— Bizdə dəqiq məlumat var ki, burada diversantlar fəaliyyət göstərir. Onlar qəbirləri qazıb, vəbadan ölənlərin meyidlərini çıxarır, ürək və ciyərlərini kəsib götürür, hissələrə bölür və xəstəliyi yayırlar…
Bu sözlər “Açıq kitab” (1977) adlı məşhur sovet filmindəndir. Yoluxucu xəstəliklərə qarşı mübarizə aparan gənc mikrobioloqun həyatından bəhs edən filmin 6-cı hissəsində söhbət Qarabağda yaşayan ermənilərdən gedir.
Bir gün orada çalışan infeksionist həkimlərin yanına “NKVD” əməkdaşı gələrək, aldıqları məlumatı deyir və qəbirlərin açılmasını tələb edir. Həkimlər etiraz edirlər: Vəbanı yayan mikrobu laboratoriyada asanlıqla çoxaltmaq mümkün olduğu halda, diversantlar ölülərin daxili orqanlarını çıxarmaq kimi çətin yolla niyə getsinlər ki? Amma əmrə tabe olur və dəhşətə gəlirlər: Məlum olur ki, həqiqətən də, qəbirlərin bəzilərindəki erməni meyidlərinin başı, ürəyi, ciyəri kəsilərək, götürülübmüş…
(Filmdən Qarabağla bağlı həmin hissələri təqdim edirik)
Sovet dövründə çoxumuz bu epizoda elə də fikir vermirdik. Amma indi son hadisələrin təsirilə istər-istəməz başqa cür yanaşmaq lazım gəlir: Ermənilər niyə qəbirləri açıb, meyidlərin daxili orqanlarını kəssinlər? Və bu, Kəlbəcərdə ölülərin qəbirdən çıxarılması, Ağdamda qəbirlərin dağıdılması ilə hansısa formada əlaqəli ola bilərmi?
Əslində onların tarixi abidələrimizlə yanaşı qəbiristanlıqlarda da xüsusi vəhşiliklər törətmələri bizə əvvəldən məlum idi. Amma azad olunan torpaqlarda yerlə-yeksan edilmiş qəbiristanlıqlarla rastlaşdıqca, başqa bir dəhşətli mənzərəni görmüş olduq. Sən demə, vəhşi qonşularımız qəbiristanlıqlarda yalnız məzar daşlarını dağıtmayıb, qəbirləri qazaraq oradan sümükləri də çıxarıblar. Niyə? Bu, hansısa qədim, yaramaz adətin davamı deyil ki?
Ümumiyyətlə, bu bir faktdır ki, ermənilər zaman-zaman meyit, qəbir, dəfn mərasimləri mövzusunda iyrənc əməllərə əl atmaları ilə seçiliblər. Məsələn, 90-cı illərdə Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı erməni hərbçiləri ölmüş döyüşçü yoldaşlarının qəbirləri üzərində xüsusi vəhşiliklərlə yadda qalan rituallar həyata keçiriblər.
Əvvəllər ermənilərin işğal etdikləri Azərbaycan torpaqlarında qəbiristanlıqları eşmələrini sadəlövcəsinə belə izah edirdik ki, onlar burada qızıl diş axtarırlar… Amma zaman keçdikcə sübut olundu ki, bu xalqın goreşənliyi daha ciddi səbəblərdən qaynaqlanır. Belə vərdiş Qafqaza yad olan bu xalqın genetik kodunda yatmış başqa bir vəhşi unikal adətlərdən və istəklərindən də qaynaqlanır. Bu istəyin adı hannibalizmdir. Bəli, erməni hannibalizmi!
Təsadüfi deyil ki, 21-ci əsrdə kütləvi şəkildə qəbirləri eşən bir toplum kimi gündəmə gələn ermənilər əslində geriyə, dədə-babalarından qalan hannibalizm xəstəliklərinə doğru meylləndiklərini göstərdilər. Buna heç xəstəlik də demək olmaz. Çünki erməni hannibalizmi sırf psixoloji problemlərdən deyil, daha çox fərqli istəklərdən yaranmış vərdişdir.
Misal olaraq tarixə nəzər salsaq, bir neçə faktı göstərə bilərik. Bu mövzuda hətta erməni mənbələrində də yazılara rast gəlmək olar:
“Ermənilər təqribən 326-408 qram ağırlığında adam ətini 100 dеkana satırdılar. Hətta adam ətini konservləşdirilmiş halda da satırdılar”. (Армянские источники о монг).
