Redaksiyadan: Paşinyan Münhendə aldığı «dərsdən» nəticə çıxarmaq əvəzinə prinsiplər uydurmağa başlayıb. Fedai.az bir tərcümə materialını diqqətinizə çatdırır…
2020-ci il fevral ayının ortalarında Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan arasında ictimai müzakirə oldu. Bu debatlara müxtəlif qiymətlər verildi və bir çox müşahidəçilər müzakirə formasına (tarixə tez-tez istinad) diqqət yetirdilər. Digərləri bu mübahisədə kimin «qazanması» barədə danışdılar. Ermənistanda müşahidəçilərin əksəriyyətinin fikrincə, Paşinyan qalib gəldi, Azərbaycan mətbuatı isə Əliyevin qələbə qazandığını yazdı.
Beləliklə, danışıqlardan sonra Paşinyan nizamlanma ilə bağlı altı maddə yayımladı və onları «Münhen prinsipləri» adlandırdı. Bu maddələr aşağıdakı kimidir.
1- Dağlıq Qarabağ Azərbaycanla eyni şəkildə müstəqillik qazandı.
2-Dağlıq Qarabağ münaqişənin həllində danışıqlara tərəfdardır, danışıqlar olmadan münaqişəni həll etmək mümkün deyil.
3- Heç bir ərazi yoxdur, yalnız təhlükəsizlik zolağı var: Dağlıq Qarabağ öz təhlükəsizliyini əldən verə bilməz.
4- Münaqişəni bir və ya iki hərəkətlə həll etmək mümkün deyil: danışıqlar prosesində «mikro inqilab», sonra «mini inqilab», sonra irəliləyişlər lazımdır.
5- Problemin hər hansı bir həlli Ermənistan xalqı, Qarabağ xalqı və Azərbaycan xalqı üçün məqbul olmalıdır və Ermənistan və Qarabağ belə bir həll yolu tapmaq üçün ciddi səy göstərməyə hazırdır.
6- Azərbaycan da belə hazırlıq nümayiş etdirməlidir. Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin hərbi həlli yoxdur. Kimsə məsələnin hərbi yolla həll olunduğunu söyləsə, Qarabağ xalqı bunun çoxdan həll olunduğunu deyəcəkdir.
Ermənistandakı Paşinyan əleyhdarları bu prinsipləri tənqid edirlər. Bunu onun savadsızlığının təzahürü olduğuna inanırlar, onlara görə burada bəzi vacib məqamlar çatışmır. Onlar həmçinin Paşinyanın Qarabağın Azərbaycanın tərkib hissəsi ola bilməyəcəyini açıq şəkildə bildirmədiyini deyirlər. Bu prinsiplərin xüsusilə Ermənistanın əvvəlki hakimiyyətlərinin yanaşmasından fərqli olmadığı barədə fikirlər səsləndi, bildirildi ki, Qarabağ məsələsi ərazi münaqişəsi deyil, öz müqəddəratını təyinetmə mübarizəsidir və bu mübarizə məcburidir.
Bakıdan da cavab gəldi. İlham Əliyev yalnız son abzasla razılaşdığını, ancaq digərləri ilə razılaşmadığını bildirdi. Ancaq çox güman ki, Paşinyanla eyni şeyi nəzərdə tutmurdu. İlham Əliyevin açıqlamalarının məzmununa əsaslanaraq, o, çox güman ki, münaqişənin hərbi yolla həll olunmasını və bu həll yolunun Azərbaycan üçün qəbuledilməz olduğunu bildirirdi. Müvafiq olaraq, Azərbaycan hazırda mövcud olan münaqişənin həllini (de-fakto) tanımır. Azərbaycan Prezidentinin özü müntəzəm olaraq müharibədən danışır, bu qərara yenidən baxıb başqa bir nəticə əldə etmək istəyir. Mən Əliyevi düzgün başa düşmüşəmsə, əslində tərəflərin heç bir nöqtədə razılıqları yoxdur.
Daha bir məqam var. Xatırladım ki, bir neçə ay əvvəl Azərbaycan tərəfi münaqişənin həlli ilə bağlı fikirlərini dərc etmişdi. Bu «prinsiplər» bir qədər gecikmiş cavab olsa da, sənədin cavabı saymaq olar, bu vəziyyətdə elə də çox vaxt itirilməyib. Ermənistanda Paşinyan tez-tez Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı öz baxışlarını təqdim etmədiyi üçün tənqid olunurdu. İndi o bunu etdi, amma ekspert və siyasi dairələr tərəfindən lazımi münasibət qazanmadı.
