Tunqus dilləri Altay dil ailəsinə mənsubdur. Onların dili Sibirdə danışılan monqol və türk dillərinə çox yaxındır. 1644-cü ildə Pekini (Çini) idarə ediblər. Mancurlar 1683-cü ildə bütün Çini idarə etməyə başladılar. Mançular indiki Şimal-Şərqi Çində Mançuriya mənşəli tunqus xalqıdır.
Çində Min sülaləsini məğlub edərək Qinq sülaləsini qurdular.1912-ci ildə Çin Qinq sülaləsi Çin Xinhay İnqilabına qədər idarə etmişlər.
Danışdıqları dil Man dilidir və hazırda 1 milyard insan bu dildən istifadə edir.
TUNQUS (EVENKI)
Evenks (Tunqus) — öz adı Evenkil — Yeniseydən Oxot dənizinin sahillərinə qədər geniş bir ərazini tutur. Tunqus tayfaları tərəfindən bu geniş ərazinin mənimsənilməsi eramızın ilk əsrlərində baş vermişdir.
Sonra X əsrdən marallı qrupları içəri sızmağa başladı. Tunquslar dağlarda dolaşaraq çaylar boyu yayıldılar. Qədim dövrlərdə tunquslar döyüşkən xalq olub, yerli tayfalarla vuruşub, onları qismən şimala köçürüb, qismən də assimilyasiya edib. XX əsrdə Alimlər Tungus etnosundan Evenləri ayırdılar, onların əcdadları Lamutlar «piyada tunqus» hesab olunurdu, lakin maral yetişdirməyi mənimsəyərək, Yukagirlərin qalıqları ilə qarışaraq Şimali Yakutiya ərazisi boyunca yayılmağa başladılar.
A.F.Middendorf tunqusları “dağlı xalq” adlandırmış, N.V.Ermolova dağlıq Tayqanını Evenklərin vətəni kimi yazmışdır. A.A.Nazarova onları “su hövzələrinin xalqı” adlandırır, onlar su hövzələrinə tərəf çəkilirlər və ildə bir neçə dəfə oradan keçirlər. Su hövzələri həmişə, yerin fəzasındakı oriyentasiyanın bu “açarlarının” müxtəlif istiqamətlərdə axdığı, çaylar ilə yeni torpaqlara aparan, xəz və ət heyvanlarının cəmləşdiyi yüksəkliklərdir[Сирина Анна Анатольевна, доктор исторических наук, ведущий научный сотрудник Института этнологии и антропологии РАН, «Эвенки и эвены в современном мире: cамосознание, природопользование, мировоззрение» 2012, с. 254].
Tunqusların adı səthi olaraq Çin adı dun-hu — «Şərq barbarları» ilə müqayisə olunur. İ.Q.Georginin fikrincə, “Tunqus” sözü türklər tərəfindən öz əcdadlarına yakut dilində “donquz” və ya ton uus – “donmuş adam” sözündən verilmiş ekzoetnonim deyil, özlərinin evenk dilindəki Donki sözündən gəlir. [Johann Gottlieb Georgi — alman həkimi, kimyaçısı, təbiətşünası, etnoqrafı, səyyahı, mineralogiya professoru və İmperator Elmlər və İncəsənət Akademiyasının akademiki, 1799].
V.A.Tuqolukov Evenklərin adını VII əsr Çin salnaməsində Uvan tayfasının adı ilə əlaqələndirmişdir. [Tuqolukov 1985]. Üstəlik, bu orta əsr xalqı maralı yetişdirməyi bilirdi: “Şimal maralları mamırla qidalanır və arabalara bağlanırdı” [Vasileviç 1946].
Evenklərin ərazi bölgüsü onların yaşadıqları çayların adlarına görə aparılırdı. Tanınmış Korkodon, Vilyui, Nijnelensk, Yenisey, Anabar, Olekmin, Turukhansk, Ust-May, Aldan, Bureya, Angarsk, Barguzin, Yenisey, Vitim Tunqusları (Evenklər və Evenlər) ovçuluq, maral yetişdirmək və balıqçılıqla məşğul idilər. Cənubda — maldarlıqla Transbaykal və Amur Tunguslarınməşğul olurdular. Ən məşhur tunqus tayfaları bunlardır: Şamaqirlər, Bulaşlar, Nırmağanlar, Sınıgirlər, Soloqonlar, Uqulatlar, Dolqanlar, Edyanlar, Momogirlər, Bayagirlər, Xataqinlər, Monqollar, Kindigirlər, Nənəgirlər və s.