Digər mənbələrə də nəzər yetirdikdə dəhşətli faktların şahidi oluruq. Məşhur sovet bioloqu Lev Zilberin 1930-cı illərdə Qarabağda taunla mübarizə aparmasına dair xatirələri bu mənada diqqət çəkir:
«Azərbaycanın Xalq Səhiyyə Komissarlığı təcili şəkildə Lev Zilberi çağırır. Artıq gecə saat 04:00-da professor lazımi avadanlıq və əməkdaşları ilə birlikdə qatarla Qarabağa yola düşmüşdü. Məqsəd taunun qarşısını almaq idi. Daxili İşlər Xalq Komissarlığının Qarabağdakı yerli nümayəndələri bildirirdilər ki, xarici ölkənin bölgəyə atılmış diversantları — kəşfiyyatçıları qəbirləri açır, cəsədlərin ürəyini, qaraciyərini kəsərək, infeksiyanı yayırlar. Lakin Zilber bu versiyanı cəfəngiyat adlandırdı. “Bir neçə gün ərzində laboratoriyada taun virusunu hazırlamaq və minlərlə insanı öldürmək olar. Nə üçün diversantlar cəsədlərin orqanlarını kəsirlər? Axı onların özü də buna yoluxa bilərlər”, – deyə o bildirir.
Zilberi erməni qəbiristanlığına aparırlar. O, məşəllərin işığında 10-a qədər təzə qəbiri açır.
Alim dəhşətə gəlmişdi. Həqiqətən də bir neçə cəsədin başı yox idi, bəzilərinin dalağı, qaraciyəri, yaxud ürəyi çıxarılmışdı.
“Açdığımız üçüncü qəbir qadına məxsus idi. Paltarlarını çıxaranda gördük ki, ay aman, bu nədir belə. Qadının bədənini yarıb ürəyini, ciyərini çıxarmışdılar”, — deyə Zilber yazır.
Zilber ümumi karantin elan edir, lakin o, diversant xəbərinə inanmır. Köhnə tibb jurnallarından tapır ki, bölgədə vaxtilə taun olub və indi həmin xəstəlik yenidən oyanıb.
Bir az rus dilində danışmağı bacaran yerli müəllim Zilberə sirri açır. Bildirir ki, Qarabağda yaşayan erməni əhalisi arasında bir inanc mövcuddur: “Əgər ailədə ard-arda ölümlər baş verirsə, ilk ölənin canlı olmasına inanırlar. Əgər ölü qəbirdə canlıdırsa, deməli, digər doğmaları da “aparmağa gələcək”. Ölünün canlı olub-olmadığını bilmək üçün qəribə üsuldan istifadə olunur. Atı qəbirin üstünə aparır və ona yulaf verirlər. Əgər at qəbrin üstündə yulafı yeməsə, deməli, həmin ölü canlıdır və qəbiri qazıb, həmin ölünün başını kəsmək, yaxud ürəyini və digər orqanlarını çıxarmaq lazımdır. Çıxarılan orqanlar doğranaraq ailənin digər üzvlərinə verilir, onlar yeyir və beləliklə ölümdən xilas olurlar”.
Məhz bu sirrdən sonra Zilber müəyyən edir ki, vaxtilə bölgədə olmuş infeksiya bu yolla yayılır. O, infeksiyanın yayılmasının qarşısını almağı bacarır.
Hadrutda baş verən bu hadisə erməni hannibalizminin XX əsrdə qeydə alınan əsas nümunəsidir.
1977-ci ildə “Lenfilm” kinostudiyasının Hadrut taunu mövzusunda çəkdiyi filmdə erməni hannibalizmindən bəhs olunur. Hətta kinoda ayrı-ayrı kadrlarda xəstəlik daşıyıcısı olan tayfanın erməni dilində danışması da diqqət çəkir. Ümumiyyətlə, Ermənilərin hannibalizmə yoluxmasının tarixi haqqında müəyyən versiyalar var. Əsas versiyaya görə, onlar vaxtilə Hindistanda mövcud olan və hələ bu gün də insan əti ilə qidalanan tayfaların arasında yaşayıblar. Sonradan qərbə köç edərkən, hannibalizm ənənələrini Qarabağa qədər gətiriblər.
