«Hijos del mismo Dios»
Asiyada mədəniyyət yaradan türklər ilə Amerika qitəsində yaşayan qədim sivilizasiyalar Maya — Astek- Olmek arasında bir çox cəhətlərdəki oxşarlıq təəccüb doğurdu.
Asiyada Hittit (Xatti) Günəşi kimi tanınan TENQRİ (bütün kainatın Tanrısı) simvolu ilə MayYa və Astek tanrısı Quetzalkoatlı- Kutsal Katlı arasındakı oxşarlığı müqayisə etməyə dəyər. Xüsusilə, bu tanrının adını «qutsal-müqəddəs qatlı» olaraq oxuduğumuzu düşünsək, semantik və simvolik oxşarlıq artır. (Qutsal-Müqəddəs qat-mərtəbə Tenqri ilə eyni anlamdadır). Maya və Astek tanrılarının adlarında türkcə başqa xoş bənzər cəhətlər də var.
Chac: Yəni, «Çak»- Mayalarda ildırım və şimşək tanrısıdır. Daha yüngül formada oxunan bu söz hələ də dilimizdə «İldırım çaxdı» kimi işləməkdədir.
Kinich Ahau: Maya günəş tanrısıdır. Kiniç və ya Küniş demək olar ki, türkcə «Günəş» sözü ilə eynidir. Köhnə türk inancında «Günxan» adı Güneş-xan müqəddəs günəşə verilən adlardan biridir. Ahau və xan sözlərinin də yaxınlığı diqqət çəkir.
Xiuhtecuhtli: atəş və zaman tanrısı, ikiqat vəzifə daşıyır və iki qat qutlu kimi oxunur.
Tezcatlipoca: Tez = sürətli, katlı = qət edən (hərəkətli) və B-dən P-yə çevrilməklə Bora «poca» şəklini almış ola bilər. Tezkatlıbora külək tanrısıdır.
Xochiquetzal: Gözəllik və çiçək tanrıçası idi. Burada «quetzal» sözünün qutsal olduğunu qəbul etsək, Xochinın çox olmasını desək, bu vəziyyətdə «Çox qutsal»Ş Xochi-xoş kimi oxunsa «Xoş Kutsal» adı ortaya çıxır.
Aşağıda sadalanan qızıl dərililərin dilində istifadə olunan sözlər ilə türk arasındakı oxşarlıqlar həqiqətən diqqətəlayiqdir.
Yat-ki: yatılan ev
Tamazkal: Hamam, təmiz qal
Yanunda: yanında
T- sün: uzun
Misssigi: Mısır (qarğıdalı)
Tepek: təpə
Hu: salam (Qızılbaşlarda Hu salamlaşma)
Türe: Törə
Tete: dədə
Atış-ka: atəş
Aş-köz: yemək (acgöz)
Yu: su
Yu-mak: yumaq
Köç: köç
Tekun: tekin
Atağ: ata
Yaşıl: yaşıl
Çakira: Çakır
Kün: Gün
Atapaskan: Qızıl dərili tayfasının adı
Ata-Hualpa: Son Maya padşahının adı
Kalakmul, Uaxactun, Kopan: Maya şəhərlərinin adları
Hindu sözlərinin türkcə ilə müqayisə olunduğu bir neçə nümunədən başqa, fransız dilçisi Dumesnil hinduların istifadə etdiyi 320 sözün türk dili ilə eyni olduğunu müəyyən etdi. Tarixçi Ord.Prof. Denis Sinorun araşdırmalarına görə, mədəniyyət, inanc, din, simvollar, dil və adət-ənənələr arasında çox ciddi oxşarlıqlar var. Bəzi elm adamlarına və tarixçilərə görə, genetik araşdırmalarda da ciddi sübutlar tapılmışdır. (Təəssüf ki, mənbələrimiz məhduddur, çünki gen araşdırması etik baxımdan çox vaxt gizli aparılır.)
Tarixdəki araşdırmalara görə, Qızıldərili adətləri ilə türk adətləri arasında aşağıda sadalanan oxşarlıqlar müəyyən edilmişdir.
