Oğurla Oğuz qardaşdılar. Yəqin ki, erkən (e.ə. 3-cü əsrə qədər) («Распространение тюрок») onların dilində bəzi fonetik dəyişikliklər baş vermişdir. Ən təəccüblü fərq — Oğur ləhcəsindəki -Z səsi, türk dilində — R səsi ilə yerdəyişməsidir. Əslində, «Oğuz» birbaşa «türk cəmiyyətləri» deməkdir, çünki bu cəmiyyətlərin adları arasındakı fərq diqqəti cəlb edir, şərqdə qalanlar -Z səsindən istifadə etdi, digərləri isə onlardan ayrıldıqdan sonra — R səsinə keçdilər.
Oğur tayfalarının ittifaqları 5 Oğuz, 6 Oğuz, 9 Oğuz, 10 Oğuz və 30 Oğuzdan ibarətdir. Şərq türkləri də birliklərinin sayını söyləyən birliklərə sahib idilər. Oğur ləhcəsi ilə başqa bir fərq isə — Y səsinin — D ilə əvəzlənməsidir (məsələn: yilan-dilom və s.). Qədim yunan coğrafyaşünası Ptolemeyin verdiyi bilgilərə görə, (160-170-ci illər) Ural çayına (18-ci əsrin ikinci yarısında ruslar tərəfindən adı dəyişdirilərək Yaik adı verilmişdir), Xəzər dənizinə Daix (aix) kimi axan, Bolqarların əcdadlarının e.ə. 2 əsrədək Qərbi Sibirdə — Volqa çayına uzanan çöllərdə yaşayıblar.
Kimak qəbiləsindən çıxan başqa bir tayfa, az sayda və yayılmamış olan bayandırlar idi. Onlar sadəcə Oğuz xalqına aid idilər. Daha sonra 15-ci əsrdə Bayundur Ağqoyunlu kimi Şərqi Anadolu və Azərbaycanı əhatə edən bir dövlət quracaqdılar. Bayandur qəbiləsinin Oğuzun bir hissəsi olduğu dövrdə yazılmış «Dədə Qorqud» kitabında bildirilir ki, bayandurlar xanlıq səviyyəsində olan belə bir təşkilatı qəbul etmişdilər.
Mənbələrdən göründüyü kimi, Kimak ölkəsi şərqi Sibirdə geniş əraziləri əhatə edirdi. Ölkənin əsas mərkəzi olan Kimak, İrtışın sahilində idi. Sərhədləri İttifaq xalqlarının güclənməsi ilə genişlənmişdi. Bəzi müsəlman coğrafiyaşünasların qeydlərində türklərin ölkəsinin sərhədləri haqqında məlumatlar taparıq. Coğrafiyaşünas Məhəmməd əl-Müqaddəsi, 10-cu əsrdə, sərhəddin Sırdərya hövzəsində Sabran və Şağlıcan kəndlərinə yaxınlaşdığını bildirmişdi. Bunlardan Sabran kəndi Oğuz və Kimak sərhədlərini mühafizə edən bir kənddir. Şağılcan, Kimak sərhədində divarlarla əhatə olunmuş böyük və zəngin bir qəsəbədir. İbn — Hövqəl hesab edir ki, qərbdə sərhəd Ak — İtil çayı mənbəyinədək uzanır.
Kimak ölkəsinin üç rayonundan biri olan, «Kırkızxan» adlandırıldığı zaman, qırğız tayfasının Kimakiyə ölkəsinə qatıldığı aydın olur. Oğuzun yanında yaşayan və daha sonra Qıpçaqlarla birləşən Kanglı qəbiləsi də Oğuzlarla müttəfiq idi.
Kimak Türkcə danışırdı. Dilin qalıqlarına diqqət yetirsəniz, Kimak ölkəsində iki dialektin istifadə edildiyini görə bilərsiniz. Ölkənin əhalisinin əksəriyyəti Oğuz qonşuları ilə birlikdə ana türk dilini (türk dilində -Y) istifadə etmişdi. Çox şimal-qərbdə yaşayan Qıpçaqlar və İmeklərin bir hissəsi Bulqar türklərinin dilində danışırdılar (Türk dilində istifadə- C.
Kimak ərazisinin sərt qış şəraitində böyük heyvan sürülərini saxlamaq çətin idi. Buna görə də, Oğuzlar ilə razılaşdıqları illərdə, heyvanları ilə birlikdə onların yanına gəlirdilər. Kimaklar, atların qışlaması üçün Oğuz ölkəsi yaxınlığında Ak-Tag (ok-taq) adlanan yerə yerləşərdilər.
