Xaqani Ədəboğlu
Azərbaycan Vətən Müharibəsi Veteranları İctimai Birliyi (AVMVİB) Mətbuat Xidmətinin rəhbəri
(Əvvəli: https://fedai.az/?p=65733, https://fedai.az/?p=65803)
«Ну что, сынок, помогли тебе твои ляхи?» (Ну що, синку, допомогли тобi твоi ляхи?) «Taras Bulba».
Gürcüstan, Rusiya, Türkiyə, Bolqarıstan və Rumıniya son on ildə Qara dənizin iqtisadi ərazilərində neft və qazın kəşfiyyatında fəal iştirak ediblər. Təəssüf ki, məlum siyasi faktorlara görə Ukrayna belə araşdırmalarla məşğul olmayıb.
Türkiyə, şübhəsiz ki, Qara dənizin dərin hövzəsində kəşfiyyatın flaqmanıdır. 2006-cı ildən Türkiyə dərin su iqtisadi zonasında səkkiz kəşfiyyat quyusu qazıb.
Lakin dayaz şelfdə Türkiyə Milli Neft Şirkəti 13 perspektivli qaz strukturu aşkar edib.
Rumıniya öz şelfinin tədqiqində mühüm irəliləyiş əldə etmişdir. 2000-ci illərin ikinci yarısından etibarən Rumıniya şelfində bir neçə yataq — neft və qaz Delta-4, neft və qaz kondensatı — Şərqi Lebed və neft və qaz — Qərbi Lebed və Peskar kəşf edilmişdir ki, bunun sayəsində illik neft hasilatı 1 dəfə artaraq 7 milyon tona çatmışdır.
Qara dənizin Rumıniya sektorunda (Neptun bloku, dənizin dərinliyi — 930 m) Domino-1 adlı ilk dərinsulu quyunun qazılmasına şübhə ilə yanaşılmasına baxmayaraq, 2011-ci ildə ilkin ehtiyatları 42-84 milyard m3 olan yataq aşkar edilib.
Bolqarıstanda iki qaz yatağı — Qalata (2,5 milyard kubmetr) və Kaliakra kəşf edilib.
Türkiyənin Qara dənizin Rumıniya sektorunda uğursuzluqdan sonra Qara dənizin Rumıniya sektorunda Domino-1 yatağının kəşfi Bolqarıstanda Xan Asparux blokunun, Ukraynada Skif sahəsi və Forosskidə real işlərin başlanmasına, Rusiyanın Şimali Qara dəniz bölgəsi və Türkiyənin dərin sularında işlərin davam etdirilməsinə təkan verdi.
Gürcüstan potensialı 70 milyondan 1,3 milyard barel neftə qədər qiymətləndirilən üç perspektivli sahənin kəşfini elan etdi. Lakin hələlik bunun real təsdiqi yoxdur. Hazırda dənizin 500 m-dən çox dərinliyində 21 quyu qazılıb: Rumıniya — 10, Türkiyə — 8, Bolqarıstan — 2 və Rusiya — 1. İndiyədək Ukrayna və Gürcüstanın dərin su seqmentlərində bir dənə də olsun quyu qazılmayıb.
2017-ci ilin dekabrında “Rosneft” İtaliyanın “Eni” şirkəti ilə birgə Qara dənizin Rusiya sektorunda “Şatskoye” yatağında ilk ultradərinlikli “Mariya-1” kəşfiyyat quyusunun qazılmasına başlayıb.
“Mariya-1” qiymətləndirmə quyusunun qazılması “Saipem” şirkətinə məxsus “Skarabeo-9” qazma platforması tərəfindən həyata keçirilib.
Dənizin dərinliyi 2125 m, planlaşdırılan dərinliyi 6126 m olan quyunun qazılması 2018-ci ilin mart ayında 5260 m dərinlikdə dayandırılıb.
İtaliyanın Eni şirkətinin işini dayandırmasına səbəb kimi anti-Rusiya sanksiyaları olması açıqlanıb.