Umberto Eko “Qızılgülün adı” əsərində yazır ki, orta əsrlərdə erməni kilsəsində hannibalizm “yeres” (yanlış etiqad) səviyyəsində olub.
Kim bilir, bəlkə də ictimaiyyətə açıqlanmayan qapalı Vatikan arxivlərində axtarsan erməni hannibalizminə dair onlarla fakta rast gəlmək olar. Həqiqətən də tarixin qaranlıq səhifələrində gizlədilən erməni hannibalizmi, vəhşi adətləri bu gün də onların beyinlərində qalıb, həmin adət və vərdişlər günümüzdə müxtəlif formada özünü büruzə verir.
Bir məqamı da qeyd edək ki, elmə əsaslansaq, hannibalizmin yalnız insanlar arasında deyil, heyvanlarda da baş verdiyini görərik. Heyvanda bu davranış əsasən qidanın çatışmadığı ərazilərdə qida tapmaq instinkti ilə baş verir. Amma bəzən psixoloji problemləri olan insanlar normal şəraitdə belə hannibalizmə xas davranışlar göstərə bilirlər. Ermənilərdə hannibalizmə dair bir xüsusi tarixin, vərdişlərin, genetik koddan qaynaqlanan qəbir, meyitlərə olan sevginin, heyvanın belə etmədiyi vəhşilikləri etmələri isə onların hələ də kütləvi şəkildə hanniballara məxsus psixoloji problemlərdən əziyyət çəkmələrindən xəbər verir.
Yeri gəlmişkən, bir xatırlatmanı edək ki, bu günlərdə Azərbaycanın ildönümünü qeyd etdiyi Xocalı soyqırımı zamanı da ermənilər həmin hannibal meyllərini müxtəlif formalarda büruzə vermişdilər. Psixoloqlar sübut ediblər ki, əksər hanniballar, hannibalizmdən əziyyət çəkən psixi xəstələr öz qurbanlarını rahat şəkildə deyil, xüsusi qəddarlıqla öldürürlər. Bunun konkret elmi izahı olmasa da, sübut olunmuş faktdır ki, insan meyiti ilə qidalananlar digərlərini xüsusi qəddarlıqla öldürməyə meylli olurlar. Bəzən şikarını yaxalayan vəhşi heyvan belə ona qarnında balasının olması səbəbindən toxunmur. Amma “goreşənlik sindromunun” baniləri olmuş bu xalq Xocalıda bütün heyvani hissləri də üstələdilər. Bu həmin hannibal ermənilər idilər ki, hamilə qadının qarnını yarıb körpəni onun gözləri önündə öldürürdülər. Divara mismarlanmış başqa bir körpənin ağzına isə anasının kəsilmiş döşünü salmaqla boğub susdurmuşdular. Hannibal babalarının davamçıları daha hansı tükürpədən vəhşi əməllərdən həzz almadılar ki? Onlar bütün bunları «qəhrəman» yazıçılarının kitablarında belə tarixiləşdirməkdən çəkinmirlər.
Ermənilərin ideoloqlarından biri, yazıçı-şair Zori Balayan “Ruhumuzun dirçəlişi” adlı kitabında yazır:
“Biz Xaçaturla Xocalıda ələ keçirdiyimiz evə girərkən əsgərlərimiz 13 yaşlı bir türk uşağını pəncərəyə mismarlamışdılar. Türk uşağı çox səs-küy salmasın deyə, Xaçatur uşağın anasının kəsilmiş döşünü onun ağzına soxdu. Daha sonra 13 yaşındakı türkün başından, sinəsindən və qarnından dərisini soydum. Saata baxdım, türk uşağı 7 dəqiqə sonra qan itirərək dünyasını dəyişdi. Ruhum sevincdən qürurlandı. Xaçatur daha sonra ölmüş türk uşağının cəsədini hissə-hissə doğradı və bu türklə eyni kökdən olan itlərə atdı. Axşam eyni şeyi daha 3 türk uşağına etdik”.
O, həmçinin bu əməllərinə dair qeyd edir: “Mən bir erməni kimi öz vəzifəmi yerinə yetirdim. Bilirdim ki, hər bir erməni hərəkətlərimizlə fəxr duyacaq”.
