Bugün “Ermeni” olarak adlandırılan halkın, kendilerine verdikleri ad, Hay’dır. Bu ad, Türkçe (Eski Oğuz ve Kıpçak lehçelerinde) meyvalanan, çoğalan, artan anlamlarına gelen “katlandur/kaylandur” sözünden gelir. Türkçe “kat/kay” kökündendir. Haycada kay>hay biçiminde bir dönüşüme uğramıştır.
“Ermeni,” adı ise, Türkçe ülkü, amaç, istek, dilek, kösenç (arzu) gibi anlamlara gelen “arman/erman/ermen” sözünden gelir. Türkler Güney Kafkasya’yı bu adla adlandırmışlardır. Güney Kafkasya, günümüzdeki Azerbaycan, Gürcistan ve Ermenistan topraklarıdır.
Hayca (“Ermenice”), 19. yüzyılda yazı dili haline getirilmeye çalışıldı. Bu dil; Sasanlı Türkçesi, Kıpçak Türkçesi, Arapça, Gürcüce ve bölgedeki diğer dillerle karışarak ortaya çıkmış olan bir kırma dildir. Günümüzdeki Hay halkının yarısı da, Hristiyanlığı kabul etmiş olan Kıpçak Türklerinden dönüşmüştür.
Haycanın ne zaman oluştuğu tam olarak bilinmiyor. Ancak en iyi tahminle bu dil, Kıpçakların Kafkasya’ya geldikleri 12. yüzyıldan sonraki yüzyıllar içinde oluşmaya başlamıştır. Bir dil olarak ortaya çıkışı 18. yüzyılın sonlarıdır. 19. yüzyılda da edebi bir dil haline getirilmeye çalışıldı.
Ancak bugün Avrupalı tarihçiler, Urartu Devleti’ni ilk Ermeni devleti olarak göstermeye çalışırlar. Urartu, Asurluların kullandığı bir eksonimdir. Devletin asıl adı kayıtlarda “Biainili” olarak geçer. Biainili, Bayan İli sözünden bozulmuştur. [Bayan: zengin, yüce.]. Bayan İli adı daha sonra “Van İli” biçimine dönüşerek, günümüzdeki Van adına evrilmiştir (Van Gölü ve şehri).
Bayan İli Devleti, Asurluların önce Hatti, ardından sırasıyla Khurri (Hurri), Mitanni ve Urartu olarak adlandırdıkları Anadolu Türk uygarlığının son halkasıdır. Bu halk, ülkesini “Kur” olarak adlandırmıştır. Asurluların kullandığı “Khurri” adı buradan gelir. Kur, Sümerce yer, ülke, dağ gibi anlamlara gelen “kur” ya da “kir” biçiminde söylenmiş olan sözden gelir. Bu söz, günümüz Türk diline “kır” olarak evrilmiştir.
Kur Uygarlığı’nın doğu kolu olan Turuklar, Tunç Çağı döneminde Antik İran’ın kuzeybatı bölgelerinde, Urmu Gölü havzasında ve Zagros Dağları’nın kuzeybatı vadilerinde yaşadılar. Görüldüğü gibi Kurlular kendilerini Turuk (Türük/Türk) olarak adlandırmıştır. Yeni-Asur (MÖ 9. ila 7. yüzyıllar) yazıtlarında tüm bölge ve halkı “Lullubi-Turukki” olarak geçer.
Aşağıdaki haritalardan ilki Sasanlı, ikincisi de Bayan İli Devleti’nindir.
