XX ƏSRDƏ TÜRKLƏRƏ QARŞI KÜRD-ERMƏNİ BİRLİYİ

AVİM, Türk-Erməni probleminin içərisində iştirak edən, Türkiyəni hədəf alan separatçı kürd-erməni əlaqələrini və əməkdaşlığı araşdırmaq üzrə yeni bir araşdırma və iş başlatmışdır. Bu məsələyə ümumi məlumat vermək və bu araşdırmanın əsas mövzuları haqqında fikir vermək üçün keçmiş hadisələrin ilk xronoloji mərhələlərini ortaya çıxarıb.

1898-1899: Kürdlərlə razılaşmamaq üçün ilk cəhdlər Cenevrədə erməni təbliğatçıları tərəfindən kürdlər arasında çap olunmuş ərəb hərfləri ilə yazılmış kürd kommünikelerinin Daşnaksutyun komitəsinin nəşr orqanı olan «Daşnaksutyun» qəzeti vasitəsi ilə yayılması ilə başladı. [1]

Bu ifadələr xaricdə olan və daşnaklarla əməkdaşlıq edən bəzi kürd ziyalılarının qələmindən çıxmışdı və kürdlərə keçmişi bir kənara qoyub erməni qardaşları ilə əməkdaşlıq etmələri tövsiyə edilirdi. [2]



1916: 1916-cı ilin iyulunda ruslar tərəfindən Erzincanı işğal edildikdən sonra Rusiya ordusundakı könüllü ermənilərdən biri olan Govdinli Murat Paşa və rus komandiri Lahof (məşhur Lyaxov), Dersim kürd tayfalarına əməkdaşlıq etmək və Türk ordularına qarşı birləşərək bir araya gəlmək üçün xəbər göndərdilər. Bu dəvət Elaziz vilayətinin Koruk kəndi, bir alay komandiri olaraq vəzifə yerinə yetirən və batalyonu ilə Erzincan cəbhəsindən olan ruslara qoşulan kürd Mustafa Vefa tərəfindən alındı. Ruslarla Kürdüstanın qurulması ilə bağlı məsləhətləşmələr başladı. Fərat çayının cənubunu və şərqini əhatə edən bir Kürdüstana Dersim ətrafındakı ərazilər də daxil edilərək tanınıb. Ancaq 1917-ci il Rus İnqilabından sonra Ruslar bölgədən çəkilməyə başladılar və Dersimin Koçgiri tayfa lideri olan erməni Murat Paşa, Alişer Əfəndi ilə davamlı bir ittifaq yaratmağa çalışdı, lakin razılaşa bilmədikləri üçün cəhdləri nəticəsiz qaldı. [3]

1919: Paris Sülh Konfransında Kürd Şərif Paşa və Erməni Boqos Nubar Paşa Kürdüstan və Ermənistanın yaradılması haqqında razılığa gəldilər. Onlar həmçinin Antanta Dövlətləri ilə birgə müxtəlif cəhdlər etdilər və Kürdüstan və Ermənistanla bağlı ortaq bir memorandum verməyə qərar verdilər. [4] Ancaq Kürdlər arasında Şerif Paşanın nümayəndələrinin olmadığına dair etirazlar bu cəhdi boşa çıxardı.

Separatçı kürd-erməni ittifaqı 1920-1930-cu illərdə Mosul və Hatay problemləri səbəbiylə İngilis və Fransız tərəfindən dəstəkləndi.

1927: Şeyx Sait üsyanından sonra bəzi separatçı kürd liderləri İraqın Rewanduz şəhərində Britaniya mandatlı valisi Seyyit Tahanın evində görüşlər keçirməyə başladı. Ancaq bu görüşlərdə İngilislər kürdlərin təşkilatlanma təcrübəsinin olmadığını gördülər və Daşnak Partiyası ilə görüşdülər, kürd və erməni davalarının birləşdirilməsi üçün əməkdaşlığa tövsiyə etdilər. [5] Hər iki tərəfin mənimsənilməsi üçün kürdcə «mənlik» anlamına gələn «hoybon» və erməni dilində «yurd» mənasını verən «haypun» sözlərinin «hoybon» sözü ilə «calaq» edib, «Hoybun» adıyla razılaşdırıldı. Nəhayət, 21 iyun 1928-ci ildə Hoybun və Daşnak Cəmiyyətləri Hələbdə rəsmi olaraq görüşdü və müqavilə bağladılar. Bedirhan Aşiretindən cəladət Ali Bedirhan ilə Vahan Papazyanın başçılığında Türkiyəyə qarşı Kürd-Erməni əməkdaşlığı beləcə təmin edilmiş oldu. Buna görə:

1. Erməni Daşnak Cəmiyyəti özləri ilə Kürd Milləti arasındakı sərgüzəştləri unutdu və ittifaq etdi. Kürd Hoybun cəmiyyəti də həqiqi düşmənlərini dərk edərək, erməni milləti ilə bir araya gələrək qüvvələrini ümumi məqsədlər üçün xərcləyəcəkdilər.