Xocalıdan girov aparılmış Mehriban adlı mülki sakinin erməni hannibalizmi ilə bağlı acı xatirəsi insanı dəhşətə gətirir:
«Meyitlərin başını, qolunu kəsib, gözlərini çıxarırdılar. Kəsilmiş başları bişirib Əsgəranda əsir saxlanan əsirlərə yedirir və bundan həzz alırdılar…13 yaşlı bir qızın dərisini soyan Serj Sarksyan deyirdi ki, mən insan dərisi soymaqdan həzz alıram.”
Başqa bir misal. Kəlbəcərli Mikayıl adlı əsir gördüyü dəhşətlər haqqında danışarkən deyib: «Daha sonra qaniçənlər başı kəsilmiş cavan bir oğlanın ətini şişlərə çəkib kabab bişirdilər. Hər bir əsirin başına silah dayayaraq yeməyə məcbur etdilər”. («Ölüm düşərgəsindən qaçış”)
Bütün bu olub keçənlərdən sonra indi Kəlbəcərdə qəbirlərin eşilməsi, ermənilərin öz doğmalarına məxsus cəsədləri daşımaları, onların təkcə bu ərazilərə qayıtmayacaqlarını bildikləri üçün deyil, tarixi hannibal ənənələrindən, genetik kodlarındakı şüuraltı istəklərindən irəli gəlir.
Qeyd etdiyimiz kimi, erməni hannibalizmi özlərinin tarixi qaynaqlarında da sübut olunub, digər sadalanan mənbələrdə isə bu anormal millətdə insan ətinin yeyilməsinə, “goreşənliy”ə meylliliyin olması dəfələrlə öz təsdiqini tapıb. Qafqaz xalqları arasında rast gəlinməsi mümkün olmayan bu unikal hannibalizm meylləri görünür, hələ də onların gizli adətləri arasında qalıb.
Tural Tağıyev
Azvision.az
P.S. Bu barədə ilkin araşdırma aparan Həmid Herisçinin yazısını təqdim edirik:
Azərbaycan zaman-zaman təkcə elə yadelli işğalçıların hücumuna məruz qalmayıb. Vaxtaşırı cüzam, vəba və nəhayət, taun kimi əlacsız, çarəsiz xəstəliklərin, azarların kütləvi hücumuna da məruz qalıb. Sağalmaz xəstəliklərə yoluxmuş Şabran, Beyləqan, Güstasipi kimi şəhərlər tərk edilib.
Əhalisi dağa-daşa sığınıb. Həmin ağır zamanlar həkimlərimiz, loğmanlarımız xalqın dərdinə şərik çıxaraq möcüzəli məlhəmlər, tutiyələr, dərmanlar ixtira ediblər. Qısası, Azərbaycanda iki dəfə taun əleyhinə dərman, zərdab kəşf edilərək uğurla sınaqdan çıxarılıb.
Taunun iki fərqli müalicə üsulu olub bizdə. Birinci üsul çox qorxulu, vahiməli, dəhşətli idi. Birinci üsulda şeytan vardı, ikincisində incə mələklər. Bugünkü görüşümüzdə biz sizi hər iki fərqli müalicə üsulu ilə tanış etmək fikrindəyik.
***
Tibb elmində pozulmaz qanun mövcuddur — tauna yoluxmuş ərazilər adətən çəmbərə alınır. Girəcəyində, üstü kəllə-sümüklü qara bayraq dalğalandırılır. İlk dəfə belə qara bayraqlar 14-cü əsrin əvvəllərində Krım yarımadasını «bəzəyir». Venetsiya tacirləri ilə döyüşə çıxan Çingiz xan varisləri, Qafa qalasını mühasirəyə alarkən qəfil öz aralarında taun xəstələrini aşkarlayırlar. Digər tərəfdən, qaladakı venetsiyalılar da Çingiz xan xələflərinə təslim olmaq istəmirlər. Vəziyyət dözülməz hala çatanda Canı bəy adlı ordu başçısı, belə deyək, tarixdə ilk dəfə baktereoloji silaha əl atır.
Yarımcan xəstələri döyüş mancanaqlarına qoyaraq, mühasirədəki Qafa qalasına atır.
***
Taun virusunu daşıyanlar adi bit-birələrdir. Onlar əvvəlcə siçanlara daraşır… Sonra insanlara. Çox keçmir bu siçanlar, bu virus daşıyıcılar venetsiyalıların gəmilərində Avropa sahillərinə çatıb taun mikrobunu bütün qitəyə yayır. Nəticədə qara taun bayraqları bütün Avropanı bürüyür. Əhalinin dördə biri tauna yoluxub məhv olur. Canı bəyin bioloji silahı, belə deyək, sözün əsl mənasında özünü doğruldur.