Qazma nəticəsində qalınlığı 300 metrdən çox olan karbonat çatlamış lay aşkar edilib ki, bu da Rosneft-in press-relizinə əsasən yüksək ehtimala malik karbohidrogenlərdən ibarətdir.
10 km-dən çox dərinlikdə bir sıra nəhəng ultradərin neft qatlarının aşkar edilməsi əhəmiyyətli dərinliklərdə karbohidrogen yataqlarının mövcudluğunun mümkünlüyünü təsdiqləyir.
Bu məlumatlar «Nəhəng ultra-dərin neft yataqları» ([Langdon S. P., Connor J. K., Chandler R. B., Jellison M. J. Deepwater Drilling Challenges Demonstrate Learning Curve with New Connection Technology // / Society of Petroleum Engineers, 2010]-dan alınmışdır).
Qərbi Qara dəniz çökəkliyi daxilində palçıq vulkanik proseslərin güclü təzahürləri və qaz hidrat yığıntılarının əmələ gəlməsi müşahidə olunur.
Zmeyniy adası Qara dənizin şimal-qərb hissəsində, Dunay çayının mənsəbindən 20 mil və Odessadan 80 mil məsafədə yerləşir. Adanın ümumi sahəsi 20,5 hektardır, xaç formasına malikdir və ekstremal nöqtələr arasındakı məsafə 615 və 560 metr, dəniz səviyyəsindən ən yüksək nöqtəsi — 41,3 metrdir.
Ada müxtəlif dövrlərdə Roma, Rusiya və Osmanlı imperiyalarına, eləcə də Rumıniyaya məxsus olub. 18-ci əsrdə Rusiyanın Qara dənizdə türk donanması eskadronu üzərində qələbəsi Türkiyənin ada üzərində nəzarətinə son qoydu. Əslində, o vaxtdan bəri Rusiyanın 1842-ci ildə mayak tikdiyi adanın rus mülkiyyətindən danışmaq olar. Lakin 15 il sonra Krım müharibəsi nəticəsində ada yenidən Türkiyəyə keçir, daha sonra isə Rusiyanın razılığı ilə 1944-cü ildə Sovet ordusunun desantı çıxana qədər onun ixtiyarında olan Rumıniyaya verilir. Paris Konfransından (1946) sonra Serpent adası nəhayət SSRİ-nin bir hissəsi oldu. Lakin SSRİ-nin dağılması ilə Rumıniya Ukraynaya qarşı bu ada ilə bağlı hüquqlarının pozulması ilə bağlı iddialar irəli sürdü. Buna səbəb o zaman Zmeyni adasının yaxınlığındakı şelfdə aşkar edilmiş karbohidrogen yataqları olmuşdu. Nəticədə, 3 fevral 2009-cu ildə Beynəlxalq Haaqa Məhkəməsinin hökmü nəticəsində Rumıniya nəhəng neft və qaz ehtiyatlarına malik mübahisəli şelf ərazilərinin 79,34%-ni aldı və Ukrayna Zmeynini ada kimi tanımaqla kifayətləndi ki, bu adadır, qayalıq deyil. Bu gün bu adası suveren Ukrayna ərazisinin bir hissəsidir.
Ötən əsrin 70-ci illərinin əvvəllərində Ukraynada 4500 metrə qədər dərinlikdə və dərinliyi 6,5 və 7000 metr olan superdərinlikdə (1 nömrəli quyu — Luqa və 1 nömrəli quyu — Sinevidnoe) qazma işləri aparılıb. O dövrdə Avropanın 1 saylı ən dərin quyusu — Şevçenko 1975-ci ilin noyabrında 7522 metr dərinliyə çatırdı.