Tork isimli, Torkomlar kimi Bozok qəbilələri olan sarışın hindu tayfaları Navajolar, Shaanlar, Ocibyalar, aypara formalı boyunbağı taxırlar. Bu «Torklar» Bir çox Çokta qızıldərililəri ulduzu ayparanın mərkəzinə qoyaraq, sinələrini örtən böyük Ay ulduz boyunbağı taxarlar.
Mayalılar, öz dillərini bizim kimi Mayanca adlandırırlar. Mərkəzi Amerikadakı Mayyaların əhəmiyyətli yaşayış məntəqələrindən biri olan «Yuka-tan» adının Türkistanın Yok-Tan bölgəsindən gəldiyi aydın olur. Bu bölgə Şumer türklərinin Mesopotamiyaya köç etməsindən əvvəl məskunlaşma ərazisi idi.
Digər Maya ləhcəsində BİZ sözü üçün OKH (OX) sözündən istifadə edilmişdir. Bu söz Ön Türkcədədir. Çünki bilirik ki, Asiya mənşəli türk tayfaları On-OK, Boz-Ok, Üç-Ok adlanır. Buradakı OK sözü BİZ deməkdir. Cəmiyyətdə toplum və boy mənasını verdiyi kimi, yönədicinin özünə OKH (OX) olaraq müraciət etdiyini görürük. Hindu hökmdarları ağlarla qarşılaşdıqda, sağ əllərini qaldırıb OGH ya UGH deyirdilər. Yəni «hakim olan biz sizi salamlayırıq».
Tahiti adasına ayaq açan kapitan Kuk, qızıldərililərin 1769-cu ildə başlarına taxdıqları çiçək çələnginə «türk» dediklərini qeyd edib.
Fici adalarında Rotuma hindularının dillərinin Altay dilləri olduğu müəyyən edilmişdir. İndoneziya adalarının da dillərinin Altay dillərindən olduğu da aydınlaşıb.
Doktor sözü yerinə Ah-men, sınıqçıya Kak-bak, şəfa verən həkimə Ah-bak, uşaq doğuşu edən ebeyə üçün ilk-alann-zah deyərdilər. Bütün Altay xalqları kimi, hindular da əmilər, atalar, xalalar, qardaş və bacı kimi bir-birlərinə müraciət edirlər. Əl öpmək adəti 1878-ci ildə Maya hindularında təsdiqini tapdı.
Mohavk qızıldərililər, uzun eşşək oyunu da daxil olmaqla 12 Anadolu oyunundan 11-ni bilirlər. Güləş bütün hindu qəbilələrində duayla başlayan ən vacib əcdad idman növü kimi təqdim olunur.
Anadolu Türklərinin barmaqların arasına sicim keçirməklə oynadıqları sicim oyunu Atapaskan və Keçuva tayfalarında da oynanılır. Üstəlik, füqurlar və adlar eynidır. Anadoluda alınan füqura ulduz deyilirsə, qızıldərililərdə də ulduz deyilir.
Inkalar göy sülaləsinə «Ay-ullu», yəni ulu soy adlandırdılar, lakin öz hökmdarlarını Kur-Hakan adlandırırdılar.
İnkalar qəhrəmanlıq göstərməyincə övladlarının ad verməzdilər. Adqoyma prosesi mərasimlə aparılar və ölənə qədər bir adamın onlarla adı və adları ola bilər (Dədə Qorqud hekayələrindən Buğac xanın hekayəsini xatırladır).
Inkalar Kapaktokon əfsanəsi ilə də böyük oxşarlıqlar var. Manço Kahanın (Kapan) atası olan ata (Atav) tək başına bir fəlakətdən xilas olur. Qayalarla örtülmüş bir mağaraya sığınır. Bir qurd «Er- Ak-Koca» parlaq bir daş verir. Atay bununla qayaları əridir və qəbiləsinin başçısı olur. Cahangir bir dövlət qurur. Qırğızların Yaradılış Əfsanəsi və Türk mənşəli Finlərin Kalavela Əfsanəsi hinduların əfsanəsi ilə sözbəsöz eynidir. (Ergenekon dastanı)
Xına yaxma Anadolu, Orta Asiya, Altay xalqları kimi bütün Hindu qəbilələrində eyni cür icra olunurdu. Beşik laylay mərasimi eyni bir mərasimdir.
