Doç.Dr.Yonca ANZERLİOĞLU
(Əvvəli: https://fedai.az/?p=36282)
Yunanca danışılan bir kənddə gecə dua edərkən Türkcə bir dua edilməsinin səbəbi xatırlanan adamın Yunanca danışan bir ailəyə gəlin gedən ana dili Türkcə olan bir adam olması ehtimalını ağla gətirərkən, digər tərəfdən kəndin Anadoluya Rum mədəniyyətinin nüfuz etdirilməsi düşünülməlidir. Xüsusilə, Türkcə danışan Ortodokslar əsl mənşələrinin Yunanlı olub sonradan ellinləşdirilə bilmələri adıyla açılan Rum məktəblərinin ən əhəmiyyətlisi deyilə biləcək bir yer olaraq Sinasosa (Mustafa Paşa) yaxın olması idi və kənddə Yunancanın təsirinin olub-olmadığı da digər bir ehtimal olaraq qiymətləndirilə bilər.
Evlərində və kənddə danışılan dil ilə əlaqədar olaraq başqa bir nümunə, Yunanıstanda Selanik şəhərində yaşayan 55 yaşındakı bir mübadil Chrisula Oikonomidou meydana gətirməkdədir. Oikonomidounun ana və atası mübadilə əvvəli Niğdenin Düzənlikcik kəndində yaşayırdılar. Kəndlərinin müsəlmanlarla qarışıq olub kənddə Türkcə danışıldığını ifadə edən Oikonomidou, evlərində isə yalnız babasının Türkcə danışdığını, digər ailə üzvlərinin Yunanca danışdığını bildirmişdi.
Bu şəkildə yuxarıda göstərilən nümunələri çoxaltmaq mümkündür. Burada diqqət yetirilməsi lazım olan nöqtə qarışıq bir kənddə Türkcə danışılması normal qəbul edilməliykən insanların öz evləri içində Yunanca danışmaları, lazım olduğunda Türkcədən istifadə etmələri kimi bir vərdişi, yalnız Ortodoks əhali saxlamışdı, müsəlman kəndlərlə təması olmayan kəndlərdə isə, yalnız Türkcə danışılması Türk rəhbərliyinin təzyiqi, ya da həyat şərtlərinin gərəyi ilə baş verməsi açıqlana bilər.
Ümumiyyətlə, tarixdə Ortodoks Qaramanlı adına ilk olaraq 16-cı əsr səyyahlarından Alman Hans Dernschwamın əsərində rast gəlindiyi vurğulanır. İstanbul və Anadolunu gəzən Dernschwam Qaramana gələrək İstanbulda Yeddi Qüllədə bir məhəllədə oturan və Karamanos deyilən ortadoks xristian birliyini İstanbula gətirən Sultan I Səlimdir. Sultanın əmri ilə İstanbula gətirilən bu insanlar yalnız Türkcə danışırdılar (Dernschwam1992: 78).
Evangelios Misailidis isə Qaramanlı adının Karamandan gəldiyini vurğulamaqla, bu cür adlandırmanı Sultan Murat xan dövründən etibarən var olduğunu və Qaramandan qaynaqlandığını irəli sürməkdədir. Misailidisə görə Anadoludan İstanbula gələn, böyük Qaraman və kiçik Qaraman olaraq adlandırılan məhəllələrdə yaşayan inşaat ustası və fəhlələri, dövlətin və ya şəxslərə aid binaların inşası zamanı çağrılmalarına bağlı olaraq Qaramanlı adı ortaya çıxmışdır (Anhegger 1979-1980: 19; Ekincikli 1998: 124). Digər tərəfdən, Türkcə danışan Ortodokslarla əlaqədar olaraq bir digər tarixi məlumata Dernshwamdan tam bir əsr əvvəl, 15-ci əsrdə qərb kilsə tarixinə aid bir hesabatda rast gəlmək mümkündür.1437-ci ildə Basle məclisinə təqdim edilən Latınca hesabatda Türk kafirlərin paltarlarını geyən din adamlarının, yepiskopların və başpiskoposların Anadoluda müxtəlif yerlərdə gəzdiklərinə, Türkcə danışdıqlarına və ibadət əsnasında vaazın Türkcə verildiyinə diqqət çəkilməkdə idi (Vryonis 1971: 452-453).
