Rusiya adlanan coğrafi məkanın XVII əsrin əvvəlində Qərbin nüfuz dairəsinə düşməsinin bariz nümunəsi, yad mənşəli Romanov sülaləsinin taxta çıxarılması oldu.
Formalaşan yeni dövlət, Qərbin Şərqdəki işğalçı siyasətində alət rolunu oynamağa başladı. İştismar dunyasında bu günə qədər vəhşiliyi və hiyləgərliyi ilə üstünlüyünü qoruyub saxlayan anqlo-saks sıyasətı, hər coğrafiyada olduğu kimi, bu məkanda da inamli addımlar atmağa başladı.
Osmanlı Türkiyəsinin Aralıq dənizindəki gücü Cin və Hindistanla olan ticarəti bütövlükdə ələ keçirməkdə avropalılara mene olurdu. Onlar şərqə yeni yollar axtarırdılar. Belə marşurutlardan biri Rusiyanın şimalında olan Arxangelsk limanından başlamalı idi. Bu liman ingilislərin əlinə keçsə (dinc və ya hərbi yolla), Volqa cayı və Xəzər dənizi vasitəsi ilə İrana cıxış yaranar, «İpək yolu» nəzarətə götürülərdi.
İranın Türkiyə ilə düşmənçiliyi bu planın asanlıqla həyata keçməsinə kömək etdi. Yaranmış şəraitdən erməni icması da məharətlə istifadə etdi. Ticarətdə əsas rəqibləri olan yahudiləri Rusianın köməyinə arxalanaraq üstələdilər.
Doğrudur, qısa bir zamanda qaydalara riayət etməyən ermənilər (topdan satış əvəzinə, özləri pərakəndə satışa başladılar) oyundan kənar edildilər.
Buna baxmayaraq qısa müddətli olsa da, Qərbin Hindistanla ticarətində birincilik qazana bildilər. Qərbə yük daşıyan gəmilərin əksəriyyəti CULFALI erməni tacirlərə məxsus idi. Rus çarına hədiyyə verilən bu taxt, erməniler tərəfindən həyata keçirilən siyasi gedişlərdən biri idi.
*******
Aleksey Mixayloviç (1629 — 1676) taxta çıxandan sonra erməni mənşəli fars tacirləri Rusiyaya maraq göstərməyə başladılar. 1659-cu ildə İran Şahının zərgərləri tərəfindən İsfahanda düzəldilmiş almaz taxt, erməni Ticarət Şirkəti tərəfindən krala təqdim edildi. Erməni tacirləri dövlətdə ticarət üçün müxtəlif güzəştlər və imtiyazlar almaqda çox maraqlı idilər. Arxiv sənədlərindən birində qeyd olunur ki, “1660-cı ildə Böyük Knyaz Çar Aleksey Mixayloviç Qızılbaş Şahına, yaxın adam Modevletov, erməni taciri Zaxari Saradarov tərəfindən darekdə vuruldu: qızıl suyuna salınmış xaçdan, daşdan, brilyantdan, yaqutdan və fil sümüklülərdən idi. Qiyməti 22591 altın idi.»
Taxtı bəzəmək üçün erməni tacirləri Hindistanda çox sayda qiymətli daş, o cümlədən 800 gözəl brilyant aldılar. Taxt qızıl basma və qiymətli daşlarla bəzədilmişdi. Oturacağı saxlayan dörd sütun, arxa kürəkliyə daha iki sütun qoyulmuşdu. Qara məxmər ipək və qızıldan işləmələrlə bəzədilmişdi (bəzən inci ilə bəzədilmişdi), iki mələk əllərində boru tutur, digəri isə inci və qiymətli daşlarla tacı saxlayırdı. Tacda 21 brilyant, 28 yaqut, iki yer boşluq və iri incilərin üç torunda 105 buğda vardı. Yaqutlar və incilər mələklərin sinələri bəzədilib. Onların arasında incilərlə (162 dənə kiçik inci) həkk edilmiş bir yazı var: «Ən güclü və yenilməz Muskoviya, imperator Alekseyə etibarlı şəkildə yer üzündə hökmranlıq etməsi üçün bu taxt böyük bir sənət halına gəldi; Qoy əbədi xoşbəxtliyin hakimiyyəti daim üzərinizdə olsun. Məsihin 1659-cu ili.»
Hər bir almaz cərgəsindəki sütunların yan kənarlarında on üç brilyant, almaz zolaqlar arasında ortada on üç qırmızı brilyant və qarnir vardır. Yuxarıda ayrı bir dolaşıqda firuzəyi dəstdən ibarət bir çarpaz, xaçın ortasında isə dörd brilyant qızıl yuvalarla möhkəmləndirilmişdir. Üst və yan brilyantlar oval şəklində, aşağı hissəsi isə üçbucaqlıdır. 54 böyük brilyant və 62 kiçik olan, firuzə dəstindən və aralarındakı iki oxşar ulduz şəkilli xaçın ğtrafında möhkəmləndirilmişdir.
Taxtın ön tərəfi də qiymətli daşlarla bəzədilmişdir: 876 brilyant və 1224 digər qiymətli daş burada bərkidilmişdir — yaqutlar, zümrüdlər və digərləri. Bunların üstündə incilər də çoxdur. Yanlarında quşlar, heyvanlar, bitkilər və ov səhnələri təsvir olunan heyrətamiz İran miniatürləri yerləşdirilib.
Almaz taxtının boşluqları və çıxıntıları müxtəlif şərq üslublu fiqurlarını əks etdirən doğranmış qızılla bəzədilib. Almaz taxtının ən başında, Həvari Pyotrun və Müqəddəs Ecazkar Nikolayın qızıl fiqurları var və arxa tərəfin tən ortasında ikibaşlı qartal isə sonradan Rusiyada qoyulub. 26 may 1896-cı il tacqoyma mərasimində bu taxtda oturan Rusiyanın son imperatoru Nikolay olub. Sovet hakimiyyətinin qurulmasının ilk dövründə almazların bir hissəsi oğurlanaraq Rusiyadan çıxarılıb.
Taxt Kremlin silah palatasında saxlanılır.
Eldar Tağıyev
Ukrayna