Doğuş etmiş qadın bütün Altay xalqlarında olduğu kimi müqəddəs sayılırdı. Onun qırxını tökərdilər. Bütün Altay xalqları kimi, ölüləri silahları və atları ilə birgə “Kur-qan”da basdırardılar. Qan davası törəyə uyğun olaraq həyata keçirilirdi.
Mayyalılar ölünün ildönümündə İl aşı verdilər və cənazə mərasimlərində kişilər üzlərinə qara boyalar yaxardılar.
Toltek qızıldərililərinin hamiləlik və bərəkət tanrısı Tez Katlı Pokadır (Tez katlı boğa). Onlarda cənnət və sırat körpüsü anlayışı var. Cənnətə Vahui (Akui- (altından çaylar axan yer)).
1870-ci ilin sonlarında Siu hindularının Papiti, Muhave, Kalamat, Şoson və Irok kimi qəbilələrində «Hu» çəkərək Bektaşi semahlarına bənzər ayinlər ifa etdikləri müəyyən edildi.
Inkalarda qamışa bənzər bir alətdən istifadə edildiyi aşkar edildi. Astek və Mayalılar Ç-şıra (şıra) adlı içki içirlər. Digər tərəfdən İnkalar bu içkini Çira adlandırdılar.
Bütün Asiya dilləri türkcə ilə əlaqəlidir. Hamısı ümumi bir kök dilindən yaranmışdır. Bu kök dilini də Ön-Türkcə dili adlandıra bilərik. Ancaq rus dilçiləri bu kök dilini Nostratik adlandırmağı məqsədəuyğun hesab etdilər.
Nostratik dillər haqqında çox sayda yalanlar var. Təəssüf ki, yerli dilçilərimiz heç vaxt Ön Türkcəyə aid mövzulara diqqət yetirmirlər, bu mövzuda araşdırma aparmırlar, amma bunu edənləri dəyərləndirmir və lağa qoyurlar.
Bu marağı və ya əlaqəni tapmaq həm xoş bir məşğuliyyətdir, həm də dünya dillərini daha dərindən bilmək imkanı verir. Məsələn, «Maya» sözü türk dilində «kök, əsil, cövhər» deməkdir. Pivə mayası, çörək mayası hamımızın bildiyimiz sözlərdir. Buna görə Maya mədəniyyəti türkdən əvvəlki türkcədə «kök mədəniyyəti» deməkdir.
Eyni şəkildə, «Aztek» adı iki hecaya, Az-tek-ə bölündükdə, Az-bənzərsiz, Tek-tək olanözünə məxsus bir mədəniyyət deməkdir. Z-s çevrilməsini nəzərə alaraq ASIA sözü ASIA sözündədir. Asiya sözü «Az-öyü» deməkdir. Öyü sözü «yaşayış yeri» deməkdir və bu gün istifadə etdiyimiz «kənd» sözü «OK-Öyü» (oxlar məskunlaşması) olur.
OK adı Ön Türklərin özlərinə və hakimlərinə verdiyi bir ad idi. Bu mövzu çox dərin bir araşdırma mövzusu olduğundan bu barədə daha sonra danışacağam.
Düşünürəm ki, ATAPASKAN dil qrupunun adı da Ön-Türkcə Ata-Başkan sözündən başqa bir şey deyildir. Dilçi alimlər belə bənzətmələri az qiymətləndirirlər və həmişə «təsadüf» sayıb məhəl qoymurlar. Ancaq təsadüflər çox olduqda, artıq təsadüflükdən çıxarlar. Son Mayya padşahının adı Ata-Hualpa idi. Hualpa sözü Hu-Alp (Uca) deməkdir. Şimali Amerikada yaşayan və hələ də mövcud olan başqa bir qrupun adı ANASAZI-dır. Bu dil qrupunu Ön Türkcədə «Ana Sözü» (ana dili) kimi ayırdıqda, mənası aydın olur.