15 və 16-cı əsrlərə aid bu məlumatların kənarında, adı keçən birlik ilə əlaqədar tarixi məlumatlar bu gün artıq bu əsrlərin da gerisinə götürülə bilməkdədir və Qaramanlı isimləndirməsinə 13-cü əsrdə da rast gəlindiyi aydın olmaqdadır.
İstanbulun Latın hakimiyyəti altında olduğu bu əsrdə Ədirnəyə təşkil edilən bir hücuma aid məlumatlara yer verilən «Essai də Chronoraphie Bizantine pour servir á lexamen des annales du Byzantine Empire et particulierment des Chronographes Slavons» adlı əsərdə Ulahya və Qaramaniyə padşahlarının Ədirnəni 1205-ci ildə mühasirəsində 120.000 nəfərlik Bolqar, Kuman və Ulahdan ibarət bu ordunun latınları məğlubiyyətə uğradıb krallarını əsir aldıqlarına diqqət çəkməkdədir. Yenə eyni əsərdə 1304-ci ildə Anadoluda Alaşehirin (Filedelfiya) Türklər tərəfindən mühasirəsi əsnasında mühasirəyə möhkəmlətmə qüvvələrin gəlməsini maneə törətmiş Bizans xidmətində olan Alişir və Qaramanlılardan bəhs edilməkdədir.
Burada adından bəhs edilən Alişir də, Bizans xidmətindəki minlərlə Peçenek, Uz, Kuman Türkü yanında Bizansa xidmət etmiş Anadolu türklərindən biridir və əmrində özlərinə Qaramanlılar deyən əsgərləri vardı (Muralt t.y .: 8, 285).
Bizans dövləti bünyəsindəki bu Türk varlığının mənşələrinə baxılacaq olsa ortaya belə bir tablo çıxır: «Əslində məlum tarixi müddətdə Xristianlıq missiya ənənəsi çərçivəsində, istər Roma Katolik kilsəsi, istərsə də Bizans kilsəsinin təsiri nəticəsində xristianlığı qəbul edən Türklərin olduğu bu gün məlumdur».
Yenə bu məzmunda Ortodoks dünyasında yaşanan Kristolojik müzakirələr nəticəsində aforoz edilən İstanbul patriarxı Nestoriousun adıyla xatırlanan və İç Asiyaya qədər uzanan bir təsir sahəsinə sahib olmuş Nasturi kilsəsinə, hətta bir Türk bir müddət Patriklik də etmişdir (Anzerlioğlu 1999: 121).
Katolik kilsəsinin xüsusilə Kuman-Kıpçaklara istiqamətli missiyası haqqında ən əhəmiyyətli qaynaqlarından birini «Codex Cumanicus»un meydana gətirdiyi da bilinməkdədir (Kurat 1972: 100-101).
Xüsusilə, Bizans kilsəsinin icra etdiyi missiya nəticəsində Qara dənizin şimalı və Balkanlara hakim olmağa başlayan Hun, Bolqar, Peçenek, Uz və Kuman-Qıpçaq türklərindən xristianlığı mənimsəyənlər olmuşdur. Bizans kilsəsinin bu missiyası siyasi sahəyə xüsusi əhəmiyyət verdiyinə diqqət çəkir. Bizans dövləti baxımından Balkanlarda Türk varlığının ortaya çıxması bir təhdid meydana gətirmiş və bu təhdid Bizans tərəfindən Türk boylarının bir-birlərinə qarşı istifadə edilməsi üçün xristianlığı qəbul etmələri şərtiylə, Bizansa əsgər olaraq xidmət etmələri müqabilində Bizans imperiya ərazilərinə və xüsusilə sərhəd bölgəsi olaraq Anadoluda Kapadokyanı yurd edərək bitərəf olmalarına çalışılırdı.