***
Sonuncu dəfə qara taun bayraqları Azərbaycan ərazisində 1930-cu ildə asılıb. Hadisə Dağlıq Qarabağda, Hadrut bölgəsində baş verib. Bədii əsərlərdə bu epizod belə təsvir edilir.
«Düz 3 gündən sonra Hadrutun girəcəyində qara bir bayraq asıldı, Hadrut bağlandı, gediş-gəliş kəsildi, Hadrutun küçələri bomboş boşaldı, evlərin pəncərələri, qapıları kip qapandı. Uzaqdan görünən dağların başı isə, qardan ağappaq idi. Amma qara bayraqla ağ zirvəli dağların təzadından yaranmış bu şairanə mənzərənin tamaşaçısı demək olar ki, gözə dəymirdi. Əhali ya tələf olmuşdu, yaxud hardasa gizlənib qeybə çəkilmişdi».
Yazıçı Elçin Əfəndiyevin «Ölüm hökmü» romanında Hadrutda baş vermiş taun epidemiyasının başlanmasını və şəhərin qapalı zona elan olunmasını yuxarıdakı cümlələrlə qələmə alınır. Həmin epidemiya 1929-cu ilin son ayında başlayır və məşhur mikrobioloq Lev Zilberin başçılıq etdiyi həkim ekspedisiyasının ciddi, çətin mübarizəsi sayəsində ləğv edilir. Xəstəliyin özü ilə apardığı canların sayı, epidemiyanın dəqiq statistikası barədə bu gün də geniş bilgi yoxdur. O hadisələr barədə əsas bilgi rolunu isə hələ də yalnız professor Zilberin yazdığı xatirələr oynamaqda davam edir.
Bakıda aldığı tapşırıqlardan birində Zilberə yazışma və sənədlərdə qətiyyən «taun» kəlməsini işlətməmək tapşırılır. Bunun əvəzində o, «filiz» (rusca — «ruda») sözü yazmalı idi. Elə bu səbəbdən də alim xatirələrini «Filiz əməliyyatı» adlandırıb.
O zamanlar SSRİ, o cümlədən Sovet Azərbaycanı özünün sənayeləşmə dövrünü yaşayırdı deyə, təklif edilmiş ssenari, kənar şəxslərdə heç bir şübhə yaratmır. Mətbuatda Lev Zilberin adı geoloq kimi hallandırılır. Xalq arasında şayiə buraxılır ki, bəs Qarabağda alimlər dəmir filizi axtarırlar. Böyük heyətlə, yüklə Hadruta gəlib yetişən Moskva virusoloqları geoloq adı altında fəaliyyətə başlayırlar. Dəstənin mərkəzi ştabı Hadrut yaxınlığındakı alban monastrı seçilir.
***
Danışdıqlarından bəlli olur ki, taundan ölən ilk xəstə — yeniyetmə, hansısa gəmiricini ovlayıb, xəz dərisini soyub, elə xəstə gəmiricidən də tauna yoluxub. Patoloqanatom, professor Şirokoqorovun apardığı bakterioloji müayinələr taun diaqnozunu təsdiqləyir. Xəstəliyin növbəti qurbanlarından biri isə hərbi həkim Oleq Marlin olur. Lev Zilber xatirələrinə davam edir: «İş elə gətirdi ki, cəsədlərin yandırıldığı xəndəkdə ən üstə həkim Marlinin cəsədi düşdü. Odunlar yanıb, tüstü və od xəndəkdən bayıra yayılanda, Marqolinin bir qolu qəfildən yuxarı qalxdı və tez də aşağı düşdü. Bu tüstü və hisdən qaralmış qol ağ qarlı dağların fonunda kəskin seçilirdi… Yerli əhalinin arasından topladığımız sanitarlar bu səhnəni gördükdə lap diksindilər. Cəsədlərin yandırılmasında iştirak etməkdən qəti şəkildə boyun qaçırdılar».
***
Tezliklə hadisələrin dramatik cərəyanına NKVD işçiləri də müdaxilə edir. Bəlli olur ki, yerli erməni əhalisi, taundan sağalmaq naminə, tamam başqa, əcaib, vəhşi ayinlər həyata keçirirlər. Mənzərə, qorxulu Hollivud filmlərini xatırlatmağa başlayır.