İndi Paşinyanın yuxarıda təqdim olunan altı maddəlik siyahısındakı mövqeyini qısaca təhlil etməyə çalışacağam.
Birinci məqam, demək olar ki, münaqişənin ilkin mərhələsindən erməni tərəfinin tutduğu mövqedir. Mən bunu etibarlı bir arqument hesab edirəm, çünki Dağlıq Qarabağ SSRİ-dən ayrılmaq haqqında Sovet qanununa uyğun olaraq rəsmi müstəqillik əldə etmə prosesi aparırdı. Beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən bu hala məhəl qoyulmamasının siyasi səbəbləri var (beynəlxalq sərhədlərin 1985-ci ildənk İttifaq respublikalarının mövcud sərhədlərinin saxlanması barədə razılaşma).
İkinci məqam da bir yenilik deyil: həm Paşinyan, həm də sələfləri deyiblər ki, Dağlıq Qarabağ olmadan münaqişənin həlli mümkün deyil. Mümkündür ki, bu bəndin arxasında Azərbaycanlı icmasının da Azərbaycan tərəfində təmsil olunacağı ilə bağlı müəyyən bir fərziyyə var. Danışıqların de-fakto üçüncü subyekti kimi Dağlıq Qarabağın razılığıdır, halbuki Azərbaycan icması, danışıqlar prosesinə daxil olanda da bu mümkünsüzdür. Çünki onlar Bakıdan fərqli bir xüsusi mövqe tutmayacaqlar.
Üçüncü məqam, Paşinyan müstəqillik barədə danışmadığı üçün tənqid edildi. Bəlkə də bu da onun güzəştidir, amma bu müstəqillik məsələsində güzəşt demək deyil, danışıqlar prosesində güzəşt deməkdir. Bunun nə qədər həqiqət olması, ayrı bir məsələdir. Mən siyasi ekspert olmadığıma görə, diplomatiyanın incəliklərinə girə bilmərəm. Lakin məsələ burasındadır ki, Paşinyan münaqişənin səbəbinin ərazi olmadığı, ancaq siyasi bir həll yolu olduğuna dair Ermənistanın görüşünü əldə rəhbər tutur.
Mikro / mini inqilablar ilə bağlı dördüncü bənd, bu gün qarşıdurmanın nə mərhələli, nə də paket həllinin mümkün olmadığını göstərir. Bu o deməkdir ki, hər iki seçim üçün Paşinyanın etdiyi kimi onlar da etimad atmosferi yaratmalıdırlar. Bu asan bir proses deyil və buna bir çox tədbirlər daxildir. Mən belə düşünürəm ki, artıq bu barədə yazmışam: Jurnalist səfərləri mübadiləsi — faydası varmı?
Beşinci məqam — Paşinyan əvvəlki bəndlərdə kifayət qədər ciddi güzəştlərə işarə etdi ki, hamısı olmasa da, qismən keçmişdə Ermənistanın yürütdüyü siyasətə tam uyğun gəlir. Ancaq bir həll üçün iki şeyə ehtiyac var — Paşinyan Azərbaycandan güzəştlər gözləyir və Əliyev bu güzəştləri verməyə hazır deyil. Paşinyan birbaşa buna işarə edir. Əslində, Əliyev öz imkanlarını həddən artıq yüksək qiymətləndirir — Ermənistan ötən 27 ildə heç zaman ultimatumu müzakirə etmək vəziyyətində olmamışdır (Azərbaycanın həll variantı ultimatumdur).
Altıncı məqam, məsələyə yekun vurur — ya gücün xaric edilməsi, ya da danışıqların pozulması və status-kvonun fiksasiyası. Formal olaraq, Əliyev, əslində, bu şərti qəbul edib, ilk növbədə bu diğər müddəalar üçün girişdir, ilk öncə isə mikro inqilablar üçün bu qayda ilkin şərtdir. Yəni müharibə istisna olunarsa, yavaş-yavaş inam yaratmaq istiqamətində irəliləyəcək və sonra diqqətlə davam ediləcəkdir./Кавказский Узел/