Bizans ordusunda xidmət edən Türklərin varlığına sübut olaraq, xüsusilə 1071-ci il Malazgirt müharibəsi və Miryakefalon müharibəsi Bizans tarixçilərinin əsərlərində də yer aldığını nümunə olaraq deyə bilərik. Ancaq Bizans ordusunda xidmət edən və imperiya torpaqlarına məskun edilən Türklər Balkanlardakılarla məhdud qalmamışdı. Bu kontekstdə, Anadolunun türkləri də Bizans ordusunda xidmət etdikləri
bilinir. Hətta, Anadolu türkləri digər Türk boylarından ayrı olaraq Türkopoller adlandırılması ilə anılmışlar və 13 və 14-cü əsrlərdə Bizans ordusunun standart birlikləri olaraq Bizans tarixində öz yerlərini almışdılar.
Bütün bu tarixi məlumatlardan başqa, Səlcuqlu tarixində Qaramanlılarla bağlı tarixi hadisələr və inkişaflar haqqında qısa məlumat vermək lazımdır. 13-cü əsrdə Səlcuqlu Sultanlığının Konya mərkəz olmaqla qərb seqmentini idarə edən Sultan İzzəddin Keykavus ilə sultanlığın şərq hissəsini idarə edən qardaşı Rüknəddin Qılıncarslan arasındakı taxt mübarizəsi 1259-ci ildə Sultan Keykavusun, Bizansa sığınması ilə sona çatmışdı. Bu tarixdən sonra Anadolu təqib edilən sultan ilə türklər də öz ailələriylə birlikdə Bizans torpaqlarına məskun olanlar olmuşdur. İskan bölgəsi, Qaqauz Türklərinin yaşadıqları sahələr göz önünə alınsa, ağırlıqlı olaraq Dobruca bölgəsi türklərin məskun olduğu bir ərai olmuşdur. Bizansa xidmət edən və ya zaman içərisində müsəlmanlığını qeyb edərək xristianlığın qəbulu ilə bugünkü Qaqauz Türklərinin mənşələrinin söykəndiyi, Peçenek, Uz və Kuman Türkləri yanında, Anadolu türklərinin arasında Səlcuqlu Sultanı Keykavusa verdikləri dəstəklə tanınan Qaramanlıların da var olub olmadıqları mövzusunda sanarıq yuxarıda izah edilən, xüsusilə də Alaşehirdə Qaramanlıların varlığı tarixi baxımdan əhəmiyyətli bir məlumat sayıla bilər.
Bundan sonra isə 14-cü əsrin əvvəllərində, 1311-ci ildə Dobruca bölgəsindəki Türklərdən bəzilərinin Anadoluya geri döndükləri də bilinməkdədir. Burada, Anadoluya dönən Türklər arasında Xristianların da ola biləcəyi ehtimalı gündəmə gəlməkdədir (WITTEN t.y. : 666).
Bu mövzuda İsmail Hakkı Uzunçarşılının Anadolu bəylikləri adlı əsərini və İrene Beldiceanunun Bitinya bölgəsi müsəlman olmayan əhalisi üzərində təhrir dəftərlərinə əsaslanaraq etmiş olduğu işini diqqətlə araşdırmaq lazımdır. Uzunçarşılı (1982: 96), Anadoluya dönən Dobrucalı Alevi Türkmənlərin Çanaqqala-Balıkesir bölgəsində hökm sürən Qarasi Bəyliyi torpaqlarına yerləşdiyini diqqət çəkərkən, Beldiceanu (1997: 18) isə 15-c eyni bölgəyə aid Sənəd təhrir dəftərlərində yazılı olan qeyri Müslim əhali arasındakı öz Türkçe adlı Ortodokslar sıxlığı qarşısında i əsrdə, xüsusiylə birbaşa Yüreğir və Çəpni adlarıyla xatırlanan kəndlərdə, Yüreğirin bütün əhalisi ilə Çəpni kəndlilərinin yarısının xristian olaraq qeyd edildiyini, kəndlərdə Grek Ortodoks təqvimindən öz Türkcə adlarından da istifadə etdiyini vurğulamaqdadır və buna bağlı olaraq da Xristianlıq inancını mənimsəyən bir Türk-Tatar icmasının var olduğuna diqqət çəkməkdədir.