Qara dənizin şimal-qərb şelfində səkkiz (altı qaz və iki qaz kondensat) yatağı aşkar edilmişdir. Geoloji-kəşfiyyat işlərinin uzun müddət davam etməsinə baxmayaraq, qazma qabiliyyətinin aşağı olması və qazmanın əhəmiyyətsiz dərinliyi (maksimum dərinlik 4638 m. Quyu 3-Qolitsin) səbəbindən geoloji quruluşun təfərrüatlarının müəyyənləşdirilməsi vəzifələri hələ də öz aktuallığını saxlayır. İşğaladək bu ərazilərdə 17 neft, qaz və qaz-kondensat yatağı aşkar edilmişdi. Qara və Azov dənizlərinin şelfində və Krımın quru hissəsində «Çernomornefteqaz» 2 qaz kondensatı (Qolitsynskoye və Ştormovoye), 7 qaz (Arxangelskoye Strelkovoe, Dzhankoyskoye, Zadornenskoye, Vostochno-Kazantipskoye, Severo-Bulgansaakskoye) və neft (Semenovskoye) yataqları vardı.
2013-cü ildə təbii qaz hasilatı 2012-ci ilin göstəricisini 40,6 faiz üstələyərək 1650,74 milyon kubmetr təşkil etmişdi.
Və nədənsə bu nüans qəsdən diqqətdən yayındırılır və hətta nə azərbaycan dilli bizim rus mətbuatı, nə də Qərb bu nüanslara toxunmur. Hesab edirəm ki, Ukrayna prezidentinə «ura patriot» libası geydirib şəhərləri yer üzündən sildirməklə, əslində Rusiya tərəfindən şimali qərb Qara dəniz işğal olunur. Bu məsələyə diqqət artırılmalıdır. Özü də guya işğal edilmiş Krıma quru yolunun təmin edilməsi kimi absurd bir versiya ortaya atılıb.
Hazırki şəraitdə bu müharibəni dayandırmaq üçün diplomatik yol yoxdur. Çünki NATO müharibənin dərinləşib uzanmasında maraqlı, BMT kimi bir qurum isə dəyərsiz olduğunu ortaya qoyub. Çünki müharibənin uzanmasına çalışanlar hesab edirlər ki, Rusiya hər gün müəyyən resurslarını itirir. Beynəlxalq aləmdə nüfuzu düşür. Britaniya kəşfiyyatının məlumatına görə, logistika problemləri Rusiyanın Ukraynaya artıq axsayan hərbi müdaxiləsinə mane olmaqda davam edir. Rusiya qoşunlarının yolsuzluq şəraitində manevrlər edə bilməməsi, hava məkanına nəzarətin olmaması və müvəqqəti salınan körpülərin imkanlarının məhdud olması ön xətdə döyüşən qüvvələrə hətta ən zəruri materialları, o cümlədən quru ərzaq payını, yanacağı çatdırmağa imkan vermir. İngiltərənin aparıcı təhsil ocaqlarından «King’s College”nin Müharibə Araşdırmaları Departamentindən Mayk Martin iddia edib ki, Rusiya-Ukrayna müharibəsi bitdikdən sonra ölkədə vətəndaş müharibəsi başlaya bilər. Ukraynada çoxlu silahlıların olduğunu vurğulayan Martin fikirlərini bu cür ifadə edib: «Hamını silahlandırdılar. Hətta ruslar separatçı bölgələrdəki silahlı qruplara pul ödəyir. Həmin şəxslərin öz aralarında döyüşə başlaması mümkündür. Kiyev bu ehtimala qarşı indidən tədbir görməlidir…
Amerikalı filosof və siyasi iqtisadçı Frensis Fukuyama hesab edir ki, Ukraynanın işğalından sonra Rusiyanın Ukraynada tam məğlubiyyəti getdikcə yaxınlaşır. Ukraynalıların Rusiyaya yaxşı yanaşması və Ukrayna ordusunun hücumdan dərhal sonra məğlub olacağına dair yanlış fərziyyəyə əsaslanan planlaşdırma Rusiyanı məyus edib. Rus əsgərləri özləriylə əlavə ləvazimat və sursat əvəzinə Kiyevdəki parad üçün uniforma gətiriblər. İndi Putin öz qüvvələrinin əsas hissəsini bu əməliyyata göndərib – onun döyüşdə istifadə oluna biləcək böyük ehtiyatı yoxdur. Rusiya qoşunları Ukraynanın müxtəlif şəhərlərinin ətrafında ilişib qalıb və resurs çatışmazlığından və davamlı Ukrayna hücumlarından əziyyət çəkir. Onların uğursuzluğu müharibənin gedişində yorğunluqdan tədricən deyil, qəfil və fəlakətli ola bilərdi. Meydanlarda ordu nə resurs əldə edə, nə də geri çəkilə bilməyəcəyi bir qırılma nöqtəsinə çatacaq və onda əhval-ruhiyyə düşəcək. Ən azından bu, artıq şimalda baş verir; cənubda ruslar daha yaxşı işləyir, lakin şimaldakı qruplaşmalar məğlub olarsa, cənubdakıların mövqelərini saxlamaq çətin olacaq.
