Doç.Dr.Yonca ANZERLİOĞLU
Tarix boyunca geniş bir coğrafyada höküm sürən Türklər arasında az rastlanan bir xoşgörü ortamında Buddizm, Manixeizm, Yahudilik, Müsəlmanlıq və Xristiyanlıq kimi fərqli inanclar varlıqlarını davam etdirə bilmişdir.
Bu baxımdan, Xristiyanlığın, özəlliklə də doğu xristianlığının, İç Asiyaya çatdığı Nasturi kilisəsinin Türklər arasında qəbul edildiyi və hətta Xorasandan bir Türkün gələrək bir müddət bu kilisənin patrikliyini etdiyi də bu gün qəbul edilən bir tarixi gerçəkdir (1281-1317).
Bundan başqa Qara dənizin qüzeyi və oradan da Balkanlara keçən Türklər arasında da Bizans Kilisəsinin bəlli bir vəzifə yürütdüyü və bu missiya nəticəsində də Ortodoksluq inancının məlum coğrafyada yaşamaya başlayan və Bizans üçün önəmli bir problem halına gələn Hunlar, Bulqarlar, Peçeneklər, Uzlar və Kuman-Kıpçaklar arasında qəbul olunması bilinməkdədir.
Bizans kilisəsinin bu missiyası çərçivəsində Xristiyanlığın yayılması kilisə baxımından önəmli olduğuna görə Bizans dövlət siyasəti baxımından da ayrı bir önəmə sahib olmuşdur. Balkanlardakı Türk varlığının Bizansa qarşı bir təhlikə görülməsinə görə Türk topluluqlarını bir-birinə qarşı istifadə edən Bizans dövləti, yenə bu siyasətlə Türk topluluqlarına mensub xristiyan olan bir çox Türkü, Bizans ordusunda xidmətə aldığı və Anadolu topraqlarına, xüsusən də Kapadokiya bölgəsinə yerləştirdiyi bilinməkdədir. Bu çerçevede 1071-ci il Malazgirt Savaşı və sonrasında Miryakefalon Savaşı sırasında Bizans ordusunda olan minlərcə Türkdən Bizans tarixçılərinin bəhs etdiyi bilinir.
Bənzər şəkildə, Bizans Kilisəsinin Türk topluluqlarına yönəlmiş missiyasına bənzər şəkildə Roma Katolik kilisəsinin də bənzər bir siyasət yürütdüyü bilinir. 14-cü əsrin əvvəllərinə aid olan «Codex Cumanicus» adlı əsər bunun önəmli nümunələrindən biridir. Roma Katolik kilisəsi, istərsə Bizans kilisəsi, istərsə də Nasturi kilisəsi faaliyətləri nəticəsində xristiyanlıq məzhəbləri Türklər arasında yayılma imkanı tapmasını deyə bilərik.
Bütün bu gerçəklər çərçivəsində Osmanlı idarəçiliyində yaşamış və var olan millət sistemi daxilində Ortodoksluğu mənimsəmiş digər topluluqlar gibi Rum milləti kateqoriyasına daxil edilən Qaramanlılar da bu tarixi gerçəkliyin bir parçasıdırmı?
Onlar, Türk yönətiminin basqıları nəticəsində inanclarını tərk etməkdənsə dillərini tərk etməyi seçərək Rumcadan vaz keçən və Türkçə danışmaq zorunda qalan xristiyan Rumlarmı, yoxsa xristiyanlığı qəbul edən Türklərdirmi?