Məlumdur ki, müsəlman tacirlər Oğuzlar, Kimaklar və Qırğızlar kimi əsas ticarət marşrutlarından uzaqda yaşayan bəzi türk tayfalarının yerləşdiyi ərazilərə gəlib çıxırdılar.
Sosial-siyasi təşkilat
Ailələr və ya soylar birləşərək, Bəy tərəfindən idarə olunan bir qəbilə meydana gətirirdi (baq, beq, bi), onun əsas vəzifəsi, qarşılıqlı yardımı saxlamaq, hüquq və ədalətə hörmət təmin etmək, qəyyumları qorumaq, hərbi gücdən istifadə etmək üçün qərar verməkdən ibarət idi. Buna görə də hər bir tayfa hərbi qüvvəyə malik bir siyasi quruluş idi. Onun əmlakı və sürüsü başqalarından fərqlənirdi (24 Oğuz tayfasının hər birinin öz damğası idi).
Özəl mülkiyyət insan hüquq və azadlıqlarının təminatıdır. 10-cu əsrdə Bulqarlar, hətta hökmdara öz sahələrində istehsal olunan məhsullardan bir şey verməyə bilərdi. Xəzər Kağanı və əyanları təbəələrin mülkünü ələ keçirməyə çalışmazdılar. Oğuz Bəyləri xanın bəzi həddini aşan hərəkətləri ilə bağlı səslərini qaldırardılar.
Atilla dövründə Avropalı Hun imparatorluğunun paytaxtında olmuş bir Bizanslı, yazırdı ki, hər bir insanın təzyiq altında qaldığı və qanunların işləmədiyi Bizansiyadan fərqli olaraq, Hun imperiyasında insan özünü azad hiss edir və qorxmadan yaşayır. Çinli kölələr azadlıq ölkəsinə, Asiyalı Hunların imperiyasına qaçırdılar. Rus qulları eyni şeyi edirdilər. Azadlıq dalınca hun torpağına qaçaraq — kənarda Türklərə sığınıb yaşayardılar.
«Xaqan, onun ailəsi, qəbilələri Birliyi, Bəylər, Tarkan, Buyruq bəyləri, Tokuz-Oğuz bəyləri…» yazıdakı qeydlər bir sinfi ierarxiya deyil, dövlətdən hökumətədək idarə olunan birbaşa siyahıdır.
Attila, nəzarəti altında dövlətinin Uraladək olan geniş ərazisini oğlu İlekə verdi. 630-cu ildən Göy Türklərin ölkəsi olan Gök-Türk İmperiyasının qərb qanadı Aşina ailəsindən bir şahzadə tərəfindən idarə olunurdu. Qarluq Yabqusu da Aşina sülaləsinə qatıldı. Uyğurların, Tugişlər, Oğuz-Yabgu dövlətləri kimi nisbətən kiçik siyasi birliklər, şübhəsiz ki, oxşar şəkildə idarə olunurdu. Məsələn, Uyğur Xanı Moençur, hələ Oğuzun başındakı Tegin sayılırdı.
Böyük Türk imperiyalarında, diplomatik əlaqələri həyata keçirən xarici işlər idarəsi ən mühüm orqanlardan biri idi. Asiya Hunlarının İmperatorluğunun mərkəzində müxtəlif dillərdə danışan və yazan çox sayda qruplar var idi. Qərbi Hün İmperiyasının paytaxtında da fəaliyyət göstərən katiblər, tərcüməçilər, kuryerlər mövcud idi. Tabğaçların xarici siyasətinə dair Məclis qərarlarının icrasına cavabdeh olanlar «bitaçinlər» adlanırdı. Oğuzlarda isə bunlara Tuğrac deyilirdi. Göy-Türklərdə, Turğişlərdə və Uyğurlarda — bu ad «bitəkçilər, tamğaçılar» olmuşdur. Tanxu və ya kağanın rəsmi möhürü yazılı fərmanlara vurulurdu. Səfirlər casusluq etməyə başlayana qədər toxunulmazlığa malik idilər.
24 Oğuz tayfasının «Cəmi at-Tevarix» (814-ci il) adlı kitabında Rəşid əd Din, dörd qəbilə üçün bir quş «onqon» («ong» sözü «uğur» deməkdir, buradan da totemin mahiyyəti açılır) seçildiyini yazıb.