2. Daşnak Cəmiyyəti kürd müstəqilliyini təmin etmək və milli məqsədlərini təmin etmək üçün bütün siyasi, inzibati və hərbi qüvvələrini məmnuniyyətlə irəli sürəcəkdir.

3. Ermənistan və Kürdüstanın sərhədləri hər iki icma möhürü ilə təsdiqlənmiş xəritələrdə göstərildiyi kimi …… bu şəkildə davam edən maddələr, ümumi olaraq kürd Hoybun Cəmiyyəti ilə erməni daşnak Cəmiyyətinin Türkiyəyə qarşı birlikdə hərəkət edəcəklərini öhdələrinə götürdükləri bir mətnin detalları şəklindədir. [6]

1929: Bedirhanlardan Süreyya Ali Bedirhan, «Türkiyəyə Qarşı Kürdüstanın Davası» adlı kitabında erməni-kürd ittifaqına dair; «1927-ci ilin oktyabrında Hoybun və kürd xalqını təmsil edən erməni xalqlarının nümayəndələri, Türkləri ortaq düşmənləri kimi tanımaqla və maraqlarının birliyini qəbul etməklə ümumi bir razılığa gəldilər. Millətim adı ilə cəsarətli erməni xalqına dərin hüznlə başsağlığı verdim. Onların Ermənistan üçün qanuni istəklərinə hörmət etdiyimizə inanmalarını istəyirəm. [7]

20 Aprel 1929: Daxili İşlər Nazirliyindən Riyaset-i Cumhur Katib-i Cumiliğiyə göndərilən bir sənəddə daşnaklar erməni mühacirlərini Türkiyə sərhədinə qoyaraq və beləliklə kürdlərlə əməkdaşlıq edərək bir Erməni Ocağı qurmağı hədəfləyirlər. Antanta ilə də razılaşdırılmışdır. Suriyaya köç edən kürdlər və ermənilərdən qarışıq şəbəkələr təşkil edilərək, bu şəbəkələrin Türkiyəyə qarşı fəaliyyətə keçəcəkləri, kürdlərin Suriyanın müxtəlif şəhərlərində Komita təşkilatının yaradılması ilə məşğul olduqları və daşnakların hər yerdə kürdlərə maksimum dəstək və yardım göstərdikləri xatırlanır. [8]

18 İyul 1929: Daxili İşlər Nazirliyindən Baş İdarəyə yazılmış gizli bir məktubda Suriyada bir kürd dəstəsinin yaradıldığı və bəzi ermənilərin bu dəstəyə daxil olduğu, pulemyot, silah və s. olduğu və İngilislərdən təyyarə almağa çalışdığı bildirilirdi. [9]

İyul 1929: Hələbdə başda Cəladət Ali Bedirhan olmaqla bəzi separatçı kürdçülərin və Vahan Papazyan, Hırşak Papazyan kimi ermənilərin iştirakı ilə keçirilən yığıncaqda, Türkiyəyə qarşı ediləcək bir üsyan hərəkətində hər şeyin əskiksiz və mükəmməl olmasına diqqət edilməsinə və Suriyadakı kürdlər ilə Türkiyədəki kürdlərdən mümkün qədər faydalanmaq qərara alındı. [10]

5 sentyabr 1929: Daxili İşlər Nazirliyindən Riyaset-i Cumhur Katib-i Umumiliğiyə göndərilən başqa bir sənəd daşnakların Paris konqresində erməni-kürd əməkdaşlığına xüsusi əhəmiyyət verməsi və Süreyya Bedirhanın vəzifəsi kürd və erməni sakinləri ilə görüşüb təşviq etməsi idi. Hedion komitəsinin Hoybun komitəsində iştirakın artırılması üçün çalışdığı da qeyd olunur, çünki şərq əyalətlərində kürdlər və türklər arasında müharibə hələ də davam edirdi. Sənəddə Simon Vramyanın Trotsak qəzetində dərc olunmuş məqaləsi də yer alıb. Vramyan kürdlərin oyanmış bir millət olduğunu və azadlıq istəyi ilə üsyan qaldırdıqlarını, bu hərəkatın artıq qarşısını almağın mümkün olmadığını və Şərqi Anadolu torpaqlarının kürdlərə və ermənilərə məxsus olduğunu bildirmişdi. [11]