Bizans kilisəsinin siyasəti nəticəsində Balkanlardakı Türklərin Ortodoksluğu mənimsədiyi şəkildə Anadoludakı Türklərdən də bu inancı mənimsəyənlər olmuşdurmu? Osmanlı idarəsi sonrasında yeni Türk dövlətinin Lozan Barış Andlaşmasının imzalanmasından öncə Yunanıstan ilə imzaladığı Türk-Yunan Əhali Mübadiləsi andlaşması çərçivəsində Yunanistanda yaşayan Qərbi Trakya xaric, Müsəlmanlar Türkiyəyə, Türkiyədə yaşayan İstanbul xaric, Rumlar Yunanıstana zorla köç etdirilirkən Anadoludakı milli Mücadiləyə Papa Eftim öndərliyində dəstək olmuş Fener Rum Patrikxanəsindən baxımsızlığını elan edərək Kayseridə bir Türk Ortodoks kilisəsi quraraq və Anadoluda Ortodoksluq Sədası adıyla bir də qəzet çıxararaq Türklüklərini dilə gətirməyə çalışan Qaramanlı Ortodokslar gerçəkdən Türk dünyasının bir parçasıdırlarmı?
Zehinləri məşgul edən bu məsələdən yazan bu məqalədə, adı keçən Qaramanlı Ortodoksların tarixdəki izləri tarixi mənbələr ışığında və 2000-ci ildə Yunanıstanda aparılan çalışmada əldə edilən sənədlər çerçivəsində incələnməyə çalışılmaqdadır. Sonuc olaraq onların danışdıqları təmiz Türkcələri, sahib olduqları adət, gələnək və görənəkləri xaricində, bu gün Qaqauz Türklərinin Anadolu Türklüyü ilə bağlantısının açıkqanmasında önəmli bir tarixi gerçək olaraq İzzeddin Keykavusun qardaşı ilə yaşadığı taxt mücadiləsi sonrası Bizans dövlətinə sığınmasından sonra ortaya çıxan olaylarla paralel olaraq Bizans ordusunda xidmət edən minlərcə Uz, Kuman, Peçenek Türkü yanında ayrı bir əsgəri birim olarak Bizans ordusunda önemli bir yere sahip olan Türkopollerin Anadolu Türkmenleri oldukları, Qaramanlı ismi ile anılan Bizans ordusunda vəzifə daşıyan Türklərin olduğu bu gün Yunan və qərb qaynaqlarında mövcuddur.
Bunu təsdiqləyən «Osmanlı Şeriye Sicilleri və Tapu Tahrir Defterleri» də araşdırsaq Anadolunun fərqli nöqtələrində bir çox yaşayış yerlərində yaşamaqda olan Müsəlman Türklər də daxil rastlanmayacaq bir ərazidə öz Türkcə isimlər daşıyan Ortodoks əhalinin varlığı ilə qarşılaşılmaqdayıq.
Bu məzmunda, xüsusilə Qaramanoğulları Bəyliyinin hökm sürdüyü Orta Anadolu və buna bənzər şəkildə cənub Mərmərə bölgəsi olduqca diqqət çəkici bir xüsusiyyətə malikdir deyilə bilər. Bu səbəbdən, bu gün artıq əldəki tarixi məlumatlar göstərir ki, bir zamanlar öz qəzetləri və kilsələri ilə Türk olduqlarını bütün dünyaya elan etmələrinə baxmayaraq zorla Yunanıstana göndərilmiş olsalar da heç bir zaman Yunan cəmiyyəti içində ərimədən və davamlı «Türkospori», yəni Türk toxumu olaraq adlandırılan Qaramanlı Ortodokslar geniş Türk inanclı toleriantlıq coğrafiyasının bir hissəsidir.
Tarixi məlumatlarda Qaramanlı Ortodoks Türkləri (Giriş)
Lozanna danışıqlarının davam etdiyi dövrdə 1923-ci ilin yanvar ayında Türkiyə ilə Yunanıstan arasında imzalanan Türk-Yunan Əhali mübadiləsi adlı Konvensiya və Protokola uyğun olaraq Qərbi Trakiya istisna olmaqla Yunanıstanda yaşayan yunan əsilli müsəlmanlar ilə İstanbul xaric, Türkiyədə yaşayan Türk əsilli Rum Ortodokslar qarşılıqlı mübadilələrə məruz qalmasına qərar verildi. Bu məzmunda, Yunanıstanda yaşayan müsəlmanlarla Anadoluda yaşayan bütün Ortodokslar qarşılıqlı köç etmək məcburiyyətində qaldılar.
