Ötən ilin may ayından mütəmadi olaraq Rusiyanın beynəlxalq SWIFT sistemindən ayrıla biləcəyi bildirilir. Onlar ölkənin özündə və onun hüdudlarından kənarda danışırlar. Mütəxəssislərlə birlikdə bunun necə bir sistem olduğunu və onsuz yaşamağın mümkün olub-olmadığını anlayırıq.
SWIFT sistemi nədir?
SWIFT banklararası ödənişlərin köçürülməsi üçün beynəlxalq sistemdir. SWIFT ( ingilis dilində Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication –Ümumdünya Banklararası Maliyyə Telekommunikasiya Cəmiyyəti) məlumat ötürülməsi və ödənişlərin həyata keçirilməsi üçün beynəlxalq banklararası sistemdir. O, 1973-cü ildə 15 ölkədən 239 bankın köməyi ilə yaradılıb. SSRİ yalnız 1989-cu ildə SWIFT-ə çıxış əldə etdi.
SWIFT beynəlxalq ödəniş sistemlərindən Visa və ya MasterCard-dan fərqlənir ki, o, yalnız banklar arasında köçürmələr, ödənişlər və qiymətli kağızların mübadiləsi haqqında təhlükəsiz məlumat mübadiləsi aparır. Sistem analoji uzaqdan bankçılıq proqramlarını əvəz edərək bir neçə saniyə ərzində beynəlxalq köçürmələri həyata keçirməyə imkan verir.
Texnologiya başlıq, mətn və treylerdən ibarət mesajlara əsaslanır. Sistem iki növ mesajı dəstəkləyir: istifadəçilər arasında və istifadəçi ilə SWIFT arasında. Mesajlar regional prosessorda toplanır və sonrakı hesablaşma üçün xüsusi əməliyyat mərkəzinə yönləndirilir, burada məzmun kopyalanır və saxlanmaq üçün şifrələnir. Mesajın göndərildiyi qarşı tərəf onun şifrəsini açır və orada göstərilən şərtlərin yerinə yetirildiyini təsdiqləyir. Müxbir hesabından çıxarışlar və naməlum ödənişlər üzrə araşdırmalar eyni qaydada ötürülür.
TASS-ın məlumatına görə, 2021-ci ilin aprelində SWIFT vasitəsilə 700 milyon əməliyyat mesajı keçib. Dünyanın bütün ölkələrində istifadəçilərin sayı 11 min qiymətləndirilir və gündəlik işlənən köçürmələrin ümumi məbləği 5-6 trilyon dollar təşkil edir.
SWIFT sistemindən ayrılma Qərb siyasətçiləri tərəfindən ölkəyə təzyiq göstərmək məqsədi daşıyan məşhur təhlükədir. Belə ki, ABŞ-ın təsiri ilə 2018-ci ildə bir sıra İran banklarının sistemdən əlaqəsi kəsilib. SWIFT Şimali Koreyada da işləmir. Beynəlxalq asılılığın bu variantını aradan qaldırmaq üçün bir çox dövlətlər öz banklararası ödəniş sistemləri üzərində işləyirlər. Çində SWIFT-in analoqu hələ 2015-ci ildə istifadəyə verilib.
Rusiyada zərurət yarandıqda SWIFT-i əvəz etməyə imkan verən sistemin hazırlanmasına 2014-cü ildə başlanılıb. Sonra Rusiya Bankı kredit təşkilatları üçün Maliyyə Mesajlarının Köçürmə Sistemini (SPFS) işə saldı. Məlumat ötürmə texnologiyası SWIFT-ə çox bənzəyir, lakin Avropa sistemindən asılı deyildir. 2017-ci ilə qədər SPFS istənilən valyutada əməliyyatlar haqqında mesaj göndərmək üçün məşhur bir üsula çevrildi. İndi SPFS-dən təkcə Rusiya bankları deyil, Belarus, Ermənistan və Qırğızıstan təşkilatları da istifadə edir.
Bir çox mobil bank tətbiqi istifadəçilərinə tanış olan sürətli ödəniş sistemi həm də SWIFT-in analoqu kimi düşünülmüşdür. Fiziki şəxslər əsasən SBP-dən qarşılıqlı hesablaşmalar üçün istifadə edirlər və kart ödənişləri SWIFT-dən keçmir.
Rusiyanın SWIFT sistemindən potensial kəsilməsi ilə əsas zərbə daha çox vaxt aparacaq və ya yoxa çıxacaq transsərhəd ödənişlər haqqında məlumatı banklar vasitəsilə ötürən təşkilatlara dəyəcək. Mərkəzi Bank, bağlanma baş verərsə, Rusiyanın SPFS-ə keçmək üçün bütün texniki imkanlara malik olduğunu təsdiqləyib.
“Hi-Tech Mail.ru”nun müsahibə verdiyi ekspertlər daxili siyasətçilərin və Mərkəzi Bank nümayəndələrinin optimizmini bölüşmürlər. Müstəqil maliyyə məsləhətçisi Aleksandra Bazak deyir ki, SWIFT-dən çıxarmaq beynəlxalq maliyyə əməliyyatlarının qarşısını almaqla təhdid edir. “Həqiqətən də, 2014-cü ildəki sanksiyalardan sonra Rusiya Mərkəzi Bankın nəzdində Maliyyə Mesajlarının Ötürülməsi Sistemini yaratdı. Söndürülsə də, banklar potensial olaraq buna keçə bilərlər. Bu halda beynəlxalq ödəniş sistemlərinin kartları, xüsusən də Visa və Mastercard fəaliyyətini dayandıracaq. Yerli Mir kartlarına kütləvi keçid edilsə də, SWIFT olmadan, xaricdə onunla ödəniş etmək mümkün olmayacaq.
