Yazılı və yazılmamış qaydalar bizə əcdadlarımızdan miras qalmışdır. “Türk törəsi” türk mədəni varlığının ən həssas və incə məqamlarını təşkil edir.
Törə bütün irqləri və dinləri azad edən, fərdi və ictimai münasibətləri tənzimləyən, şəxsi nizam-intizamı hakimiyyətə bağlayan, milli sülh, həmrəylik və birliyi təmin edən bir mədəniyyət qurumudur.
Türk törəsində hər bir fərdin cəmiyyətdəki yeri, rütbəsi və vəzifəsi müəyyən qaydalarla müəyyən edilir.
Türk dövlətlərinin və ordularının institutlaşması həmişə bu törə üzərində qurulub. Bundan əlavə, törə türk cəmiyyətin rifahı üçün dilənçilik, sərxoşluq, avaralıq, bacarıqsızlıq, nadanlıq, tənbəllik kimi pislikləri qadağan edərdi. Göktürk və Osmanlı dövründə onlar üçün islah müəssisələri yaradıldı.
Türk ənənəsində dövlət millət üçün var idi. Dinindən və etnik mənsubiyyətindən asılı olmayaraq, bütün resurslar qərəzsiz və bərabər şəkildə bölüşdürülüb. Əfsuslar olsun ki, bir əlin beş barmağı eyni olmadığı kimi, adət-ənənə ilə hərəkət etməyən sultanlar da az deyildi.
Müqəddəslərin varlığını qoruyanlar da var idi, yer üzünün ən zəngin ulusu ola bilmək üçün çalışanlar da var idi, insanları sistemli və nizam-intizamla tanımağa çalışanlar da var idi, amma qeyri-etik hərəkətlər edənlər də vardı və bu sahədə nə etdiklərini, yaşadıqları cənnət coğrafiyası, ailələri, gələcək nəsilləri və cəmiyyəti haqqında düşünməyənlər də vardı.
TÖRƏ QAYDALARI
Qayda 1- Təbiətlə bağlılıq;
Türklər və türk hakimiyyəti altında yaşayan tayfalarda da hər kəs güvənilən, çalışqan və öz sənətində peşəkar olmalıydı.Türk törəsi bütün qəbilələrin və beynəlxalq əxlaq qaydalarına uyğundur.
Bitkilərə, suya, havaya zərər verməzlər. Ekoloji tarazlığa əhəmiyyət verir, sağlam ruhun sağlam bədəndə olduğu iddiası ilə təbii və sağlam qidaları yeyir. İdmanla məşğul olur, fiziki gücə önəm verir.
Qayda 2-Qadın hüquqları;
Ailədə kişi və qadın bərabər hüquqlara malikdir. Onlar monoqamdırlar. Həyat yoldaşı Sultan Kaan kimi təmsil olunurdu. Türk adət-ənənələrində paltarlar hava şəraitinə və türk adət və ənənələrinə uyğun olaraq mövsümi olaraq geyilirdi.
Qayda 3 — Fəzilət;
Türklər və türk hakimiyyəti altında yaşayan hər kəs etibarlı, çalışqan və öz işinin mütəxəssisi olmalıdır. Türk adət-ənənələri dünyanın bütün digər tayfa və xalqlarının “ümumbəşəri” mənəvi dəyərləri ilə üst-üstə düşür. Məlumdur ki, türklər su mənbələrində birlikdə yuyunurdular.
Cinsi təcavüz heç vaxt baş verməzdi, heç kim buna cəsarət etməz, hətta bu barədə düşünməzdi. Çünki adət üzrə çox ağır cəzalar tətbiq edilirdi. Oğurluq, dövlət əmlakına ziyan vurmaq və s. heç vaxt ola bilməzdi, çünki Türklərə görə dövlət malı millətin malı kimi tanınırdı, müqəddəs idi. Dövlətə zərər vurmaq, idealları alçaltmaq, mənəvi dəyərləri aşağı salmaq, sirr saxlamamaq eyni cür cəzalandırılırdı.
Qayda 4 — Ədalət;
Türk törəsində cəzalar çox qətidir. Bu, cəmiyyətin bütün üzvləri tərəfindən bilinir və ciddi şəkildə tətbiq edilirdi. İstənilən boy üzvü qurultayda Kaanı məsuliyyətə cəlb edə bilərdi. Rəhbər / idarə olunan / cəzalandırıcı çiyin-çiyinə işləyir, bir-birlərinə cavabdeh idilər. Evlərinin şərqə və günəşə baxan qapıları bağlı olmazdı. Oğurluq yoxdur. Xaqan öz şəxsi sərvətini müəyyən vaxtlarda insanlar arasında bərabər bölüşdürürdü.
Əski türklərdə cinayət iki yerə bölünürdü: “namuslu cinayət», “namussuz cinayət”. Türk adətlərinə qarşı çıxan sülalə mənsublarına ölüm cəzası verildikdə, onları öz yayının ipləri ilə boğurdular. Hətta Osmanlı dövründə də belə idi. Şərəfsizliyin və iffətin cəzası ölüm idi.
