Stiven Xeyman | The New York Times. 2008-ci il
Fədai.az «The New York Times«ın «İngiliscə «Матушка-Россия» (Ana Rusiya)« məqaləsini təqdim edir…
Son xəbərlərə görə, Rusiya “şər imperiyası”nın əvvəlki imicini bərpa etmək üçün sıçrayışla irəliləyir. Hərbi paradlar Qızıl Meydana qayıdıb. Əsas müəssisələr korrupsiyaya məruz qalır və ya dövlətin nəzarəti altındadır. Çox dərinə gedən jurnalistlər öz əcəlləri ilə ölmürlər. Kremli tənqid edənləri həbs edirlər, seçkiyə buraxmırlar, onlardan biri müəmmalı şəkildə zəhərlənib.
Lakin ilk dəfə 2005-ci ildə yayımlanan və o vaxtdan Rusiya hökuməti tərəfindən maliyyələşdirilən ingilisdilli Russia Today telekanalı fərqli, daha çəhrayı mənzərə yaradır. Bu, Rusiyada korrupsiyanı bəla kimi deyil, inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatın əlaməti kimi təsvir edir və qurulmuş Vladimir Putinlə bağlı qorxular küçə xuliqanlığı, yoxsulluq və Ukraynanın AB-yə daxil olmaq istəklərini boğur.
Dünya üzrə 120 milyon televiziya tamaşaçısı Rusiyaya Moskva kanalının gözü ilə baxa bilər, o cümlədən (keçən ilin yayından, Russia Today Nyu-York üçün Time Warner Cable rəqəmsal paketinə daxil olduqdan sonra) 20 milyon ABŞ sakini də bura əlavə olunub.
Rusiya hökuməti telekanala 100 milyon dollardan çox sərmayə qoyub və bu, Russia Todaya qarşı Kremlin sponsorluğunun onun informasiya siyasətinə təsir etdiyinə dair ittihamlar irəli sürüb. Putinin keçmiş müşaviri və hazırda onu tənqid edənlərdən biri olan Andrey İllarionov keçən il kanalı “[Rusiyanın] xarici dünya üçün işləyən əsas təbliğat maşını” adlandırmışdı. O, RİA-Novosti dövlət xəbər konqlomeratının bir hissəsidir və adətən mediada “dövlət” kimi xatırlanır (xüsusən də “New York Times” vaxtilə kanalın “Kremlyönlü baxışları” təbliğ etmək üçün yaradıldığını yazmışdı).
“Russia Today” Qərb xəbər axınında Rusiyaya qarşı iddia edilən qərəzli fikirlərin qarşısını almaq məqsədi daşısa da, kanal “muxtar qeyri-kommersiya təşkilatı” adlanır və onun rəhbərləri Kremlin onlara heç nə diktə etmədiyini deyirlər.
“Mən artıq müstəqil olduğumuzu izah etməkdən yoruldum, onlar mənə hökumətdən zəng etmirlər — mənə zəng etmirlər!”-Marqarita Simonyan, Russia Today-in baş redaktoru belə deyir».
Simonyanın özü də tənqid atəşinə tutulub. İnformasiya Hüququ Problemləri İnstitutunun direktoru, Moskva Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsinin müəllimi Andrey Rixter deyir ki, baş redaktor, əvvəllər Kreml hovuz mətbuatında çalışmış 28 yaşlı jurnalist bu təyinata yaxşı əlaqələrə görə nail olub.
Simonyan bir dəfə ad günündə Putindən gül aldığını təsdiqlədi (Putin may ayında prezidentlikdən istefa verdi, lakin baş nazir oldu və bu vəzifədə hakimiyyətdə qaldı). Yaşının az olması insanlarda onun bu vəzifəyə necə gəldiyi barədə bəzi fərziyyələrin yayılmasına səbəb olduğu bəllidir.
“Mən başa düşürəm ki, Rusiyada yaşamayan insan üçün bu, qeyri-adi görünə bilər”, — Simonyan bildirib. Onun sözlərinə görə, SSRİ dağılandan sonra jurnalistikaya yeni nəsil gənclər gəlib: “Mən 18 yaşımdan işə başlamışam”.