1930, Ağrı üsyanı: Üsyan, Ağrı bölgəsində və İhsan Nuri, erməni Zilan və İbrahim Huske Telli bölgəsindəki Haydaranlı, Hasenanlı, Cibranlı və digər kürd tayfalarının iştirakı ilə başladı. Kürd tayfalarından başqa bəzi erməni və kürd dəstələri üsyanda iştirak edirdilər. Üsyan İran və İraqdan gələrək, Zilan, Şemdinli və Dersim Koçgirili qəbilələrindən olan Alişerin dəstəyi ilə bu bölgələrə yayıldı. 1930-cu ilin sentyabrında üsyan yatırıldı. [12]

11 sentyabr 1930: Erməni Daşnak Cəmiyyətinin qəzetlərindən olan Husaper qəzeti aşağıdakı sözləri yazmışdı: «… Kürdlərlə teşrik-i iş etdiyimizdən görə bizi tənqid edən rəqiblərimiz bilməlidir ki, Daşnakların yeganə məqsədi əbədi düşmənimiz olan Türkü məhv etməkdir. Türkiyəyə nifaq toxumları soxmaq, Türkiyəni zəhərləmək, işdə vəzifəmiz bunlardır. Beləliklə kürdlərə yaxınlıq nümayiş etdirmək erməni işinə xidmətdir … [13]

9 iyul 1934: Birinci Kürd Baş Konfransı İrəvanda keçirildi və bu konfransın fəxri sədri Ermənistanın prezidenti oldu. Prezident öz çıxışında kürdlərin Ermənistan sayəsində canlandığını vurğuladı. [14]

1936: Cəladət Ali Bedirhanın cəhdləriylə erməni daşnak, kürd Hoybun cəmiyyətləri əməkdaşlığa Şamdakı Çərkəz Cəmiyyəti də daxil olmuş və bu üç cəmiyyət, 1937-ci ilin baharında Türkiyədə yeni bir üsyan çıxardılmasına qərar verərək, bu mövzuda müttəfiq əşirətlərə hazırlıq etmələri təlimatını çatdırmışdır. [ 15]

15 Sentyabr 1937: Yenə Terapiya Vəkalətindən rəyasət-i Cumhur Katib-i Umumiliyinə göndərilən başqa bir sənəddə, «İraqın Zaho qəsəbəsindən Türkiyəyə böyük miqdarda silah və sursat keçirildiyi və bu silahların kürd Hoybun Cəmiyyəti maskası altında erməni daşnak Cəmiyyəti Kirkor, Hacı Bedo, Sasonlu Garo və bəzi kürdlər tərəfindən Mosul kürd tayfaları tərəfindən satın alındığı deyilməkdədir. [16]

1937 Dersim üsyanı: üsyandakı ermənilərin və Hoybunun təsirini qiymətləndirmək çətindir, ancaq Nuri Dersimi kitabında, Abdullah Abdullah Alpdogan (Dersimdəki üsyanı yatırmaq üçün məsul olan Türk ordusunun komandirlərindən biri) məndən Corçoh kəndi haqqında soruşdu və əlavə etdi: Bu erməni Dersimdən Suriyaya qayıdarkən yolda tutuldu və ifadəsi olmadan məhv edildi. Deyilənə görə, bu erməni bir müddət sizinlə qaldı … » [17] və o, Dersim üsyanında Hoybun və daşnak icmalarının olmasını nümunə göstərmişdi.

— Xatay və Mosul məsələlərinin lehinə və ya əleyhinə çözülməsi ilə separatçı Kürd-Ermənistan əməkdaşlığı dayandırıldı, ancaq Kipr Sülh Əməliyyatı sonrası yenidən canlandı.

Noyabr 1974: Kıbrıs Sülh Əməliyyatından sonra bəzi yunan, erməni və kürd nümayəndələri, Stokholm, Sveavägen şəhərlərində görüş keçirdilər. Türkiyəyə qarşı ortaq hərəkat qərarının alındığı yığıncaqda bu maddələr qəbul edildi:

1. Türkiyədə bir kürd dövləti qurulması üçün erməni və rum təşkilatları maddi və mənəvi bütün gücləri ilə dəstək olacaqlar.

2. Ermənilər və yunanlar, xüsusilə qərb dünyasında təbliğat işi aparacaqlar, bu arada Türkiyədəki gizli kürd təşkilatlarına maddi yardım göstərəcəklər.