Evenk xalqının etnogenezi problemi hələ də öz həllini tapmayıb. Tarixşünaslıqda onların əcdadları hunlar, xitanlar, syanbeylər, mohe, vuanlar və jurçenlərlə əlaqələndirilirdi. Sonra onlar Amur bölgəsinin, Transbaikaliya, Baykal bölgəsi və Yakutiyanın arxeoloji mədəniyyətlərinin sakinliyindən çıxarıldılar. Onların tunqus-mancur xalqlarından ayrılma vaxtı bəlli deyil. Koreya ərazisində dövlətçiliyə malik olan qədim xalqlara tunqus-mancur tayfaları da deyilir.
Evenklər və digər Tunqus-Mancur xalqları arasında tayqada oriyentasiya çayın axarında baş verir — hər bir insan öz yerini çaya nisbətdə və silsilələrin yamacları boyunca istinad nöqtəsi hesab edir. Çaylar Evenklər üçün tayqa labirintindəki «Ariadna ipi» olaraq qalır. Tunquslar əsas nöqtələrlə deyil, əsas su yolunun istiqamətinə istiqamətlənmiş və bu anda onunla əlaqəli olduqlarını tapmışlar.
Eyni zamanda, onlar xəritələrdə çayları, yaşayış yerlərini, dağları, gölləri şərti işarələrlə təsvir edən məsafələri və əraziləri düzgün müşahidə edirlər [Сирина Анна Анатольевна, доктор исторических наук, ведущий научный сотрудник Института этнологии и антропологии РАН, «Эвенки и эвены в современном мире: cамосознание, природопользование, мировоззрение» 2012, с. 369].
Özlərinin irsi ərazilərini nəsillər boyu mənimsəmiş tunquslar, təbii ki, tayqanı elə tanıyırlar ki, ilin hansı vaxtında, hətta hansı saat və günündə, maraqlandıqları ovla hansı yerdə qarşılaşacaqlarını əvvəlcədən görə bilsinlər. Tunqusların Tayqa məkanının nəhəng əhalisi olmasını, Tunqus toponimiyasının bu gün Tungusların yaşamadığı Sibir bölgələrində də olması onların qədimliyindən xəbər verir. Etnoqraflardan birinin dediyinə görə, atlı maral piyada tayqa ovçusuna “qanad verib” və ona qısa müddətdə Sibir tayqasının bütün məkanını mənimsəməyə imkan verib. Beləliklə, Tunqus tayqa köçəriliyinin ovçuluq və maral sürüsü həyat tərzinin ən azı 2 min il yaşı var və əsasən “man-tayqa” sisteminin balansını təşkil edən ovçuluq baxımından onun yaşı 9 min il və daha çox ola bilər. [Rıçkov].
Q. Maydel tunqusların daimi hərəkətlərinin səbəbi kimi xəz heyvan axtarışını hesab edirdi. Evenk ovçularının ən uzaq keçidləri, bəzən daimi yaşayış yerlərindən 800 km aralıda, dələ xəzi üçün ov ilə əlaqəli idi [Sirina, 2012, s. 266].
Tunqusların həyatında hər şey tayqa köçərilərinin həyat tərzinə uyğun gəlirdi. Yaşayış yeri ağcaqayın qabığı ilə, qışda isə hindu tipli maral dəriləri ilə örtülmüşdür. Belə bir yaşayış yeri tez qurulur, miqrasiya zamanı yalnız dərilər daşınır. Tunqusların istifadə etdiyi iki qanadlı avarlı kayak tipli ağcaqayın qabığı qayıqları Sibir çaylarının çoxsaylı döngələrindən asanlıqla keçərək yolu uzun saatlarla və günlərlə qısaldır. Maral minmək daha çox yüklü maralı sürmək deməkdir [Рычков, 1995, s. 171].
Uzun müddət tunqus-mancur tayfalarının miqrasiyası və aborigen əhalinin assimilyasiyası prosesi nəticəsində Evenlər-Lamutlar, Negidallar, Oroçonlar, Oroklar, Uliçlər, Solonlar, Hamniqanlar kimi xalqların XVII əsrdə formalaşmasına səbəb olmuşdur. Tunqusların sonralar Kamçatka, Saxalin, Primorye, Daxili Monqolustan və Mançuriyaya axını başlayıb. Hətta daha sonra, 18-ci əsrdə Evenklər şimala Anabara, Kolıma və İndigirka çaylarının hövzələrinə nüfuz etməyə başlayıblar. Vilyuisk Tunquslarının miqrasiyasının qayıdış dalğaları Olekma və Vitimə təsir etdi və Amur bölgəsinin şimalına gedib çatdı. Hələ əvvəllər Tunquslar Qərbi Sibirə çataraq uzaq yürüşlər etməyə başladılar.