Corc Fridman Ameriakanın aparıcı beyin mərkəzlərindən biri sayılan Strafor qlobal təhlil və məlumat mərkəzinin icraçı direktoru olub.
Startfor xarici siyasət və kəşfiyyat sahəsində araşdırmalar aparan nufuzlu mərkəz hesab olunur və onun hazırladığı hesabatlar aparıcı dünya paytaxtlarında nəzərə alınır.
«Növbəti 100 il», «Amerikanlın gizli müharibəsi, «Gələcək müharibələr » kimi kitabaların müəllifi olan doktor Fridman nufuzlu təhlilçi hesab olunur.
Onun 2010-cu il nəşr olunmuş «Növbəti 100 il» kitabından bəzi seçmələri sizlərin diqqətinə çatdırırıq.
İkinci soyuq müharibə
2010-cu illərdə ABŞ və İslam fundamentalistləri arasında qarşıdurma sakitləşəcək. ABŞ və Rusiya arasında ikinci soyuq müharibə başlayacaq, birincisi qədər böyük deyil, daha qısa olacaq. Bu, Rusiyanın Mərkəzi və Şərqi Avropada öz təsir dairəsini genişləndirmək, eyni zamanda Rusiyanın hərbi potensialını artırmaq cəhdləri ilə xarakterizə olunacaq. Bu müddət ərzində Rusiya ordusu ABŞ-a regional problem yaradacaq. ABŞ Mərkəzi və Şərqi Avropanın bəzi ölkələrinin yaxın müttəfiqinə çevrilə bilər və bu müddət ərzində onlar Rusiyanın geosiyasi təhdidlərinə qarşı fəal şəkildə mübarizə aparacaqlar.
Fridman hesab edir ki, bunlar Polşa, Çexiya, Slovakiya, Macarıstan və Rumıniya olacaq. Təxminən 2015-ci ildə Polşa rəhbərliyi Şərqi Avropa ölkələrindən ibarət “Polşa Bloku” yaradacaq.
Çin iqtisadiyyatı dəfələrlə artacaq və bütün ölkələrin ÜDM-ni ötəcək. Çin, həmçinin 2040-cı illərdə Rusiya və Hindistan kimi digər dünya supergüclərinə qarşı qoyulacaq hərbi və sənaye potensialını inkişaf etdirəcək. Geosiyasi üfüqdə növbə ilə yeni ulduzlar yüksələcək: Yaponiya, Türkiyə, Polşa, Meksika.
Rusiya 2020-ci illərdə postsovet məkanına nəzarəti bərpa etməyə çalışacaq, lakin bundan sonra daha güclü dövlətlərlə rəqabətə tab gətirə bilməyəcək şəkildə parçalanacaq və tamamilə dağılacaq.
Rusiya və Çinin parçalanması
2020-ci illərin əvvəllərində yeni Soyuq Müharibə elə bir vaxtda başa çatacaq ki, iqtisadi təhriflər və Rusiyaya qarşı siyasi təzyiqlər, Rusiyanın azalan əhalisi, üstəgəl zəif infrastrukturu ilə birlikdə Rusiya federal hökumətinin tamamilə dağılmasına gətirib çıxaracaq, bu proses SSRİ-nin dağılması ilə eyni şəkildə baş verəcək. Başqa ölkələr, keçmiş Sovet İttifaqı respublikaları da dağılacaq.
Təxminən eyni zamanda materik Çin (ÇXR) siyasi və mədəni cəhətdən parçalanacaq. Kitabda Çində çox sürətli iqtisadi inkişafın Çin cəmiyyətindəki bərabərsizlik səbəbindən sosial gərginliyə səbəb olacağı iddia edilir. ÇXR-də regional gərginlik çiçəklənən sahil bölgələri ilə yoxsul hinterland arasında artacaq.
Fridman iki mümkün ssenari verir: birincisi, ölkəni parçalanmadan saxlamaq üçün hökumət xarici maraqların təsirini azaldacaq və ya ləğv edəcək və “dəmir yumruq” gücünü tətbiq edəcək;
ikincisi odur ki, Çin tədricən muxtar əyalətlərə parçalanacaq, mərkəzi hökumət isə öz real gücünün böyük hissəsini tədricən itirəcək. Kitabda müəllif təkid edir ki, tədricən parçalanma ən çox ehtimal olunan ssenaridir.