3. Türkiyə xaricindəki sui-qəsdləri, kürd və yunan təşkilatlarının köməyi ilə ermənilər təşkil edəcəklər. [18]

8 Aprel 1980: ASALA və PKK, Fələstin Xalq Azadlıq Cəbhəsinin lideri George Habashın himayəsi altında Livanın Sidon şəhərinin Sidon məhəlləsində görüş keçirdilər. Çıxışında ASALA nümayəndəsi, ASALA yaraqlılarının tezliklə kürd döyüşçüləri ilə bir araya gələrək, Ermənistanı faşist Türk rejimindən azad etmələrini və mövcudluğunu Ermənistanın ən mərkəzində hiss etdirəcəklərini söylədi. Yığıncaq sonunda iki terror təşkilatı Türkiyəyə qarşı ortaq hərəkət edəcəklərini ifadə edən bir bəyannamə dərc etdilər və son olaraq dəstəklərinə görə Yunanıstan və Cənubi Kipr Rum rəhbərliyinə təşəkkür etdilər. [19]

1980: Ermənistan Yazıçılar Birliyi Abdullah Öcalanı «Böyük Erməni Arzusu» ideyasına verdiyi töhfəyə görə fəxri üzv seçdi.

9 və 19 noyabr 1980: Türkiyə Strasburq Başkonsolosluğuna və Roma Türk Hava Yolları bürosuna qarşı təşkil edilən hücumlar, PKK və ASALA terror təşkilatları tərəfindən ortaq şəkildə həyata keçirilmişdir. [20]

27 Noyabr 1981: Avropa Erməni Tələbələri Birliyi (UASE) və Kürd Tələbə Birliyinin London şöbəsi (AKSA) birgə bəyannamə qəbul etdilər: «Ermənilər və kürdlər, 500 il müddətlə Osmanlı rəhbərliyi altında oxşar sosial-iqtisadi və məhdudlaşdırıcı mədəni şərtlər altında yaşamışlar, iki xalq arasındakı bütünləşməkdən qorxan feodal və militarist Osmanlılar, «parçala, hökm et» taktikası həyata keçirmişlər. Bu anda Türkiyə və NATO qoşunları üçün Sovet Ermənistanında yaşayan erməni və kürdləri hədəf alan radar stansiyaları, nüvə obyektləri olan bir hərbi baza olan Qərbi Ermənistan (Şərqi Anadolu) və Şərqi Kürdüstan (Cənub-Şərqi Anadolu) bu silahlardan azad olmalı və xalqımızın son 60 ildə olduğu kimi çiyin-çiyinə oturacaq yerləri olmalıdır. Yaşasın erməni və kürd azadlıq hərəkatları … «[21]

31 May 1983: Erməni Armenian Struggle jurnalı ASALA-nın «Dünya ictimaiyyətinə və hər yerdəki ermənilərə» başlıqlı bir bəyanat yayımladı. Məlumatda, Türkiyənin Şimali İraqda olan PKK əsaslarına etdiyi əməliyyatda 22 inqilabçının itirildiyində, digər xadimlərin kürdlərlə birlikdə türklərə qarşı döyüşdüyü məlumatlarına yer verilir. [22]



1987: PKK ilə ermənilər arasında razılaşma əldə edildi. Bu müqavilənin müddəaları belədir:

1. Ermənilər PKK terror təşkilatı daxilində təlim işləri həyata keçirəcəklər.

2. PKK terror təşkilatına ildə adambaşına 5 min dollar ödəniləcək.

3. Ermənilər kiçik miqyaslı aksiyalarda iştirak edəcəklər. [23]

18 Aprel 1990: PKK-ASALA münasibətlərindən məsul olan Hermez Samurouyan ilə görüşdə aşağıdakı qərarlar qəbul edildi:

1. PKK və ASALA terror təşkilatları artıq ortaq şəkildə idarə ediləcəkdir.

2.Türkiyədə təhlükəsizlik qüvvələrinə istiqamətli hərəkətlərdə kəşfiyyatı ermənilər həyata keçirəcək.

3. Mümkün inqilabdan sonra əldə edilən torpaqlar bərabər bölünəcəkdir.

4. Ermənilər düşərgə xərclərinin 75 faizini ödəyəcəklər.

5.Türkiyədəki böyük şəhərlərdə əyləmlər keçiriləcək. [24]

6- 9 yanvar 1993: Beyrutdakı iki kilsədə, Livan Erməni Pravoslav Yepiskopu, Erməni Partiyalarının rəsmiləri və 150 gəncin iştirakıyla aşağıdakı qərarlar qəbul edilmişdi:

1.Türkiyədə -PKK terror təşkilatı ilə aparılan mübarizə — vətəndaş müharibəsi kimi davam edəcək, Türk iqtisadiyyatı sıfır nöqtəsinə düşəcək və vətəndaşlar baş qaldıracaqlar.