Mayya mədəniyyətinin şəhərlərə verdiyi adlara nəzər salaq. Bunlardan bəziləri: Tikal, Palenque, Kopan, Kalakmul, Uaxactun və Altun-Ha şəhərləri, daha doğrusu qəsəbələri. Müvafiq olaraq bu yerləşim adlarını araşdıraq: Tikal: «Tekil», yəni özünə xas olan, tekil olan deməkdir. Çünki «Tik» kök sözü Ön Türkcədir və «tək» mənasını verir. Amerika dillərində TƏK sözü TIK olaraq keçir.
Palenque: Orijinal P səs B səsidir. Başqa sözlə, Palenk şəklində oxunan bu şəhər adı «Barık» sözündən dəyişdirilmişdir. R-dən L-yə çevrilmənin çox yaygın olduğu da məlumdur. Barik «sığınacaq» «yer» deməkdir. Asiya qitəsinin Asiya tərəfindəki ilk yaşayış məntəqəsinin adı «Başbarık», yəni «Baş qəsəbə» idi. Əsas yaşayış məntəqəsi bugünkü dildə “paytaxt” deməkdir. Zamanla Başbarık, «Beşbarık» və «Beşbalık» oldu. Ancaq beş və ya balıqla heç bir əlaqəsi yoxdur.
Kopan: Bu şəhər adı bu gün də istifadə etdiyimiz «kopan» (ayrılan, mərkəzdən qopan) deməkdir. Göründüyü kimi, bu şəhər coğrafi baxımdan orijinal Mayya bölgəsindən ayrıldığı üçün Kopan adlandırıldı.
Kalakmul: Bu adı ikiyə bölməklə Qalak-Mul olaraq oxumaq lazımdır. «Kalak» sözü «qalaq» deməkdir. «Alaq» kəlməsi «müvafiq» olaraq «alalım» olduğu kimi «kalak» sözü də «kalalım» sözüdür. Yaxud da Ön Türkcədəki kimi qalaqmı-«Kalakmu?» sualıdır…
Uaxactun: Bu ad «uzaqdın» olmalı idi və daha dəqiq forma «uçaktın» idi. Çünki X hərfi, ümumiyyətlə, Ç səsi ilə oxunur. Uçaktın deyəndə uçmaq nəzərdə tutulmayıb. «Ucda olan» həddindən artıq, çox uzaqda olan deməkdir.
Altun-Ha: Məlum olduğu kimi, qızıl və «Ha» (uca, kutsal) sözlərinin birləşməsi mövcuddur. Hakan, Həzrət və Hakkın sözlərində bu -Ha kökü həmişə mövcuddur. Ayrıca, Mayya dilində Han «bir» deməkdir.
Proto-Mayya dili türkcədən əvvəlki dillər qruplarından yalnız biridir. Digər vacib qruplar: Altay, Ural, Hind-Avropa, Na-Dene və Dravidian dil qrupları Avrasiatik adlı böyük dil qrupuna daxildir. Bundan əlavə, Afroasiatik olaraq bilinən Şimali Afrika və Mesopotamiya dil qrupları Şumer, Babil, Assur, Hit, İskit, Hami və Sami dilləri arasındadır. Bunların da mənşəyi Ön Türkcədir.
Maraqlı dil əlaqəsi kimi Asiya dilləri olan Çin-Tibet dilləri, bəzi Qafqaz dilləri, Bask və Buruşaski dilləri Şimali Amerika dil qrupu olaraq bilinən Na-Dene dillərinin bir-biri ilə sıx bağlı olması bir həqiqətdir. Bundan əlavə, Bask dili ilə Şimali Afrika Berber və Tuareg dilləri arasındakı münasibətlər göstərilir.