2020-ci illərdə materik Çinin parçalanması, 2030-cu illərdə isə Rusiya Federasiyasının dağılması Avrasiyanı xaos için çəkəcək. Ərazidə təsir dairələrini yenidən bölüşdürmək üçün yeni səlahiyyətlər meydana çıxacaq və əksər hallarda regional liderlər “döyüşsüz” təslim olacaqlar. Rusiyada Çeçenistan və digər müsəlman bölgələri, eləcə də Uzaq Şərq müstəqillik qazanacaq. Finlandiya Kareliyanı, Rumıniya isə Moldovanı özünə birləşdirəcək. Tibet Hindistanın köməyi ilə müstəqillik qazanacaq, Tayvan (ROC) materik Çində təsirini genişləndirəcək, Amerika Birləşmiş Ştatları və Avropa gücləri Yaponiya ilə birlikdə Çində regional təsir dairələrini bərpa edəcəklər.
Yeni qüvvələrin meydana çıxması
2020-ci və 2030-cu illərdə üç ölkə özünü elan edəcək: Türkiyə, Polşa və Yaponiya. Türkiyə ilkin mərhələdə ABŞ-ın dəstəyi ilə öz təsir dairəsini genişləndirəcək və Osmanlı İmperiyası dövründə olduğu kimi regional gücə çevriləcək. Türkiyənin təsir dairəsi parçalanmış ərəb dünyasına, eləcə də şimala Rusiyaya və keçmiş Sovet İttifaqının digər respublikalarına qədər uzanacaq. İsrail yəqin ki, ABŞ-ın maraq dairəsində olacaq yeganə ölkə olacaq, Aralıq dənizində isə Türkiyənin təsirindən kənar yeganə ölkə olacaq. Bu və ya digər şəkildə Türkiyəyə güzəştə getməyə məcbur olacaq.
Bu arada Yaponiya öz iqtisadi təsirini Çin sahil zonasının regionlarına, Rusiyanın keçmiş Uzaq Şərqinə və Sakit okean adalarına genişləndirəcək. Fridman proqnozlaşdırır ki, bu müddət ərzində Yaponiya öz xarici siyasətini dəyişəcək, getdikcə geosiyasi aqressiv dövlətə çevriləcək. Fridman proqnozlaşdırır ki, Yaponiya bütün Şərqi Asiyada regional təhdidlərə cavab verməyə qadir hərbi güc yaradacaq.
Nəhayət, Polşa hərbi alyansa, “Polşa Bloku”na rəhbərlik etməyə davam edəcək. Polşa və onun müttəfiqləri əsas qüvvə olacaq, Polşa bu Birliyi bərpa edə biləcək (Polşa Krallığı və Litva Böyük Hersoqluğu Federasiyası). Əhəmiyyətli hərbi gücə malik olan Polşa keçmiş Avropa Rusiyası məkanına təsirini genişləndirəcək. Eyni zamanda, Volqa çayı vadisinin mühüm iqtisadi rayonunda nüfuzunun yaranması səbəbindən Türkiyə ilə rəqabət aparmağa başlayacaq. Təxminən eyni vaxtda hərbi kosmik proqramlar meydana çıxacaq. Digər ölkələrlə yanaşı, Yaponiya və Türkiyə də kosmosda hərbi potensialını inkişaf etdirəcək.
Artan gərginlik
2020-ci ilə qədər ABŞ üç güclə ittifaqda olacaq: Türkiyə, Polşa və Yaponiya (ABŞ Türkiyə və Yaponiya ilə təxminən 75 il ittifaqdadır). Bununla belə, İkinci Soyuq Müharibə bitdikdən və Rusiyanın süqutundan sonrakı illərdə ABŞ üçün vəziyyət getdikcə mürəkkəbləşəcək, çünki Türkiyə və Yaponiya hərbi güclərini və iqtisadi təsirlərini genişləndirəcəklər və yeni regional sferalar yaranacaq. Türkiyə və Yaponiyanın təsiri Amerikanın maraqlarını təhdid etməyə başlayacaq. Türkiyə və Yaponiyanın dəniz gücünün artması və bu məkanda hərbi fəaliyyətləri ABŞ üçün xüsusilə narahat olacaq.
Oxşar maraqlara malik olan Yaponiya və Türkiyə, çox güman ki, 2040-cı illərin sonunda ABŞ-ın böyük qlobal gücünə qarşı çıxmaq üçün ittifaq quracaqlar. Potensial qarşıdurmalarda Birləşmiş Ştatlar çox güman ki, qurulmuş Çin, Hindistan, birləşmiş Koreya və Britaniya Krallığı ilə «Polşa Bloku» ilə müttəfiq olacaq. 2040-cı ildə qlobal gərginlik bu iki ittifaq arasında rəqabətdən asılı olacaq.