Günlərin birində çekistlər Zilberə bildirir ki, ciddi söhbət var — taun qurbanlarının məzarları naməlum şəxslər tərəfindən açılır, ürək və qaraciyərləri çıxarılar və bu yolla sinfi düşmənlər xəstəliyi ətrafa yayırlar. Sübut üçün çekistlər, Zilberi yeni qəbirləri qazıb meyitləri yoxlamağa çağırırlar.
Həkimlər çekistlərlə bərabər Ay işığında erməni məzarlığına yollanırlar. Açılan 10 qəbirdən üçündə, doğrudan da, cəsədlərin başı bədənindən ayrılmış, sinələri və qarınları bıçaqla yarılaraq ürək və qaraciyərləri götürülmüşdü. Çekistin qənaətinə görə, bu, diversantların işi idi. Zilberlə çekistlər bir an üzbəsurət dayanıb sükuta dalırlar. Sonralar o, bu mənzərəni öz xatirələrində belə təsvir edir: «Təsəvvür edin… gecə yarısı, Ay işığında beş-on nəfər qəbiristanlığa girib, məzarları bir-bir açır. Səmadakı Ay gah buludlar arxasına keçir, gah yenidən doğur. Bu zaman biz öz-özümüzdən qorxmağa başlayırdıq. Açdığımız üçüncü qəbir qadına məxsusdu. Paltarlarını çıxaranda gördük ki, ay aman, bu nədir belə…
Qadının bədənini yarıb ürəyini, ciyərini çıxarmışdılar».
***
Sonrakı dramatik hadisələr, sağlam təfəkkürdən kənardadır elə bil. Sonrakı hadisələrə indi də inanmaq mümkün deyil.
***
Erməni məzarlıqlarında baş verən qorxulu hadisələrin üstü bir gün qəfil öz-özünə açılır. Bulatan kəndində olarkən, yerli müəllim ona burada yaşayan erməni əhalisi arasındakı qəribə adət, inam və əfsanələrdən danışır. Lev Zilberin xatirələrini burda həyəcansız vərəqləmək mümkün deyil: «Mən ona taunun epidemiologiyasının bəzi xüsusiyyətlərindən bəhs etdim və sözarası qeyd elədim ki, taunun ağciyər formasından çox vaxt ailələr bütünlüklə tələf olurlar.
— Bilirsinizmi, bu cür ailələr haqqında buralarda hansı inamlar yayılıb? — müəllim məndən soruşdu.
Mən, əlbəttə, bilmirdim.
— Əgər bir ailənin üzvləri ard-arda vəfat edirsə, bu o deməkdir ki, birinci ölən sağdır və digərlərini öz yanına, məzara çəkir. Onun sağ olduğunu necə bilməli? Bunun üçün məzarın üstünə at gətirirlər və ona yemək üçün yulaf verirlər. At yeyərsə, deməli, məzardakı diridir və onu öldürmək lazımdı. Yəni başını kəsmək, ürəyini, qaraciyərini çıxarmaq. Sonra götürülən üzvləri xırda-xırda doğrayır və ailənin salamat üzvlərinə yedirirlər.
«Filiz» əməliyyatı bu vahiməli epizoddan sonra tamam başqa məzmun qazanır.
***
Yerli NKVD rəhbərliyi Hadrutda hannibalizm, yəni insan əti yemək hallarını bir-bir qeydə almağa başlayır. Tezliklə hadisələrin baiskarı, səbəbkarı — yerli xalq həkimi də tapılır. Karantindəki xəstələr arasında olmağı onu labüd cəzadan qurtarsa da, taun xəstəliyindən qurtarmır. Axşamçağı onun cəsədini xəndəyə atıb ağ dağ zirvələri fövqündə atəşə yaxırlar. Qəribədir, onun axırından sonra Hadrutda taun xəstəliyi həqiqətən itib gedir.
«Geoloq» Lev Zilberin xatirələrinə daxil olmayan bəzi epizodları biz burda işıqlandırmaq istərdik. Məsələ ondadır ki, taun xəstələrinin yeyilməsi faktı təkcə elə Hadrutda qeydə alınmayıb. Orta əsrlərdə bu cür oxşar hadisələri «taun zamanı ziyafət» adlandırırdılar. Görünür, taunun zərdabını qədim insanlar bax bu cür axtarıb tapmışdılar…
***
Lev Ziber də, axırda sanki bu zərdabdan istifadə edir. «Filiz» əməliyyatı uğurla nəticələnir. Qədim zərdab, dünya bazarına çıxarılır.