Bu köçün bütün Milli Mübarizə dövrü ərzində Yunan ordusunun irəliləməsinə dəstək olan Rum Ortodokslarından fərqli olaraq, Anadolunun işğalına onların tam tərsi olan bir münasibət göstərən Fənər Rum Ortodoks Patrikxanəsi Ankara hökumətinin yanında yer almaqla son dövrdə qurmuş olduqları Anadolu Türk Ortodoks Patriarxlığının damı altında toplananlar arasında özlərinə Türk Ortodokslar deyən Qaramanlı Ortodoksları da əhatə etmişdi.
Yuxarıda qeyd edildiyi kimi Milli Mücadilənin son dövründə özlərini açıq bir şəkildə Türk Ortodoks olaraq adlandıran və o tarixlərdə isə Ortodoks Rum cəmiyyəti içərisində ayrı bir kimliklə «Zımmiyan-ı Karaman və ya Karamanyan» olaraq adlandırılan bu birlik üzvlərinin kim olduqları bu günə qədər müzakirə edilən bir mövzu olmuşdur. Bu məqalədə Qaramanlı Ortodoksların bu tarixi müddətdəki izlərini əldəki məlumatlar işığında araşdıracağıq.
Din və Dil
Osmanlı idarəçiliyi altında dinin əsas götürüldüyü Millət sistemi daxilində Ortodoks milləti tərkibinə daxil edilən Qaramanlıların da, bütün digər birliklər kimi, ictimai varlıqlarının ən təməl ünsürünü dinləri meydana gətirmişdi. İçində yaşamış olduqları cəmiyyətə baxıldığında dinləri, onları digərlərindən ayıran əhəmiyyətli bir xüsusiyyətləri idi.
Ancaq bu xüsusiyyətləri qədər, onlara xitab olaraq qələmə alınan Yunan əlifbası ilə Türkcə yazılan və ədəbiyyatda Karamanlıca əsərlər olaraq adlandırılan əsərlərin xitabları xaricində ən əhəmiyyətli xüsusiyyətləri olaraq əsərlərin dili diqqət çəkməkdədir. Karamanlıca əsərlərdə xristianlar və ya Anadolu xristianları, Ortodoks Xristianlar, qardaş xristianlar və dindaş olaraq xitab edilmişdir (Balta 1990: 82) və onlara xitab olaraq yazılan bu kitablar Yunan deyil, Türkcədir.Osmanlı idarəsi altında şəxsiyyəti təyin edici faktorun din olması baxımından Patrikxanə də din və soy arasında bağ olduğu inancı qarşısında dini xitabların ön plana çıxması təbii olaraq qəbul edilməlidir.
19-cu və 20-ci əsrlərdə xalq-dövlətlərin meydana gəlmə müddətində, Fənər Rum Ortodoks Patrikxanəsinin bütün səylərinə baxmayaraq, bu insanların özlərini bir Yunanlı olaraq ifadə etmədikləri də diqqət çəkicidir. Yunanıstan bir Qaramanlı üçün Vətən və ya məmləkət çağırılası bir yer deyil. Onun üçün vətən Anadoludadır. Elines-Yunan, yunanca danışanları bildirmək üçün istifadə olunan bir termindir. Heş biri yunanca danışmaz, yunanlı deyil, Anadolu Rumlarıdır. Danışdıqları dil təmiz Türkcə, ancaq sadə türk dilidir (Balta 1990: 84).