2.Türkiyə bölünəcək və bir kürd dövləti qurulacaq.

3. Ermənilər kürdlərlə münasibətlərini yaxşı qurmalı və kürd mübarizəsini dəstəkləməlidirlər.

4. Bu gün türklərin əlində olan torpaqlar sabah ermənilərin olacaqdır. [25]

[1] Varantyan, Taşnaksutyun Tarihi, c. 1, s. 254-258’den aktaran Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, Ankara 1950, s. 547.

[2] Garo Sasuni, Kürt Ulusal Hareketleri ve 15. Yüzyıldan Günümüze Ermeni Kürt İlişkileri, Med Yayınevi, İstanbul 1992, s. 130.

[3] Mehmet Nuri Dersimi, Dersim Tarihi, Eylem Yayınları, İstanbul, 1979, s. 103, 104,105.

[4] Sasuni, a.g.e., s. 177.

[5] Taşnak Hoybun, ed. Yavuz Selim, İleri Yayınları, 2005, s. 22.

[6] Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), (030.10.115/803/5) 96 C- 313.’den aktaran Yusuf Sarınay, “Hoybun Cemiyeti ve Türkiye’ye Karşı Faaliyetleri”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, s. 40 (1998), s. 215.

[7] Bazil Nikitin, Kürtler, İstanbul, 1978, c. 2, s. 26’dan aktaran Hayri Başbuğ, Kürttürkleri ve Fanatik Ermeni Faaliyetleri, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, Ankara, 1984, s. 58.

[8] BCA, dolap 6, kutu 60-ı, dosya 65-ı, fihrist 2/26, 2/4:6’dan aktaran Azmi Süslü, “Rum-Ermeni-Hoybun İşbirliği ve Anadolu’daki Toplu Mezarlar”, Belleten Dergisi, s. 218 (1993), s. 253, 254.

[9] BCA, (030.10.115.803.5) 96 C/313’ten aktaran Sarınay, a.g.e., s. 224.

[10] BCA, (030.10.115.803.6) 96 C/314’ten aktaran Sarınay, a.g.e., s. 227.

[11] BCA, dolap 6, kutu 61-ı, dosya 65-ı, fihrist 2/102, (2-7)’den aktaran Süslü, a.g.e., s. 258, 260.

[12] Sarınay, a.g.e., s. 227, 229.

[13] Gazeteden aktaran Başbuğ, a.g.e., s. 68.

[14] BCA, CHP Genel Sekreterliği Evrakı, (030.10.115) 96 C/-684’ten aktaran Sarınay, a.g.e., s. 233.

[15] BCA, (030.10.114.788.22) 96 C/21’den aktaran Sarınay, a.g.e., s. 234.

[16] BCA, dolap 5, kutu 52-ı, dosya 64-ı, fihrist 6/37’den aktaran Süslü, a.g.e., s. 244.

[17] Dersimi, a.g.e., s. 219.

[18] Mahmut İhsan Özgen, «Ermeni Terörü ve Arkasında Gizlenen Güç», Tercüman Gazetesi, 13 Temmuz 1981, s. 9’dan aktaran Başbuğ, a.g.e., s. 101.

[19] Ercan Çitlioğlu, Ölümcül Tahterevalli — Ermeni ve Kürt Sorunu, Destek Yayınları, Ankara, 2007, s. 215.

[20] https://derinstrateji.wordpress.com/t…/pkk-ermeni-isbirligi/ (Erişim Tarihi: 13.06.2016)

[21] Çitlioğlu, a.g.e., s. 210.

[22] a.g.e., s. 219.

[23] https://derinstrateji.wordpress.com/t…/pkk-ermeni-isbirligi/ (Erişim Tarihi: 13.06.2016)

[24] https://derinstrateji.wordpress.com/t…/pkk-ermeni-isbirligi/ (Erişim Tarihi: 13.06.2016)

[25] https://derinstrateji.wordpress.com/t…/pkk-ermeni-isbirligi/ (Erişim Tarihi: 13.06.2016)

© 2009-2018 Avrasya İncelemeleri Merkezi (AVİM) Tüm Hakları Saklıdır

Fedai.az-ın təqdimatında

Bu xəbəri paylaşın:
  •  
  •  
  •  
  • 1
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •