlığını və hətta şəhər küçələri üzrə gediş-gəlişi məhdudlaşdırırlar…Çində məhz belə bir strategiya epidemiyanı dayandırmağa imkan verdi: yalnız COVİD‑19 xəstəliyinin yeni hallarının təxminən iki həftəlik ciddi karantinindən sonra tənəzzülə ugramasını və ölümlərin dayanmasını tənzimlədilər. Və qələbə caldılar. Allah Azərbaycanımızı böyük bəlalardan hifz eləsin.
Allah dünyamıza nəhayət ki, rahatlıq versin!
Natiq Məmmədov