Beldiceanunun bu təsbitlər xaricində, bütün Osmanlı imperatorluğu idarəsi ərzində ağırlıqlı olaraq bir zamanlar Qaramanoğullarının hökm sürdüyü torpaqlarda, Orta Anadolu bölgəsindəki bir çox şəhərə aid Sənəd təhrir dəftərində də bənzər bir vəziyyətlə qarşılaşılmaqdadır. Necə ki, Kayseri, Niğde, Nevşehir, Ankara, Tokat, Sivas kimi illərdə yaşayan pravoslav əhali arasındakı Türkcə adlardan istifadənin sıxlığı olduqca diqqət çəkicidir. Bu mövzuda Sivas Sancağını əsas götürərək adam adları üzərində bir iş edən Yılmaz Kurt, adı keçən bayrağa bağlı olan Tokat Zile-Artıkabad bölgəsindəki qeyri müsəlman əhali arasında Türkcə ad çoxluğuna diqqət çəkərək (% 50.7), bu vəziyyətin Türkcənin Ortodoks əhali üzərindəki təsiriylə, ticari əlaqə zorunluluğuyla və ya təzyiq ilə açıqlana biləcəyini vurğulayır (Kurt 1993: 233-239).
Yenə, Ömər Lütfü Barkan (oktyabr 1955-ci il İyul 1956: 13,19) Süleymaniyyə camisi və imarətinin inşasına aid müfəssəl mühasibat dəftərlərini araşdırarkən qarşılaşdığı qeyri müsəlman adlarının diqqət çəkici bir şəkildə öz Türkcə adlardan olmasını vurğulayır.
Bu nümunələrə əlavə olaraq, Osmanlı Şeriye sicillərində də oxşar adların ortodoks nüfusu arasında da yer aldığı görünür. Bu gün Kayseri ilinə aid olan şeriye sicilləri Erciyes Universiteti nəzdində iştirak edən Kayseri Araşdırmaları Mərkəzində (Kaytan) aparılan işlərlə gün işığına çıxarılmağa çalışılır. Sözügedən mərkəzdə tezislərdən bəziləri bizi nəzərdən keçirmiş və aşağıdakı maraqlı adlar müəyyən edilmişdir.
1609-1611-ci illərə aid Kayseri Şerlerinə aid Reyestrdə qeyri-müsəlmanların Türk adları bunlardır: Tanrıverdi vələd-i Teymur, Yağmur, Səfər və Altun (?), Beşə Balı və Dövlət və Öksüz oğlu, Sinan vələd-i Uğurlu, Məryəm bint-i Bəylər, Sultan, Şahin (?) Veled- i Balı, Dədə Balı veled- i Şahbalı, Kiçik vələd-i Tarşad (?), İbrahim vələd-i İsebalı, Bulqar vələd-i Mihal və İne, Karaman və Sultan və Yovan, Murad və Bayram, Begli vələd-i Todor, Dostum vələd-i Karaca. Uğurlu veled-i Yardımcı. Erkilet nam Karyeden; Nurlu veled-i Sefer, Yovan veled-i Kel Murad. Umur vələd-i Aydın, Kumri vələd-i Keşiş, Gülabi vələd-i Kayser (Ertürk 1994: varak 50) adlarının yer aldığı təsbit edilmişdir.
