Bəşəriyyət tarixində elə peşələr vardır ki, onların fəaliyyəti təkcə elmi inkişafı deyil, həm də insan həyatının davamlılığını, ekoloji tarazlığı və gələcək nəsillərin rifahını müəyyən edir. Bioloq peşəsi məhz belə mühüm və strateji əhəmiyyətə malik sahələrdən biridir. Hər il 16 aprel – Dünya Bioloqlar Günü dünyanın müxtəlif ölkələrində biologiya elminin inkişafına töhfə verən alimlərin, müəllimlərin, tədqiqatçıların, həkimlərin, ekoloqların, genetiklərin, mikrobioloqların və digər bioloqların peşə bayramı kimi qeyd edilir. Bu gün yalnız bir peşənin təqvimi deyil, həm də həyatın mahiyyətini araşdıran, canlı aləmin sirrlərini öyrənən və insanlığın gələcəyinə xidmət edən elmin təntənəsidir. Biologiya həyat haqqında elmdir. O, hüceyrədən biosferə qədər bütün canlı sistemləri öyrənərək insanın özünü və yaşadığı mühiti daha dərindən dərk etməsinə şərait yaradır. İnsan orqanizminin quruluşundan tutmuş genetik irsiyyətə, mikroorqanizmlərin fəaliyyətindən ekosistemlərin tarazlığına qədər saysız-hesabsız məsələlər biologiyanın tədqiqat obyektidir. Müasir dövrdə biologiya yalnız nəzəri elm deyil, həm də tibbin, kənd təsərrüfatının, ətraf mühitin mühafizəsinin, biotexnologiyanın, qida təhlükəsizliyinin və iqlim dəyişmələri ilə mübarizənin əsas elmi dayaqlarından biridir.
Müasir dünya bəşəriyyəti ciddi qlobal problemlərlə üz-üzə qoymuşdur. İqlim dəyişiklikləri, biomüxtəlifliyin azalması, torpaqların deqradasiyası, meşələrin məhv edilməsi, su ehtiyatlarının çirklənməsi, yeni virusların yaranması və antibiotiklərə davamlı bakteriyaların artması artıq təkcə ekoloji deyil, həm də sosial və iqtisadi təhlükə mənbəyidir. Bu problemlərin həlli isə biologiya elminin nailiyyətləri olmadan mümkün deyil. COVID-19 pandemiyası biologiya elminin və bioloqların cəmiyyət üçün nə qədər əhəmiyyətli olduğunu bütün dünyaya bir daha göstərdi. Virusun quruluşunun öyrənilməsi, diaqnostik metodların hazırlanması, vaksinlərin yaradılması və epidemioloji tədqiqatlar biologiya sahəsində çalışan alimlərin fədakar əməyinin nəticəsi idi. Bu hadisə sübut etdi ki, biologiya yalnız laboratoriyalarda aparılan elmi fəaliyyət deyil, milyonlarla insanın həyatını qoruyan strateji sahədir. Bioloqlar təbiətin qoruyucularıdır. Onlar yalnız canlıları öyrənmir, həm də ekoloji tarazlığın saxlanılması üçün elmi əsaslar hazırlayırlar. Hər bir növün məhv olması biosferdə zəncirvari dəyişikliklər yaradır. Alimlərin fikrincə, Yer üzündə mövcud olan canlı növlərinin sürətlə azalması gələcəkdə ekosistemlərin dayanıqlılığı üçün ciddi təhlükə yarada bilər. Buna görə də biomüxtəlifliyin qorunması müasir biologiyanın əsas istiqamətlərindən biri hesab olunur. Azərbaycan zəngin flora və fauna müxtəlifliyinə malik ölkələrdən biridir. Böyük Qafqaz, Kiçik Qafqaz, Talış dağları, Kür-Araz ovalığı, Xəzər dənizi sahilləri və müxtəlif təbii landşaftlar minlərlə bitki və heyvan növünün yaşaması üçün əlverişli şərait yaradır. Bu sərvətin öyrənilməsi və qorunması Azərbaycan bioloqlarının qarşısında duran ən mühüm vəzifələrdəndir. Milli parkların, qoruqların və yasaqlıqların yaradılması biologiya və ekologiya sahəsində aparılan elmi tədqiqatların praktik nəticələrindən biridir. Biologiyanın ən sürətlə inkişaf edən istiqamətlərindən biri genetika və molekulyar biologiyadır. Gen mühəndisliyi, DNT analizləri, fərdiləşdirilmiş tibb, süni toxumaların hazırlanması və biotexnologiya artıq müasir elmin gündəlik nailiyyətlərinə çevrilmişdir. Bu yeniliklər irsi xəstəliklərin erkən diaqnostikasına, məhsuldar kənd təsərrüfatının inkişafına və yeni dərman preparatlarının hazırlanmasına geniş imkanlar açır. Nobel mükafatına layiq görülmüş CRISPR-Cas9 gen redaktə texnologiyası bunun ən mühüm nümunələrindən biridir və biologiyanın gələcəyini formalaşdıran əsas kəşflər sırasında yer alır. Ekoloji problemlərin həllində də biologiyanın rolu əvəzsizdir. Torpaq mikroorqanizmlərinin öyrənilməsi, bioloji rekultivasiya, çirklənmiş ərazilərin mikroorqanizmlər vasitəsilə təmizlənməsi (bioremediasiya), tullantıların bioloji emalı və karbon dövranının tənzimlənməsi kimi istiqamətlər davamlı inkişaf məqsədlərinə xidmət edir. Xüsusilə göbələklər və bakteriyalar vasitəsilə torpaq və su hövzələrinin təmizlənməsi istiqamətində aparılan tədqiqatlar ekoloji təhlükəsizliyin təmin edilməsində mühüm perspektivlər vəd edir.