Yaza doğru buzlar əriyincə Rus ordusunun müşaiyyət etdiyi hərbi kolonlar Polesye bataqlıqlarına kömüləcəyi şəksizdir.
Müharibənin may ayınadək uzanması Rusiyanı çətin duruma sala bilər. Onsuz da Rusiya ona əsasən rusların, daha dəqiq desək ruslaşdırılmış Şərqi Ukrayna sakinlərinin olan etimadını raketlərlə məhv elədi. Bu reallığı Rusiya da bilir. Aprel ayının 10-dan sonra bu savaşın yerini manupulyativ danışıqlar tutacaq və dağıdılmış şəhərlər, uydurma təmas xətti, humanitar koridorlar, ordunun çıxarılması və s. kimi məsələlər danışıqların mövzusuna çevriləcək.
Amma başqa bir versiyaya görə isə Zelenski qlobalistlərin, Putin isə antiqlobalistlərin əlaltısı kimi verilmiş əmrləri yerinə yetirir.
Yəni əslində meydanda bu iki gücün hesablaşması gedir. Öncə savaşdırırlar, sonra barışdırıb öz istəklərini həyata keçirməyə başlarlar. Klassik üsul. Dəyişən heç nə yoxdur. Bu gün V. Zelenskini Rus «raşizminə» nifrət etdiyimizə görə dəstəkləməliyik.
Velikorusun nadanlıq xislətini bildiyimizə görə söyürük. Amma bu savaşa qol qoyaraq bir xalqı çıxılmaz duruma düçar etdiyinə görə qınamalıyıq. Çünki adi siyasi məntiqə görə, ən azı Zelenski, «uzaq düşmən, yaxın düşməndən yaxşıdır» prinsipini əsas tutaraq neytrallığı seçməyə məcburdu. Çünki bu aqresiv rus hərbi güclərinin əlində postsovet ölkə paytaxtlarının asan işğal planları mövcuddur. Qazaxstanı xatırlayın. Rusiya KTMT adıyla Astanaya deyil, Alma Atıya həmlə etdi. İxtişaşların epsentri paytaxtda deyil, artıq əyalət şəhəri seçilmişdi? Kiyev də müdafiəsi mümkün olmayan paytaxtlardan sayılır. Sadəcə Rusiya Kiyevi mühasirədə saxlamaqla Qara dəniz sahillərinin işğalını reallaşdırır. Qərbin də görünən və gizli Ukrayna «sövdələşmələri» mövcuddur. «Polşa, Rumıniya və Macarıstan revanşistləri də Ukrayna dövlətinin zəifliyi, həm də Ukraynada baş verən tarixə yenidən baxmaq cəhdləri ilə oynayırlar. Bu cəhdlər Zakarpatiyanın, Bukovinanın və Qərbi Ukraynanın Ukraynanın tərkibində qalmasının qanuniliyini şübhə altına almaqdan başqa heç bir effekt vermir, təbii ki, bu, vətəndaşlarımıza pasportlar vermiş Polşa, Rumıniya və Macarıstanın əlinə keçir, eyni zamanda onların payına düşür”, — «Украинские новости»yə bu sözləri «Xalqın xidmətçisi» blokundan olan deputat Maksim Bujanski demişdi. Yəni Şərqi Ukraynada Rusiya, Avropada isə Polşa, Macarıstan və Rumıniya pasport paylamaqdadır. Ukrayna hakimiyyəti isə bütün bunlara seyrçi kimi baxıb.