Ancaq tərkibi kimsəyə elan edilmir.
***
1977-ci ildə «Lenfilm» kinostudiyası Hadrut taunu mövzusuna «açıq kitab» çoxseriyalı filminin 8-ci seriyasında qayıdır. Filmin ən maraqlı epizodları yerli məzarlıqda lentə alınıb. Bu epizodlarda yerli erməni əhalisinin hannibalizm, yəni adam əti yemək faktları xüsusi ustalıqla çəkilib.
Mətnlər filmdə həm ermənicə, həm də erməni ləhcəsində rusca verilir.
Ermənilərin türkləri qaniçən, adam əti yeyən kimi təsvir etməsi faktı hamımıza bəllidir. Ancaq bunun arxasında heç bir həqiqi, insandırıcı sənəd, fakt yoxdur.
Lev Zilberin xatirələri, nəhayət «Açıq kitab» filminin 8-ci seriyası bütün bu cəfəngiyatı alt-üst edir, biləsiz. Bəlli olur ki…
Bəlli olur ki, hannibalizm faktlarına Qarabağda rastlanıb. Ancaq türklər arasında deyil, yerli erməni əhalisi arasında.
İndi bizim əlimizə, bax, bu təbliğat silahı düşüb. Gəlin ondan dünya mətbuatında məharətlə istifadə edək.
Robert Koçaryan, Zori Balayan kimilərin nəslində məncə belə hannibalizm sözsüz ki, mövcud olub.
***
Bu mövcud olmasaydı, həmin kəslər insan ətinə, qanına bu qədər susamazdılar.
***
O ki, qaldı Azərbaycanda taun əleyhinə icad edilmiş digər zərdaba…
Həmin bu zərdab, 14-cü əsrin əvvəlində Şeyx Səfinin iştirakı ilə, Neftçalanın «Pirətaun» ocağında aşkarlanıb. Sonralar Avropaya pay göndərilib ki, ordakı taunun kökünü birdəfəlik kəssin.
***
Beləliklə, 14-cü əsrin ilk rübündə, taun əleyhinə zərdab axtaran Şeyx Səfi məktəbi, avropalılardan xeyli əvvəl bu möcüzənin sirrini tapmağa müvəffəq olmuşdu. Şeyx Səfi, deyilənə görə, özü bu maddəni aşkarlayıb onu taun əleyhinə istifadə edir. Nəticədə əvvəl Azərbaycanda, sonra bütün dünyada taun xəstəliyi geriyə addım atır. Milyonlarla zavallı insanın həyatı ölümdən qurtarır. Həmin hadisələrin isə qəribə müqəddiməsi vardı. Taun xəstəliyinin Avropada yayılmağında bəziləri Roma papası 6 cı Klementi günahkar bilirdilər. 1345-ci ilin 16 iyun tarixində həmin Papanın verdiyi xüsusi əmrdə taunun səbəbkarları sırasında ovsunçular, sehrbazlar, əcinnələr, birdə təəccüblənməyin, pişiklər göstərilirdi. Öldürülən hər pişiyə görə qatilə 5 lirə pul ödənilirdi. Nəticədə Avropa qitəsində pişiklər kütləvi şəkildə qırılır, bu da siçanların artmasına, son nəticə olaraq taun xəstəliyinin yeni dalğasına gətirib çıxarır. Azərbaycan həmin vaxtlar Avropanın bu dərdinə biganə qalmır.
Azərbaycan Elxanilər sülaləsi hökmdarı Əmir Əl Ümara Çobanın oğlu Nuşirəvan, saray həkimi və filosofu Şəhabətdin Yəhya Sührəvərdini işə qatır. O da xüsusi bir məktub yazaraq Roma Papasına göndərib qeyd edir ki, xəstəliyin səbəbkarı pişiklər, əcinnələr, sehrbazlar deyil.
Mələk tükündən hazırlanan bu gizli dərmanın qədim reseptini isə, indi mən açmaq istəmirəm. İnşallah, vaxtı gələndə bunu edərəm.
***
Gördüyümüz kimi, Azərbaycanda taun xəstəliyinin iki fərqli müalicə üsulu olub. İlk xilaskarımız Şeyx Səfidir, sonuncusu Lev Zilber.
Allah onların ikisinə də rəhmət etsin…