Demoqrafik dəyişikliklər
Kitabda inkişaf etmiş ölkələrdə, xüsusən də Avropada onilliklər boyu aşağı məhsuldarlığın 21-ci əsrin birinci yarısında mədəni, sosial və siyasi dəyişikliklərə səbəb olacağı proqnozlaşdırılır. Belə ölkələrdə əmək qabiliyyətli əhalinin faizinin azalması və qocalmış əhalinin faizinin artması nəticəsində iqtisadi və sosial gərginliklər yaranacaq. Nəticədə, 2020-ci və 2030-cu illərin onillikləri immiqrantlar üçün rəqabətlə yadda qalacaq.
Xüsusilə, ABŞ immiqrasiya nəzarətini əhəmiyyətli dərəcədə yüngülləşdirəcək və mümkün qədər çox əcnəbini — xüsusilə meksikalıları cəlb etməyə çalışacaq. Bununla belə, əsrin sonlarına doğru haradasa robotlar işçiləri kütləvi şəkildə yerindən tərpədəcək və bunun nəticəsində ABŞ-da kütləvi işsizlik işçi qüvvəsinin artıqlığına səbəb olacaq, ABŞ yenidən immiqrasiyanı məhdudlaşdıracaq.
III Dünya Müharibəsi
21-ci əsrin ortalarında, təxminən 2050-ci illərdə ABŞ, “Polşa Bloku” ölkələri, Böyük Britaniya, Hindistan, Çin (münaqişə tərəflərindən biri), Türkiyə və Yaponiya (münaqişənin digər tərəfi) arasında üçüncü dünya müharibəsi başlayacaq. Almaniya və Fransa sonrakı mərhələlərdə Türkiyə və Yaponiyanın tərəfində müharibəyə qoşulacaqlar. Fridman müharibənin ABŞ və müttəfiqlərinə qarşı yaxşı əlaqələndirilmiş Türkiyə-Yapon hücumu ilə başlayacağını qeyd edir. Bir seçim olaraq, konkret tarix və vaxt 24 noyabr 2050-ci il, saat 17:00 seçilə bilər.
Türkiyə-Yapon ittifaqının ilkin zərbəsi ABŞ və müttəfiqlərinin kosmosdakı hərbi imkanlarını sarsıdacaq. Türkiyə-Yapon ittifaqı ABŞ-dan supergüc kimi Türkiyə-Yapon ittifaqının yanında olmasını tələb edərək danışıqlara girməyə çalışacaq. Lakin ABŞ şərtləri rədd edib, Avrasiya üzərində türk və Yaponiya hegemonluğu faktını qəbul etməkdən imtina edərək müharibəyə qoşulacaq. ABŞ əsgərlərini iflic edən ilk zərbə Türkiyə-Yapon ittifaqına taktiki üstünlük verəcək. Bu, Türkiyə-Yapon ittifaqının qalib gəlməsinə səbəb olacaq və ABŞ-ı artıq dünyanın yeganə supergücü olmadığını etiraf etməyə və onu digər supergüclərlə bərabər tutmağa məcbur edəcək. Lakin Fridman ikinci variantı da nəzərdən keçirir: birincisi, türklər, yaponlar və almanlar (Qərbi Avropa dövlətlərindən birinə misal olaraq) qalib müharibələr aparırlar, lakin nəticədə polyaklar ABŞ-ın dəstəyi ilə Adriatik dənizində hələ də qalib gəlir və nüfuz qazanır, buna baxmayaraq, Fridman belə bir nəticəni mümkünsüz hesab edir.
Əsas döyüş silahları ekzoskeletli yeni tipli zirehlə təchiz edilmiş uzaq mənzilli səsdən sürətli təyyarələr və piyadalar olacaq.
Kosmosa (görünür, Yerə yaxın) kosmosa nəzarət həlledici əhəmiyyət kəsb edəcək, kosmik silah sistemləri və kosmosdakı hərbi qüvvələr mühüm rol oynayacaq. Müharibə təxminən iki və ya üç il davam edəcək, lakin Fridman bunun məhdud olacağını və II Dünya Müharibəsi kimi 20-ci əsrin ümumi müharibələrindən çox fərqli olacağını yazıb. Fridman iddia edir ki, bu, münaqişədə iştirak edən bütün əsas qüvvələrin nüvə silahına malik olması ilə bağlı olacaq və dəqiq silahların tətbiqi zərəri minimuma endirəcək. Təxmini hesablamalara görə, əhalinin itkisi 50.000-ə yaxın insan olacaq.