Digər tərəfdən, onların inanc olaraq, eyni dini Yunanlarla bölüşdürməsi və Ortodoks Kilsəsinə aid olmasıdır. Rəsmi olaraq yunanlarla eyni dini paylaşdıqları və ortodoks Kilsəsinə aid olmalarına baxmayaraq, bu, yunan milli şüurunu daşımaq demək deyil. Çünki, 19-cu əsr ərzində var olan milliyyətçilik hərakatları ilə Patrikxanənin Yunanıstan dəstəkli fəaliyyətləri çərçivəsində özlərinin əslən Yunan etnik şəxsiyyətinə sahib olduqları təbliğatlarına çox az Qaramanlı müsbət cavab vermişdir. Yunanıstandakı hadisələrə, hətta səssiz və ilgisiz qalaraq Yunanıstan arzulayan müsbət yanaşma göstərmədilər (Benlisoy və Benlisoy 2000: 83-84).
Karamanlılar inanc olaraq Yunanlılarla eyni kilsəyə mənsub olub, Ortodoks inancının tələb etdiyi dəyərlər xaricində Yunanlı Ortodokslarla çox da bənzərlikləri yoxdur, əksinə sosial-mədəni strukturları çərçivəsində daha çox müsəlman Türk qonşularına ciddi oxşarlıqlar göstərməkdədirlər.
Bu vəziyyət, qaçılmaz olaraq Qaramanlıların ağılında bir dualizmə səbəb oldu. Bu dilemmanın ən təəccüblü elementi dildir. Müsəlman türkləri ilə eyni kateqoriyasında ortodoks olduğuna görə meydana çıxan dilemma, danışdıqları dil baxımından aydın şəkildə görünür:
Gerçi Rum isek de Rumca bilmez Türkçe söyleriz
Ne Türkçe yazar okuruz ne de Rumca söyleriz
Öyle bir mahludi hattı tarikatimiz vardır
Hurufumuz Yonanice Türkçe meram eyleriz(Şakiroğlu 1974: 761_)
Dil, cəmiyyətlərin sahib olduqları mədəniyyətlərinin ən vacib elementidir. Buna görə də, cəmiyyətlərin bütün mədəni varlıqlarının nəsillərarası ötürülməsində mühüm yer tutur. Bu baxımdan, ikinci nəsil Qaramanlının mübadilə zamanı Türkcənin qorunması aydın görünür.
Keçmişdə Osmanlı idarəsi altında Karamanlılar sıx olaraq yaşadıqları coğrafi ərazidən və eyni zamanda Osmanlı qarşısında qüvvətli bir Türkmən bəyliyi olaraq uzun müddət mübarizə etmiş olan Karamanoğullarının hökm sürdüyü, Orta Anadolunun əsas alınaraq edilən araşdırmalar ortaya maraqlı nəticələr çıxmışdır.
Bu baxımdan, türkdilli ortodoks nüfusunun sıx olduğu bu bölgədə yunan dilli kəndlərin olması diqqət çəkir. Belə ki, Orta Anadoluda ümumi 81 camaat içərisində Türkcə danışan Ortodoks camaat sayı 49 ikən Yunanca danışanlar yalnız 32 camaatdan ibarət idi. İç qərbi Anadoluda isə mövcud 19 məskunlaşma vahidindən 14-ü Türkcə, 5-i Yunanca, Antalya və ətrafında var olan bütün 6 qəsəbə türkdilli ortodokslardan ibarət idi (Dawkins 1916: 10-38, Pasçalid və Aleksandris ty: 20).
Bu məlumatlara əsaslanaraq, türkdilli ortodoks əhalinin mövcudluğunu, müsəlmanlarla birgə yaşayaraq ticarəti və ya basqıları açıqlamaq mümkün deyil.