Digər tərəfdən, bir qeyri müsəlman ailənin üç qurşaq ərzində daşıdıqları adlarına baxıldığında «Kayseriyə müzafatından İstefane nam kəndli Hüseyn bin Abdullah nam kimesne mahfil-i qəzada Mixail vələd-i Saka nam yetimin vasi-i şerisi olan Anna Peşə nam Zimmilerden üzərinə takrir -i iddia edüp Kary-i mezburede Tavlı tarlası deməklə maruf malümetül-hüdud bir qitə tarla babam Kiçik tarlası olub, Kiçik murd olduğu üçün atam Karlıya qaldı. O, Karlı mürd olub mana kaldı. Şərə sual olunmasın tələb edirəm … 1019/5 Aprel 1610 «(Ertürk 1994: varak 50) deyildiyi görülməkdədir. Atasının adı Abdullah olan Hüseyn, bir məsihçi olduğunda müsəlmanlığı qəbul etmişdi. Babası Kiçiyin və atası Karlının adlarının təsvir edilməsi bu kəslərin Hıristiyanlığına bir dəlil təşkil edərkən, bu ailənin hər nə qədər Hüseynin Müsəlman olmadan əvvəlki adı bəlli edilsə də, babası və atasının daşıdığı adlar olduqca maraqlı görünür. Şermekiye Reyestrlərindən başqa, torpaq qeydiyyatı kitablarında da oxşar nümunələr vardır. Bu çərçivədə, 16-cı əsrdə Sənəd təhrir dəftərində adları keçən siyahıya baxıldığında bu gün Yunanıstanın Kapodokiko kəndində yaşayan Karamanlıların Türkiyədəki yaşayış yerləri olan Çuxurda maraqlı bir nümunə meydana çıxır.
Karye-i Çukurda: məhəllə-i Kor: Karlı vələd-i Aydoğdu və Xıdzır vələd-i O (yəni Karlının oğlu Xızır), Yağmur vələd-i Aydoğdu, Satılmış vələd-i İneverdi və Yardım berader-i O ( yəni Satılmışın qardaşı Yardım), Aydoğdu vələd-i O (Yardım’ın oğlu Aydoğdu), Kademşah vələd-i Aydoğdu, Ağabalı vələd-i O, Emir vələd-i Tutun və Yörük berader-i O (Əmrin qardaşı Yörük ), Ayurdı vələd-i Yahşi və Budak vələd-i o və Səfər vələd-i o, Mirerşah vələd-i Uğurlu, Tekir vələd-i o, Garip vələd-i Ayurdı və Durmuş berader-i o, Səfər vələd-i Çalapverdi və Gökçe berader-i O və Döğenci berader-i O, Səfər vələd-i Kiçik və Mixail vələd-i O, Xıdır vələd-i Kiçik və Kömək berader-i O, Qeysər berader-i O, Kömək vələd-i Karaca, Tanrıverdi vələd -i Yörük və İnebey berader-i O və Yasəf berader-i O və Bahadır vələd-i O, Tanrıverdi vələd-i Yörük və İnebey vələd-i O, Aydığdu vələd-i Seydi, Xıdır vələd-i Xıdır və Səfər vələd-i Balıcan və ya veled-i Xızır (Kirpik 1997: 60-62) adlarına rast gəlmək mümkündür.
Nümunələrin sayını artırmaq olar. Bu şəkildə, xüsusilə Karamanlılar sıx bir şəkildə yaşadıqları yerlərdəki müsəlman olmayan əhali arasında Türkcə adlara sahib olmuşlar, adət, ənənə və həyat tərzləri, bu gün də daxil olmaqla «dilimiz» dedikləri Türkcəni danışmaları Karamanlıları Anadoluda yaşamış olan Rum Ortodoks əhalidən ayıran ən əhəmiyyətli xüsusiyyətləridir.