Ekspert xəbərdarlıq edir ki, SWIFT olmasa, Rusiya dövlət olaraq, xammalın satışının büdcə gəlirlərində öz payını təmin etməsinə baxmayaraq, ödənişləri həyata keçirə, satılan neft və qaza görə pul ala bilməyəcək. Eyni zamanda, Rusiya nəinki satır, həm də xarici məhsullar alır: smartfonlar, kosmetika, müxtəlif materiallar. Bütün bunlar üçün Rusiya şirkətləri də beynəlxalq səviyyədə maliyyə əməliyyatlarının köməyi ilə ödəməlidirlər.
Renaissance Credit Bank-ın Bank əməliyyatları və ödəniş kartları xidmətləri departamentinin direktoru Mixail Leites vurğulayır ki, Rusiyada SWIFT-in söndürülməsi bankların xaricdə qeyri-rezident banklarda açılmış müxbir hesablarını idarə etməkdə çətinlik çəkməsinə səbəb ola bilər. Yəni, xarici banklardakı müxbir hesablarda saxlanılan vəsaitlər əslində Rusiya maliyyə qurumları üçün əlçatmaz olacaq: onlar SWIFT vasitəsilə pul köçürmələri üçün sifarişlər təqdim edə bilməyəcəklər və bu müxbir hesablara daxilolmaları “görə” bilməyəcəklər.
“Əgər məhdudiyyət yalnız SWIFT-in işinə təsir edərsə və əgər ona giriş söndürülməyibsə, Rusiya banklarına xarici valyutada hesablaşmalar aparmaq qadağan edilmirsə, o zaman bankdan-banka uzaqdan xidmət sistemi onlar üçün ehtiyat varianta çevriləcək… Bu, xarici banklar üçün hesablaşmaların aparılmasının ən asan yoludur və onlar Rusiya Bankının SPFS -ına inteqrasiya etməli olmayacaqlar”.
Ekspert qeyd edir ki, Rusiya daxilində banklar SWIFT sisteminin analoqu olan SPFS vasitəsilə hesablaşmalar apara biləcəklər, lakin bu sistemə çox az sayda xarici bank qoşulub və onun digər ölkələrin ödəniş sistemləri ilə inteqrasiyası yoxdur.
Trading View, Inc.-in eksperti Vitali Kirpiçev izah edir ki, SWIFT onurğalı beynəlxalq qurumdur, ona görə də hər hansı bir ölkəni ondan kənarlaşdırmaq ticarət embarqosu elan etməyə bərabərdir. Rusiya kimi ixracyönümlü ölkələr üçün SWIFT-in bağlanması valyuta gəlirlərinin kəskin azalmasına və rublun kəskin devalvasiyasına səbəb ola bilər.
“Bununla belə, bu cür sanksiyalar həqiqətən icra oluna bilən bir hərəkətdən daha çox əbədi “dəhşət hekayəsi” kimi görünür. Bu cür addımların bütün dünya iqtisadiyyatı üçün nəticələri çox fəlakətli olacaq. Axı, təkcə sistemdən qopmuş ölkə deyil, onun bütün ticarət tərəfdaşları da zərər çəkəcək, onlar daha az qaz, neft və digər mühüm əmtəələri alacaqlar ki, onlarsız heç bir ölkə indiki reallıqda yaşaya bilməz”, — deyə rusiyalı ekspert yekunlaşdırır.
Əslində SWIFT sistemi siyasətə qoşulmayacağını desə də bu gün siyasi tərəfkeşlik və ABŞ-ın alətinə çevrilməyi ortadadır. ABŞ banklarının iştirakı olmadan yeni sistem qurmaq real monopolyadadır. Çünki dünyada ticarətin də böyük hissəsi ABŞ-ın milli valyutası dollarla aparılır və güc yenə də ABŞ-ın əlində qalmaqdadır.
Jurnalist Xaqani Ədəboğlu «Amerika Dollardan imtina etsə nə baş verər?» məqaləsində illər öncə yazmışdı: «ABŞ dövriyyəsi böyük olduğuna görə tələb olunan borcları ödəməklə öz etibarını sarsılmaqdan qoruya bilir. Hər keçən gün üçün ABŞ 3.84 mlrd.dollar borclanmaqdadır. Ümumi dövlət borcu 17.966 trilyon dollar, müxtəlif şəxslərə 12.889 trilyon dollar, daxili borclar isə 5.076 trilyon dollar təşkil edir.
2014-cü il dekabr ayına ABŞ Maliyyə Nazirliyinin məlumatına görə, Rusiya öz xəzinə öhdəliyindəki 22 milyard dolları satıb. Bu da Amerika dollarına aid bütün fondların 20 % deməkdir. Çin də bu kağızlardan can qurtarmaq niyyətiylə həcmi 6.1 mlrd. dollar azaldıb. Hazırda Çinin bu “yaşıl kağıza” olan təlabatı 1.2443 trilyon dollara düşüb. 2013-cü ilin III rübündə bu rəqəm 3.66 trilyon dollar olmuşdu.
Hələ də Çin ABŞ-ı ayaqda tutan ən böyük maliyyə dövləti olaraq qalır. Dollar hegemoniyasının sona çatdığını artıq Amerikada anlayırlar. Rusiya-Çin yaxınlaşmasının qarşısını almaq üçün qoca Bayden rus axmaqlığından məharətlə istifadə edərək «ayını tələyə sala bildi». Özü də başqa bir slavyanın əliylə. Həm də hər cür siyasətdən kənar olmağı qarşısına məqsəd qoymuş SWIFT kodunu ortaya atmaqla ən böyük zərbəni vurdu…
Material Rusiya və xarici mətbuatın materialları əsasında hazırlanıb.
Fedai.az Araşdırma Qrupu