Müharibədən sonrakı dövr
Müharibədən sonra, 2050-ci illərdə ABŞ, 2060-cı illərədək davam edəcək müharibədən sonrakı bumu yaşayacaq. İqtisadi bum müdafiə xərclərinin artması nəticəsində baş verəcək və bu, yeni texnologiyaların inkişafına gətirib çıxaracaq. Birlikdə bu, kəskin iqtisadi artıma və Amerikanın bütün dünyada təsirinin artmasına töhfə verəcək. Bundan əlavə, 2000-ci illərin bebibumerlər nəslinin kütləvi şəkildə təqaüdə çıxması nəticəsində ortaya çıxan iqtisadi problemlər, bu nəslin sonuncu nümayəndəsi yoxa çıxanda aradan qalxacaq.
Birləşmiş Ştatlar hərbi və siyasi baxımdan əsas dominant güc olaraq qalacaq və kosmosu tədqiq etməyə davam edəcək. Bu arada Türkiyə öz təsir dairəsinin böyük hissəsini qoruyub saxlayacaq, baxmayaraq ki, onun faktiki imperiyası məğlubiyyət nəticəsində getdikcə daha sabitləşəcək, Yaponiya isə təsir dairəsini itirəcək. Müharibənin sonunda ABŞ-ın diktəsi ilə imzalanmış sazişə görə, məğlub Türkiyə və Yaponiyaya qarşı yeni hərbi məhdudiyyətlər tətbiq ediləcək, baxmayaraq ki, onların qəbulu praktikada qeyri-mümkün olacaq və sadəcə olaraq bu, “qalib tərəfindən məğlub olanların zorla alçaldılması olacaq”.
Bu arada, müharibədəki qələbə nəticəsində Polşanın nüfuzu “Polşa Bloku” hesabına artacaq. Ölkənin infrastrukturu və iqtisadiyyatı məhv edilsə də, Polşa bu genişlənmiş “Polşa Bloku” sferasından öz iqtisadiyyatını bərpa etmək üçün istifadə edəcək. Gec-tez ABŞ “Polşa Bloku”nun güclənməsinə gələcəkdə potensial təhlükə kimi reaksiya verəcək və Avropada Polşa hegemonluğunun qarşısını almaq üçün keçmiş düşməni Türkiyə ilə yenidən birləşməyə çalışacaq, eləcə də Böyük Britaniya ilə. Həmçinin, ABŞ kosmosdan hərbi məqsədlər üçün istifadəyə fəal şəkildə qarşı çıxacaq…
Bu fikrlər C. Fridmanın «Növbəti 100 il» adlı kitabından alıntılardır. Lakin deyə bilərəm ki, ABŞ deyildiyi kimi qüdrətli deyil və bu gün öz hərbi hegemonluğunu dənizlərdə qoruya bilib. Ölkədə daxili borclar hər saniyə artır və artıq dollar əskinasları belə, borcla çap edilir. Çünki bu gün dünya maliyyə dövriyyəsində 972 mlrd. dollar iştirak edir. ABŞ ÜDM-də 17,4 trilyon dolları da əlavə etsək, gülməli bir mənzərə ilə üzləşərik. 8133.5 ton qızılın qiyməti neçəyədir?
Bəziləri dolların dayanıqlılığını ABŞ-ın güclü sənaye və kənd təsərrüfatı ölkəsi olmasında görür.
Əslində bu sahədə də vəziyyət düşündüyümüz kimi deyil. Hazırda ABŞ iqtisadiyyatının 80%-ni xidmətlər, cəmi 20%-ni isə sənaye və kənd təsərrüfatı təşkil edir. Bu sahədə isə ərzaq satışında birinciliyini saxlaya bilib. Bu gün import eksportu üstələmiş durumdadı. ABŞ hər şeyi borc, nisyə yolu ilə alır.
ABŞ dövriyyəsi böyük olduğuna görə tələb olunan borcları ödəməklə öz etibarını sarsılmaqdan qoruya bilir. Hər keçən gün üçün ABŞ 3,84 mlrd.dollar borclanmaqdadır. Ümumi dövlət borcu 17,966 trilyon dollar, müxtəlif şəxslərə 12,889 trilyon dollar, daxili borclar isə 5.076 trilyon dollar təşkil edir…
Yəni C. Fridmanın kitabında dünyanın türk qorxusu ortaya qoyulub. İslam dövlətlərinin bir araya gəlməsi əndişəsi ortaya qoyulub. Amma Xeyir və Şərin mübarizəsində qələbə Türkün olacağını Fridman da yaxşı bilir…
Xaqani Ədəboğlu
AVMVİB Mətbuat Xidməti