Əla studiya, hamar şəkil — Russia Today bu gün əksər kabel xəbər kanalları kimidir. Ancaq bir sıra fərqlər var. Texniki problemlər birbaşa daxilolmaların əsl bəlasına çevrildi. Bütün rusiyalı jurnalistlər ingiliscə danışsa da, bəziləri güclü ləhcəni saxlayır. Onların çoxu yaş etibarı ilə baş redaktordan heç də geri qalmır. Bu gənci bir çox verilişlərdə, məsələn, vulqarcasına iddialı «Technology Update» (“Texnologiya haqqında son xəbərlər”) proqramında görmək olar. Nümunələrin birində reportyor Rusiya xüsusi təyinatlılarının əməkdaşları ilə birlikdə snayper əleyhinə texnikanı mərhələli “atışma”da sınaqdan keçirib – və bu aksiya Eminemin «Lose Yourself» əsərinin təsiri altında baş verib.
Amma kanal ciddi hadisələri də işıqlandırır. Noyabr ayında hakimiyyətin hökumət əleyhinə nümayişləri yatırmaq üçün su şırnaqlarından istifadə etdiyi Tbilisidən reportaj hazırlayarkən, Russia Today-in müxbiri Katerina Azarova hadisə yerinə o qədər yaxın olub ki, ona qarşı gözyaşardıcı qazdan istifadə edilib. Tiflisdəki iğtişaşların gecə-gündüz işıqlandırılması, baxmaq üçün xarici dil bilikləri tələb olunmayan xarici xəbər kanalı təsiri bağışlayırdı.
«Russia Today»-in ambisiyalarına zidd olaraq bəzi keçmiş işçilər Kreml tərəfindən maliyyələşdirilən bir telekanal kimi Rusiya haqqında qərəzsiz bir reportaj hazırlamağın belə çətin olduğunu deyirlər. «Əlbəttə ki, məlumat verənin əlinə dəymədən vicdanlı və dolğun məlumat vermək, cızılmış bu incə xətti keçmək çox çətindir», hazırda Avstraliyada Sky News Business Channel üçün işləyən keçmiş Russia Today biznes xəbər aparıcısı Karson Skott belə deyirlər. «Əlbəttə ki, məlumat verənin əlinə dəymədən vicdanlı və dolğun məlumat vermək, cızılmış bu incə xətti keçmək çox çətindir»,ib. Bu məsələylə bağlı redaktorla aramızda hər zaman qızğın mübahisələr olurdu. Mən deyirdim ki, “biz sözü hər iki tərəfə verilməliyik. Biz balanslaşdırılmış məlumat verməliyik. Cavab olaraq tez-tez nifrət dolu baxışlarla qarşılaşırdım”.
=Son xəbərlərə görə, Rusiya “şər imperiyası”nın əvvəlki imicini bərpa etmək üçün sıçrayışla irəliləyir. Hərbi paradlar Qızıl Meydana qayıdıb. Əsas müəssisələr korrupsiyaya məruz qalır və ya dövlətin nəzarəti altındadır. Çox dərinə gedən jurnalistlər öz əcəlləri ilə ölmürlər. Kremli tənqid edənləri həbs edirlər, seçkiyə buraxmırlar, onlardan biri müəmmalı şəkildə zəhərlənib.
Lakin ilk dəfə 2005-ci ildə yayımlanan və o vaxtdan Rusiya hökuməti tərəfindən maliyyələşdirilən ingilisdilli Russia Today telekanalı fərqli, daha çəhrayı mənzərə yaradır. Bu, Rusiyada korrupsiyanı bəla kimi deyil, inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatın əlaməti kimi təsvir edir və qurulmuş Vladimir Putinlə bağlı qorxular küçə xuliqanlığı, yoxsulluq və Ukraynanın AB-yə daxil olmaq istəklərini boğur.
Dünya üzrə 120 milyon televiziya tamaşaçısı Rusiyaya Moskva kanalının gözü ilə baxa bilər, o cümlədən (keçən ilin yayından, Russia Today Nyu-York üçün Time Warner Cable rəqəmsal paketinə daxil olduqdan sonra) 20 milyon ABŞ sakini də bura əlavə olunub.
Rusiya hökuməti telekanala 100 milyon dollardan çox sərmayə qoyub və bu, Russia Todaya qarşı Kremlin sponsorluğunun onun informasiya siyasətinə təsir etdiyinə dair ittihamlar irəli sürüb. Putinin keçmiş müşaviri və hazırda onu tənqid edənlərdən biri olan Andrey İllarionov keçən il kanalı “[Rusiyanın] xarici dünya üçün işləyən əsas təbliğat maşını” adlandırmışdı. O, RİA-Novosti dövlət xəbər konqlomeratının bir hissəsidir və adətən mediada “dövlət” kimi xatırlanır (xüsusən də “New York Times” vaxtilə kanalın “Kremlyönlü baxışları” təbliğ etmək üçün yaradıldığını yazmışdı).