Burada Mayya dillərindən bəzi Mayya sözləri və mötərizədə türk ekvivalentlərini təqdim etmək istərdim. (Mənbə: Saim Ali Dilemre «Ümumi Qrammatikaya Baxış, İlk Kitab»)
Ahau (ağa, hökmdar), Baat (balta), Ça (çam), Çetun (çətin), Çol (çolak), Kutz (quş), İçil (içində), İş (dişi), Kaşnak (kuşak), Kin (gün) ), Kiniş (günəş), Kişe (kişi), Koca (koca, qoca, yaşlı), Kul (kul), Naa (ana), Na (ev), Ol (ol), Tamazkal (hamam,təmiz qal), Tepek (təpə) , Top (toplamaq), Toz (toz), Tul (tolu, dolu), Tulan (dolğun), Tup (dib), Tzekel (çakıl), Ueez (uyuz,qaşınma), Uiş (işəmək), Ul (ulaşmak), Uy ( oy), Yaş (təzə, yaş), Yaşıl (yaşıl).
Sizə həm mənası, həm də tələffüz baxımından çox yaxın olan 31 söz təqdim etdim. Mayya xalqının minlərlə il əvvəl Asiya qitəsindən Amerika qitəsinə köç etdiyini nəzərə alsaq, bu sözlərin hələ də ümumi olması təsadüflə izah edilə bilməz. Görünür, Proto-Maya dili Ön Türkcədən qopmuş dildir. Bu əlaqəni təkcə dil əlaqələri deyil, həm də genetik tədqiqatlar sübut edir.
Saytda: http://www.newscientist.com/article/dn11178…
Asiyanın şərq hissəsindən Berinq Boğazını keçərək Amerika qitəsinə köçlərin genetik olaraq təsdiq olunduğu deyilir.
«Aleut adaları» olaraq bilinən Asiya və Amerika arasındakı ada adaları türk dilində «Alauç»dır və Ala-Uç olaraq bölündükdə «Bəyaz uc» mənasını verir. Çünki «Al» sözü bu gün istifadə edildiyi kimi «qırmızı» demək deyil, Ön Türkcə «ağ» deməkdir. Vaxt keçdikcə qarlı ərazilər və ağ təpələr «Al» adlandırıldı və sonradan «hündürlük» anlayışı gündəmə gəldi və bayraq rənginə çevrildi. Latınca «alba» = Yükskdə duran deməkdir. Arnavutluğun «Albaniya», arnavutları «alban» adlandırmaq Ön Türkcədən gələn bir sözdür.
Eyni şey xüsusi adlarla da baş verə bilər. Məsələn, bir qrup Mayya xalqlarından bir qrupu «Kiche Maya» kimi tanınır. Ancaq «kiche» türk dilində «kişi», «Kiche Maya» isə birbaşa «Maya kişisi» deməkdir.
Kiche Maya xalqını yönəldən və onları İspan hücumundan qoruyan son hökmdar, 1500-cü ildə anadan olmuş «Tekun Uman» idi. 1524-cü ildə 24 yaşında İspan hücumçu (konkistador) Pedro de Alvaro tərəfindən öldürüldü. Tekun Umanın adını aşağıdakı kimi izah edə bilərik.Tekun = Tekin, ümumiyyətlə, gənc türk şahzadələrinə verilən bir addır. Tək sözü də onun ilk şahzadə olduğunu göstərir.
Uman =Ön Türkcədə «Gələn qonaq» deməkdir. (Mənbə: Divan-i Lügat-it Türk).
Beləliklə, Tekun Uman «gələn ilk qonaq» anlamındadır. Burada doğulan uşağın bir mal olmadığı və yalnız qonaq olması vurğulanır, bu Ön Türklərin müdrikliyinə yaxşı bir nümunədir.
Ayrıca Yrd. Dos. Dr. İsmail DOĞANın «Maya və Türklük kitabını bu linkdən oxumaq olar (2800 sözlü Maya Türkçe lüğət və bir şəkil arxivi də kitaba daxil edilmişdir):
http://yayinlar.yesevi.edu.tr/…/mayalar_e…/e_book/index.html-
Ord. Prof. Reha Oğuz Türkkan- Dos. Dr. Haluk BERKMEN- NESRİN DABALAR
https://onturk.wordpress.com/…/ayni-tengrinin-cocukl.…/Cənab Kursat Baytok tərəfindən hazırlanmışdır.
ALINTI: Selim Sarısoy
Mövzu davam edəcək…