Ancaq, keçmişdə onları Rumlardan ayıran amilər, başda dilləri olmaqla, bütün bu xüsusiyyətləri qədər, yenə onları böyük bənzərlikləri olan müsəlman Türklərdən ayıran dinləri, onların şəxsiyyətləri mövzusunda bəzi Qaramanlıların yaddaşında bir ikilənmə yaratmışdır.
Digər tərəfdən, bu ikilənmə təcrübəsi olmayan minlərlə Qaramanlı üçün ortada heç bir problem yoxdur.
Çünki müsəlman türkləri ilə eyni xətt mövcuddur ki, onlar yalnız din baxımından fərqlidirlər. Yuxarıda da açıqlanmağa çalışılan bu tarixi həqiqəti bilən Qaramanlılar bilindiyi kimi Papa Eftimin öndərliyində bütün Milli Mübarizə dövründə Ankara hökumətinin yanında yer alaraq və hər fürsətdə Türklüklərini bütün dünyaya hayqıraraq Anadolunun işğalına qarşı mübarizə aparmışlar.
Buna baxmayaraq nəticə böyük bir mənfiliklə nöqtələndi. Hakimiyyəti altında yaşadıqları Osmanlı idarəsi dövründə dini əsas alan Millət sistemi daxilində Ortodoks millətinə daxil edilmələrinin yaratdığı mühiti Cümhuriyyətin ilk illərində reallaşan və yenə dinin əsas alındığı bir mübadilə prosesi baş verdi və əsil türklər ölkədən sürgün edildilər.
Bu müddətdə İstanbul xaric olmaqla Anadoluda yaşayan bütün pravoslav xristianların Yunanıstana göndərilmələri qərarı alınmışdır. Patriarx Papa Eftim və ailəsi azadlığa buraxılmışdı.
Bu nöqtədə Qaramanlı Ortodoks Türklərin Yunanıstana göndərilmələri ilə Türkiyə və Yunanıstan baxımından o günlərdə homogen bir əhaliyə sahib olma düşüncəsinə uyğun olaraq həyata keçirildi, bu homogenlik də təəssüf ki, din əsasında olmuşdu, iki ölkə arasındakı problemlər müəyyən bir nisbətdə öz həllinə qovuşmuş ola bilər.
Ancaq, bu müddətin sonunda ən azı müsəlman Türklər qədər mübarizə aparmış Qaramanlılar, Türkiyəni tərk etmək məcburiyyətində qalmaları baxımından ciddi bir xəyal qırıqlığına uğradılar. Digər tərəfdən isə, Türkiyəni tərk etməyən Papa Eftimə görə mübarizə sona yetməmişdi. Çünki hər nə qədər patrikxanə camaatını qeyb etsə də, bu dəfə az saydakı ailə mənsublarıyla Fənər Rum Ortodoks Patrikxanəsinə qarşı Türk Ortodoks kimi mərdanə şəkildə ayaqda dayanmaq üçün mübarizə etmiş və bunda da bütün mənfiliklərə baxmayaraq böyük bir müvəffəqiyyət əldə edərək özündən sonra da Türk Ortodoks Patrikxanəsinin varlığını davam etdirməsi üçün uyğun bir ortam hazırlamışdı…
P.S. Dəfələrlə demişik ki, biz Alban kilsəsini yaratmalıyıq. Çünki erməni pisliklər bizim olan xristianlıqla bağlı keçmişimizə sahib çıxmaqdadırlar. Türkiyə də bu sahəyə diqqət ayırmır. İndiki Patrik IV Eftim adıyla Paşa Erenerol başçılıq edir. Amma hər halda bu ənənəni öyrənərək bir zaman Anadoludan qovulmuş xristian türk icmasını öz Vətənlərinə qaytara bilərik və yaxud xristian Grek adlandırılan türk-oğuz xristianları, Volqoboyu xristian tatarları, Çuvaş və qaqauz xristianlarının dini ənənələrindən istifadə edərək öz xristian keçmişimizə sahib çıxmalıyıq. Hər halda düşünməyə dəyər (Fedai.az, 9 mart 2019-cu il).