Oğuzların «Ongon» adlanan quş adına Oğuzlarda rastlanmır.
Qanunlar və ənənələr
Törə — icbari adətlərin və ənənələrin toplusudur. Orxon-Yenisey qeydlərində deyilir ki, Törə olmadan, dövlət olmaz. «Divan-Luqati-Türk» kitabında törə sözü, evdəki ən vacib yer, divan ilə müqayisə edilir; bu söz əsasən adət, ənənə kimi işlədilir. Göyalp «törə» və «türk» sözlərinin eyni kökə malik olduğunu bildirir. Buna görə «Türk» sözü, «törəyə əməl edən» deməkdir. Bütün bozkırlarda min ildən artıqdır ki, bir Törə qüvvədədir. Səlcuqlular və Osmanlıların atalarından gələn ənənələri «Oğuz törəsi» adlandırırdılar. Ancaq törə yalnız Oğuzun ənənələrindən ibarət deyildi. O, bütün türk dünyasına aiddir.
Hunlar, Göy-Türklər, Xəzərlər, Oğuzlar və Bulqarlar tarixi sənədlərinə görə, digər türk xalqları, uzun müddət saçlı idilər və hörmət əlaməti olaraq papaqlarını çıxarardılar.
İqtisadiyyat
Nadir hallarda türklər qala divarları tikmişlər. məsələn, e.ə. 36-cı ildə Çinlilər tərəfindən məhv edilən Çiçi Hun tanxusunun paytaxtı idi. Bundan əlavə, Asiya Hunları Kansu bölgəsində Gu-Tsang şəhərini tikdilər. İtil şəhərində dörd qapısı olan bir divar var idi. Ancaq türklər, bir qayda olaraq, şəhəri divarlarla əhatə etmək istəmirdilər (Tonyukuk sözləri), çünki bu onların həyat tərzinə uyğun gəlmirdi. Onlar dünyaya hökm etdiklərinə görə özlərinə arxayın idilər.
Göy-Türklərin yuxarıda nümunə göstərilən şəhərləri «oturaq» həyatı təqlid etmək arzusunun nəticəsi idi. Əvvəlcə geniş bir əkinçilik və bu səbəbdən kənd salınmalıydı. Bu xüsusilə, Peçeneklərə, Oğuzlara, Xəzərlərə və Volqa Bulqalarına aid olan bir xüsusiyyətdir. Türklərin, yuxarıda göstərildiyi kimi, qala şəhərləri var idi.10-cu əsrdə inşa edilmiş Oğuz şəhərləri, Karacuk, Sutkənd, Altun-təpə, Savran, Sayram, Qarnak, Kürkul-təpə, Cent, Suğnak, Isxan, Çardarı, Bayırkum və s.
751-ci ildə Talas müharibəsində Qarluqların köməyi ilə müsəlmanların qələbəsi, nəhayət Çinin Qərbi Asiyaya olan marağını darmadağın etdi. Uyğurların, Qarluq, Oğuz şəhər və əyalətlərinin daxili və qərbi Asiyada tərəqqi dövrü gəldi. Hunlar dövründə əldə edilən müstəqillik və 1-ci Gök-Türk dövlətinə məxsus ərazilərdə, IX əsrin ikinci yarısında Şərqi Türkistanda Uyğurların, Qərb Türkistanda Türkişlərin və xüsusilə də qarluqların siyasi dövlət quruluşları əldə edildi. Qərbdə Xəzər xanlığı mühüm bir dövlət idi.
Oğuz türkləri eyni zamanda, həm də yaxşı əkinçilər idilər. Bunların bu xüsusiyyəti Şərqi Türklərdən (Hunlar, Göy-Türk, Uyğurlar, Oğuzlar) onları fərqləndirən əsas xüsusiyyətləridir. Bununla yanaşı, bəzi Şərq türklərinin də bu sahədə əlverişli sahələrdə əkinçiliklə məşğul olmaları müşahidə olunmuşdur. Türklərin yaşadığı çölləri səhra çöllərindən fərqləndirilməlidir. Onların ərazisi demək olar ki, tamamilə otla örtülüdür, lakin əkinçilik üçün əlverişli sahələr də var. Məsələn, Çin mənbələrinə görə, Hunlar buğda və darı əkirdilər. Çin illik hesabatlarının birində, Hunların, havaların həddindən artıq soyuq olması səbəbiylə, bir il məhsullarının az olduğu ifadə edilir. Eyni qaynaqlar müxtəlif Hun buğdası və Hun noxudu haqqında xəbər verirlər. Arxeoloji qazıntıların nəticələrindən istifadə etməklə, Altay dağlarında taxıl bitkilərinin becərilməsi ən azından e.ə. III minillikdən etibarən həyata keçirilməsi təsdiqini tapıb. Göytürklərdə hər bir ailənin suvarılan əkin sahəsi var idi.
Hun dövründə Altayda yaradılmış suvarma kanalları (Çulışman çayının yaxınlığında Başqavuzda) aşkar edilmişdir. Toto çayından çıxan bir kanal, Ak-Tur Kanalı, Altayda əkinçilik əlamətləri sayılır. İvolqa və Ilmovo, Selenga və Baykal gölü arasında, Çindən gətirilmiş dəmirkəkli ucluqlar, tırtıllar, dəyirmanlar və s. tapılmışdır. Göy-Türklərə məxsus Selenqa bölgəsində kurqanlarda xış ucluğu və kürəklər tapılıb. Bu dövrdə bir çox kanallar qazılmışdı. Toto Kanalının uzunluğu, çıxdıqları kimi istifadə edilən, təxminən 10 kilometr uzanan kanaldan Gök-Turklər istifadə edirdilər. 1935-ci ildə ruslar onu istifadə etmək qərarına gəldikləri zaman texniki hesabat baxımdan müasir dövrə uyğun tikildiyini gördülər. Qarluq və Oğuzların bəzi yaşayış məntəqələri də eyni şəkildə suvarılırdı.
Dövlətlərinin iqtisadiyyatı yalnız zəbt olunmuş ölkə vətəndaşlarının verdiyi vergilərlə deyil, həm də öz xalqlarından alınan vergilərlə dəstəklənmişdir. Asiya Hunlarının imperiyasında vergilər xüsusi işçilər tərəfindən toplandı. Köy-Türklər və Oğuzlar vergi məmurlarını Amqa (və ya İmqa) və dövlət xəzinəsi Aglık adlandırırdılar. Ödəmə əsasən məhsullar və mallarla ödənilirdi.
Xəzərlər hər slavyandan bir qılınc və ya ailədən bir dəri (nadir hallarda pul) götürürdülər.
Mədəniyyət və ədəbiyyat
Qədim Türk dastanlarından biri məşhur qəhrəman «Alp Ər Tunqa» dastanı idi. Əfrasiab adı altında şair Firdovsinin (XI əsr) əsərində xatırlanan Alp Ər Tunqa, hər bir Türkün xatirələrində əsrlər boyu yaşadı. Onun xatirəsini anmaq üçün «yuğ» məclisləri keçirildi, hakim türk ailələrindən (Qaraxanlar, Uygurlar, Səlcuqlar) özlərinin soyunu onun adı ilə bağladı. Türklərinin həyatından bəhs edən bir başqa dastan, Manas adlı — «Alper dövrünün tipik bir qəhrəmanı» haqqındadır. Çölçü Türklərinin cəmiyyətinin təsviri, onların təşkilatı, ictimai quruluşu, içərisində olan ənənələri və adətləri ilə ədəbiyyatda vacib yeri tutan qədim Oğuz ədəbiyyatının bir hissəsi hesab olunan «Dədə Qorqud» kitabıdır.
Din
Türklərin Allah haqqında düşüncələrində, maddi səmada böyük bir varlığın olması diqqət çəkir. Orxon yazılarında bir cümlədə türk kosmogonyası: «Uze kek-tangri asra yagyz yir kılındıkta ikin ara kişi oglu kylymymysh» (Üstdə göyü və altda Yer üzünü yaratdıqda bunların arasında insan yaradılıb) kimi ifadə ilə xatırlanır. Burada qeyd olunan «Gök-Tanqrı» Göy Allahı deməkdir. Göktürklər dövründə, Yer üzünü əhatə edən, yer üzündə olan hər şeyi görən Göy, çölçünün gözündə Allah idi.
10-cu əsrdə Oğuz arasında mövcud olan inanc sistemi, məhz bu inanca oxşar görünür. İbn Fadlanın sözlərinə görə, Oğuz ədalətsiz bir rəftara və ya narahatlığa düçar olduqda, göyə baxıb «Bir Tengri» deyərdilər. Əsasən, türklərdə antropomorfizm inancı mövcud deyildi.(www.turkicworld.org)