“Russia Today” Qərb xəbər axınında Rusiyaya qarşı iddia edilən qərəzli fikirlərin qarşısını almaq məqsədi daşısa da, kanal “muxtar qeyri-kommersiya təşkilatı” adlanır və onun rəhbərləri Kremlin onlara heç nə diktə etmədiyini deyirlər.
“Mən artıq müstəqil olduğumuzu izah etməkdən yoruldum, onlar mənə hökumətdən zəng etmirlər — mənə zəng etmirlər!” Marqarita Simonyan, Russia Today-in baş redaktoru belə deyir».
Simonyanın özü də tənqid atəşinə tutulub. İnformasiya Hüququ Problemləri İnstitutunun direktoru, Moskva Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsinin müəllimi Andrey Rixter deyir ki, baş redaktor, əvvəllər Kreml hovuz mətbuatında çalışmış 28 yaşlı jurnalist bu təyinata yaxşı əlaqələrə görə nail olub.
Simonyan bir dəfə ad günündə Putindən gül aldığını təsdiqlədi (Putin may ayında prezidentlikdən istefa verdi, lakin baş nazir oldu və bu vəzifədə hakimiyyətdə qaldı). Yaşının az olması insanlarda onun bu vəzifəyə necə gəldiyi barədə bəzi fərziyyələrin yayılmasına səbəb olduğu bəllidir.
“Mən başa düşürəm ki, Rusiyada yaşamayan insan üçün bu, qeyri-adi görünə bilər”, — Simonyan bildirib. Onun sözlərinə görə, SSRİ dağılandan sonra jurnalistikaya yeni nəsil gənclər gəlib: “Mən 18 yaşımdan işə başlamışam”.
Əla studiya, hamar şəkil — Russia Today bu gün əksər kabel xəbər kanalları kimidir. Ancaq bir sıra fərqlər var. Texniki problemlər birbaşa daxilolmaların əsl bəlasına çevrildi. Bütün rusiyalı jurnalistlər ingiliscə danışsa da, bəziləri güclü ləhcəni saxlayır. Onların çoxu yaş etibarı ilə baş redaktordan heç də geri qalmır. Bu gənci bir çox verilişlərdə, məsələn, vulqarcasına iddialı «Technology Update» (“Texnologiya haqqında son xəbərlər”) proqramında görmək olar. Nümunələrin birində reportyor Rusiya xüsusi təyinatlılarının əməkdaşları ilə birlikdə snayper əleyhinə texnikanı mərhələli “atışma”da sınaqdan keçirib – və bu aksiya Eminemin «Lose Yourself» əsərinin təsiri altında baş verib.
Amma kanal ciddi hadisələri də işıqlandırır. Noyabr ayında hakimiyyətin hökumət əleyhinə nümayişləri yatırmaq üçün su şırnaqlarından istifadə etdiyi Tbilisidən reportaj hazırlayarkən, Russia Today-in müxbiri Katerina Azarova hadisə yerinə o qədər yaxın olub ki, ona qarşı gözyaşardıcı qazdan istifadə edilib. Tiflisdəki iğtişaşların gecə-gündüz işıqlandırılması, baxmaq üçün xarici dil bilikləri tələb olunmayan xarici xəbər kanalı təsiri bağışlayırdı.
«Russia Today»-in ambisiyalarına zidd olaraq bəzi keçmiş işçilər Kreml tərəfindən maliyyələşdirilən bir telekanal kimi Rusiya haqqında qərəzsiz bir reportaj hazırlamağın belə çətin olduğunu deyirlər. «Əlbəttə ki, məlumat verənin əlinə dəymədən vicdanlı və dolğun məlumat vermək, cızılmış bu incə xətti keçmək çox çətindir»,ib. Bu məsələylə bağlı redaktorla aramızda hər zaman qızğın mübahisələr olurdu. Mən deyirdim ki, “biz sözü hər iki tərəfə verilməliyik. Biz balanslaşdırılmış məlumat verməliyik. Cavab olaraq tez-tez nifrət dolu baxışlarla qarşılaşırdım”.