Müasir biologiya artıq rəqəmsal texnologiyalarla sıx inteqrasiya olunmuşdur. Süni intellekt, bioinformatika, peyk müşahidələri, genom məlumat bazaları və böyük verilənlərin analizi bioloji tədqiqatların sürətini və dəqiqliyini əhəmiyyətli dərəcədə artırmışdır. Süni intellekt vasitəsilə növlərin avtomatik identifikasiyası, xəstəliklərin proqnozlaşdırılması, ekosistemlərin monitorinqi və biomüxtəlifliyin qiymətləndirilməsi biologiyada yeni elmi mərhələnin başlandığını göstərir. Biologiyanın inkişafında müəllim-bioloqların rolu da xüsusi qeyd olunmalıdır. Gənc nəslə canlı təbiətə sevgi aşılamaq, ekoloji mədəniyyəti formalaşdırmaq və elmi dünyagörüş yaratmaq biologiya müəllimlərinin əsas missiyasıdır. Məktəbdə öyrədilən hər bir biologiya dərsi gələcəyin həkiminin, ekoloqunun, genetikinin, aqronomunun və ya alim-bioloqunun formalaşmasına zəmin yaradır. Elmə marağın məktəb illərində yaranması isə gələcək elmi uğurların təməlidir. Azərbaycan Respublikasında biologiya və ekologiya sahələrinin inkişafına dövlət səviyyəsində xüsusi diqqət göstərilir. Biomüxtəlifliyin qorunması, yaşıllaşdırma tədbirləri, su ehtiyatlarının mühafizəsi, ekoloji monitorinq sistemlərinin gücləndirilməsi və elmi tədqiqatların dəstəklənməsi istiqamətində həyata keçirilən proqramlar ölkənin ekoloji təhlükəsizliyinin təmin edilməsinə xidmət edir. Bu istiqamətdə fəaliyyət göstərən alimlər milli təbii sərvətlərin qorunmasına və beynəlxalq elmi əməkdaşlığın genişlənməsinə mühüm töhfələr verirlər. Məşhur bioloq və təkamül nəzəriyyəsinin banisi Çarlz Darvin yazırdı: «Sağ qalan nə ən güclü, nə də ən ağıllıdır; dəyişikliklərə ən yaxşı uyğunlaşandır.» Bu fikir yalnız canlı aləmə deyil, insan cəmiyyətinə də aiddir.
Müasir dövrdə qlobal dəyişikliklərə uyğunlaşmağın yolu elmə, xüsusilə biologiya elminə söykənməkdən keçir. 16 Aprel – Dünya Bioloqlar Günü sadəcə peşə bayramı deyil, həyatın özünə, təbiətə və elmə ehtiram günüdür. Bioloqlar insan sağlamlığının qorunması, biomüxtəlifliyin saxlanılması, ərzaq təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, ekoloji problemlərin həlli və davamlı inkişafın həyata keçirilməsi istiqamətində əvəzsiz xidmət göstərirlər. Onların fəaliyyəti sübut edir ki, gələcəyin təhlükəsizliyi yalnız texnologiyaların deyil, həm də canlı aləmi dərindən anlayan və onu qoruyan insanların bilik və məsuliyyətindən asılıdır. Hər bir bioloqun apardığı tədqiqat, öyrətdiyi dərs və həyata keçirdiyi elmi yenilik əslində Yer üzündə həyatın davamlılığına verilən ən qiymətli töhfədir. Biologiya yaşadıqca elm inkişaf edəcək, elm inkişaf etdikcə isə insan və təbiət arasında harmoniya daha da möhkəmlənəcək.
ADPU-nun baş müəllimi, b.ü.f.d. Balaxanova Qumru Vasif qızı