Qayda 5-Ailə;
Böyüyə hörmət, kiçiyə məhəbbət və sevgi fərzdir. Cəmiyyətin qurulduğu təməl nöqtə ailədir. Valideynlər çox kiçik yaşlarından başlayaraq övladlarına əxlaq qaydalarını, bildikləri hər şeyi öyrədirdilər.
Qayda 6 — Etik anlayış;
Cəmiyyətin xeyrinə vicdanla hərəkət edən hər bir fərdin yolu açıqdır. İcraçı sinifə gedir. Özünü qeyri-etik və eqoist aparan fərd təbəqəsindən, yaşından asılı olmayaraq Türk cəmiyyətindən kənarlaşdırılırdı. Heç kim onunla danışmayacaq, masaya aparılmayacaqdı. Kimsə onunla danışmaz və süfrəyə çağırmazdılar.
Qayda 7 — Azadlıqlar;
Türk millətinin türkdən başqa ağası yoxdur. Azad yaşayır.
Qayda 8 — İnanc;
Türk dövlətinin dini yoxdur, dünyəvidir. İnanc şəxsi bir şey sayılırdı. Türk hakimiyyəti altında türk adət-ənənələrinə görə yəhudi, xristian, buddist, şaman və s. xoşbəxt yaşayırdılar. Türklər gördülər ki, dini istismara əsaslanan bütün hökumətlər dağılıb. Adət-ənənələr dinin istismarını bağışlamır. Din xadimləri siyasətə qarışmazlar. Onlar; mənsub olduqları cəmiyyətə ovsun, ölüm və doğum rituallarını yerinə yetirirlər.
Yeri gəlmişkən, Ziya Gökalpın bir şeirinə diqqət yetirək…
Məscidində türkcə azan oxunan harda bir ölkə var,
Böyük-kiçik hər kəs Allahın əmrini bilir.
Ey Türkoğlu, oradır sənin vətənin!
Qayda 9-İdarəetmə;
O dövrün şərtlərinə görə, Türklərdə idarəetmə ən qabaqcıl demokratiya sayılmalıdır. Gömrük dövlət quruluşunun əsasını təşkil edir. Dövlət öz vətəndaşlarının pulsuz nəqliyyatını, sağlamlığını, təhsilini və təhlükəsizliyini təmin edirdi. Bu kontekstdə İpək Yolu ilə bütün Asiya və Avropa minlərlə türk məhsulları və karvansarayları ilə doludur.
Qayda 10 — Mədəniyyət;
Başqa mədəniyyətlərin adət-ənənələri, qeyri-sağlam yeməkləri, geyimləri ilə öyünülməz. Təqlid olunmaz. Özünü nümayiş etdirməyə və təmtəraqlı olmağa əhəmiyyət verilmir.
Hökmdar/idarə olunan heç nəyi israf etməz, eyni şeyi geyinər, eyni şeyi içərlər. Sosial fəlakətlərdə / qıtlıqda / zəlzələdə / seldə ümumi ağılla birləşərək hər cür çətinliyə qalib gələrlər.
Qayda 11-Təhsil;
Türk adət-ənənələri uşaqlara çox kiçik yaşlarından öyrədilir. Onlara sülh və müharibə şəraitində nə etməli olduqları barədə dəqiq məlumat verilir. Xanlar bütün əmrlərini şüurlu şəkildə verirlər. Xalqlar və bəylər cəsur və müdrikdirlər. Onlar, Türk Millətini sevməklə yetişdirilir.
Türk törəsi çox kiçik yaşlardan başlayaraq məsuliyyət hissi deməkdir. Bunun əsasında millətə xidmət və dövlət qulluğunda olan insanlara hörmət və insanlarla münasibətlər dayanır.
Ləyaqətli, ciddi, çox danışmayan, lazım olanda az və yığcam danışan, soyuqqanlı, hirslənməyən, cəsur, əxlaqlı, qətiyyətli, sözünə və vəzifəsinə sadiq, intizamlı, yalan danışmayan insanlar yetişdirilir. Ən əsası isə cəmiyyətə xəyanətin zərəri və cəzası öyrədilir.
Qayda 12 — Əhd, vəd;
3000 il əvvəl türklər sübh çağında onlar qan, qımızvə şərabla müşayət olunan qardaşlıq ayinində söz vermişdilər ki, ömürləri boyu bir-birlərinə kömək edəcəklər.
Ölüm; “Yuğ” mərasimlərində müəyyən ziyafətverərək bayram edərdilər. Türklərdə söz vermək üçün xüsusi ritual həyata keçirilirdi. Rakı/şərab/qımız müşayiətiylə qarşılıqlı söz vermək türklərdə xüsusi şifahi qanundur. Bu, ali qanundur.
Məsələn, Avropada fərdlər qarşılıqlı münasibətlərdə “türk sözümü?” deyə soruşurlar. Bilirlər ki, türk sözünə etibar etmək olar. Ağsaqqalın əmrinə tabe olmaq türk ənənəsinin əsas elementidir.
Türklər bütün dövlətlərini bu adət-ənənə ilə qurmuş, ənənəni pozduqda isə məhv olmuşlar.