Digər tərəfdən, 2000-ci ildə Yunanıstanda aparılan tədqiqat işləri Yunanıstanda yaşayan Qaramanlılar arasında türkcənin hələ də mövcud olduğu və yayıldığı aydın oldu. Yunanıstanın müxtəlif yaşayış məntəqələrində aparılan araşdırmalarda Qaramalıların məlumat mübadilə öncəsi Anadolunun kəndlərində danışılmış dil ilə danışması aydınlaşdı. Bu məzmunda, Yunanıstanda Karditsaya bağlı Kapadokiko kəndi sakinlərinin gündəlik həyatlarında öz aralarında Türkcəni davam etdirmələri və gənc nəsillərə bizim dilimiz dedikləri Türkcəni öyrətməyə çalışmaları əhəmiyyətli bir nümunə sayıla bilər.
Kayserinin Çukur Köyü, müsəlman və ortodoks məhəllələrindən ibarət qarışıq bir kənd olub. 78 yaşındakı Maria Sütoğlu, kəndlərdə danışılan dil ilə əlaqədar olaraq bunları söylədi: “Türkçe konuşuyorlardı. Buraya gelincik de Türkçe konuşuyorduk. Urumca bilen yok idi. Çocuklarımız bilmiyordu Urumca.Yasak ettiler bizim dilimizi mektepte”.
Qarışıq bir kənd kimi Çuxur nümunəsi bir tərəfə buraxılaraq əhali quruluşu olaraq yalnız Ortodokslardan ibarət Kayseriyə bağlı Taşlık kəndinə baxıldığında isə danışılan dil ilə əlaqədar Serafim Papadopoulos: «… Urumcanı burda öyrəndilər» deyir. Serafim Papdopoulosun böyük qardaşı Mixail Papadopoulos isə kəndin vəziyyətini bu şəkildə açıqlamışdı: «185 xana vardı. Alayı da Rumudu, Türk zəngin idi və kəndlərinə yaxın bir müsəlman kəndi olmadığını» bildirmişdi. 88 yaşındakı Sultan Çiçekoğlu isə kənddə yenə «Türkcəni … Urumca kim bilir … Türkcə ….» danışılırdı- deyərkən başqa bir mövzuya diqqət çəkməkdədir və kilsədə ibadət edərkən də: «Türkcə, oxuyurdular» -deyərək danışma dili ilə yanaşı, «ibadət dili Türkcədir»- ifadəsini də vurğuladı.
Ürgüpə bağlı, iki müsəlman kənd arasındakı Potamya-Başköy və Melekopi-Derinkuyu kəndlərində isə əhali tərkibi etibarilə yalnız Ortodoks əhali olub gündəlik danışıq dili rumcadır. Potamya-Başköydə danışılan dil ilə əlaqədar 84 yaşındakı Suzanna Evyenidou evdə Yunanca danışıldığını, xalça toxuculuğunda, ticarət əlaqələrini icra edərkən də Türkcə danışdıqlarını bildirmişdir. Yenə, Ekaterini Evyenidou da kənddə Yunanca danışıldığını, kənd xalqının Türkcəni də anladıqlarını, lazım olduğunda də danışa bildiklerini dilə gətirməkdədir. Evyenidou, evdə Yunanıstan danışdığına toxunaraq, çıxışında maraqlı bir nöqtəyə toxundu. Evyenidou ananın gecə yatmadan əvvəl belə bir duası var:
“Anam söylərdi: Aman Panaiyam, tatlı panaiyam sağdan sola yokla panaiyam. Yoklayasında bekleyesin. Hristos efendinin kilitleri başıma yastık. Yattım sağıma döndüm soluma melekler şahad olsun datlı canıma, gümüş dinime,altın imanıma. Ben de proskinis (?) edeyim gideyim mekanıma”8.
Bu duanın “Yattım sağıma, döndüm soluma şahit olsun melekler dinime imanıma eşhedüenlailaheillallah ve eşhedüennamuhammedünresulallah” şəklindəki müsəlman Türklər tərəfindən edilən duaya bənzərliyinə burada diqqət çəkmək gərəkdir.
(Ardı var)