Lakin “Russia Today”in bəzi jurnalistləri deyirlər ki, onlar həqiqətən Rusiyanı dünyaya açmağa çalışırlar. «In Context» («Kontekstdə») analitik proqramının aparıcısı Peter Laval «Mənə heç kim nə deyəcəyimi demir» dedi. Lakin onun sözlərinə görə, kanal rəhbərliyinin öz baxışı var. Sonra isə “Piar da bizim vəzifələrimizin bir hissəsidir”, — deyə Laval əlavə etmişdi.
Kanalda Rusiya haqqında Qərbin yanlış fikirlərini ifşa etmək və düzəltmək üçün nəzərdə tutulmuş bir neçə xüsusi layihə var. Rusiya iqtisadiyyatına həsr olunmuş “Cracking the Myths” (“Mifləri sındırmaq”) növbəti buraxılışının əvvəlində Cey Leno üslubunda amerikalılar arasında küçə sorğusu göstərilir. Respondentlər əmindirlər ki, rusların əksəriyyəti cüzi maaşla yaşayır və saatlarla çörək növbəsində dayanırlar. Sonra rus dilində firavanlıq səhnələri ilə video ardıcıllığı nümayiş etdirirlər: ticarət mərkəzi artan orta təbəqənin nümayəndələri ilə doludur.
Rixterin fikrincə, müəyyən rəy formalaşdırmaq istəyi kanalın əsas çatışmazlıqlarından biridir. “Russia Today” ölkənin son dərəcə düşmən informasiya mühiti əhatəsində olması anlayışı üzərində qurulub, – o deyib: “Bu fikir qüsurludur: siz özünüzə qarşı düşməncəsinə münasibətin yanlış fikir olduğuna əmin olduqdan sonra bu istiqamətdə iş görə bilərsiniz”.
Xarici istehlakçılara yönəlmiş dövlət mediası konsepsiyası yeni deyil. Soyuq Müharibə illərində Qərb tərəfindən maliyyələşdirilən, digərləri ilə yanaşı, sovet təbliğatına qarşı mübarizə üçün nəzərdə tutulmuş, məsələn, 1947-ci ildə Rusiyada yayımlanan «Amerikanın səsi» kimi radiostansiyalar var idi. “Russia Today” metodu tərsinə çevirib və ölkəsinin Qərbdə getdikcə daha pis olan imicini yaxşılaşdırmaq ümidi ilə Rusiyadan ingilis dilində proqramlar yayımlayır. Və bu, dövlət xəzinəsindən maliyyələşən ingilisdilli xəbər kanallarının real paradının fonunda ilk əlamətdir.
«Russia Today» kanalının debütündən bəri İran (Press TV), Çin (CCTV-9), Fransa (Fransa 24) və Qətər (Al Jazeera English) ingilis dilində yayıma başlayıb. Bu istiqamətdə şəksiz lider ərəb həmkarının nüfuzuna və Qətər əmirinin yağlı pul kisəsinə arxalanan Əl-Cəzirə-nin ingilisdilli versiyasıdır.
London Royal Holloway Universitetinin beynəlxalq əlaqələr üzrə müəllimi Ben O’Laflin «Anqlosferə» daxil olmağa çalışaraq dövlət televiziyası xəbər kanalları fenomeni ilə məşğul olub.
«Ola bilsin, Russia Today jurnalistləri özlərini siyasi girov kimi görmürlər,» O’Laflin deyib: «Onlar deyə bilərlər ki, onlar obyektivlik deyil, balans axtarırlar — hər iki tərəf təmsil olunduğu zaman. Biz qlobal media plüralizmi ilə maraqlanırıqsa, onda bu, bir şərtli öhdəçilikdir, bir çox cəhətdən yaxşı bir şeydir.»
Hər halda, bir tamaşaçı var ki, onun üçün telekanalın müstəqilliyi məsələsi sadəcə olaraq buna dəyməz. 1991-ci ildə Sankt-Peterburqdan Amerikaya köçən Manhettendən olan peşəkar tədbir planlayıcısı Aleksandr Polin “Russia Today”i təbliğatçı kimi görür, lakin bu təbliğat sovetlərdəki mənada deyil. “Dünən mən HİV-lə bağlı sənədli filmə baxdım, — o deyir, — Sovet vaxtı siz heç vaxt televiziyada deyə bilməzdiniz ki, ölkədə kimsə xəstədir.
Polinin sözlərinə görə, vətənindəki müsbət irəliləyişlər tez-tez Qərb mediasının xəbərlərində ört-basdır edilir: «Rusiya təkcə mafiya, Qırmızı Meydan, Vodka və fahişələrdən ibarət deyil”.
Hazırladı: Əli Nəsib Zərdabi