Yəni düşdüyü vəziyyətə görə Ukraynanın vəziyyəti heç də ürək açan deyil. Müharibənin gedişatı yadıma Fin-Rusiya müharibəsini saldı.
Oktyabr İnqilabı ilə Finlandiya müstəqilliyini elan etmək üçün 6 dekabr 1917-ci il tarixində imkan əldə etmişdir. Sovet Rusiyası Hökuməti 31 dekabrda Fin müstəqilliyini tanımışdır. Qonşu dövlətlər və qərb xalqları tərəfindən də tanınma müəyyən müddətdə reallaşmışdır. Fransız sisteminə bənzəyən Finlandiya Konstitusiyası, 17 İyul 1919-cu il tarixində qəbul edilmişdir. SSRİ-nin Finlandiyaya 1939-cu ildə təşkil etdiyi hücumun ardından, bitərəf Finlandiya bir anda İkinci dünya müharibəsinin istəmədən iştirakcısına cevirildi. Finlandiya 1939–1940 və 1941–1944-cü illəri arasında Sovetlər Birliyi və 1944–1945-ci illəri arasında Almaniya ilə döyüşmüşdür. Müharibənin sonunda Finlandiya torpaqlarının 10%-i ilə 100,000 insan itirmişdi. Bununla da vaxtı ilə dörd milyon əhalisi olan ölkə çox ağır itkilər vermişdir.
1944-cü ilin payızı Finlandiya üçün çox çətin keçmişdir. Döyüşdə itirilərək Sovetlər Birliyinə buraxılan Kareliya regionundakı 400.000 min insan qaçqın kimi ölkədəki başqa yerlərə yerləşdirilmişdir.
Laplandiya böyük dağıntılara məruz qalmış və yenidən qurma məcburiyyətində qalınmışdır. Sovetlər Birliyi ilə edilən barış sazişi Finlandiyanin vaxtı ilə bir çox iqtisadiyyat mütəxəssisinin qeyri-mümkün gördüyü həcmdə döyüş təzminatı ödəməsinə səbəb olmuşdu.
KK-pesäke 100m ryssistä n. 5 km Lemetistä pohjoiseen. 
Finlandiya bütün bu çətinliklərin öhdəsindən gəldi. Qitədən İkinci dünya müharibəsinə qatılan bütün Avropa ölkələrindən yalnız Finlandiya xarici birliklər tərəfindən işğal edilməmişdi və ən əhəmiyyətlisi Fin demokratiyasına toxunulmamışdır. 1947-ci ildə Paris Sülhü çərçivəsində, Finlandiya Sovetlər Birliyinə döyüş təzminatı ödəmək və müəyyən bir torpaq parçasını buraxmaq məcburiyyətində qalmışdı.
Amma bu gün Rusiya ilə Finlandiyanın sakinlərinin yaşayış tərzini müqayisə edin. Çox mümkündür ki, Zelenskinin güvəndiyi Qərbin iştirakıyla Ukrayna da böyük itkilərə məruz qalsın. Rusiya «ya Azadlıq, ya ərazi» seçimini daim ortaya qoyduğu bəllidir. Amma Qara dənizdən çıxarılsa, Ukraynanı bir dövlət kimi yaxşı bir gələcək gözləmir və öz saatını gözləyənlər bu ölkənin məhvinə girişəcəklər.
Rusiyanın son hərbi manevrlərindən aydın görünür ki, o, öz işğalçı güclərini üzücü bir müharibə üçün komplektləşdirir. Çünki bu işğalı dünyaya həzm etdirmək üçün ən azı 50 il vaxt lazımdır.
Bunu biz 1 milyon azərbaycanlı köçkünü, 35-40 minlik qoca-qaltaq erməninin ayağına verən, dağıdılmış şəhər və kəndləri görməzdən gələn ədalətsiz dünyanın əməllərini yaxşı gördük. Bunu haqq savaşı apardığımız günlərdə də gördük. Bu gün də görməkdəyik…
Bayraktar PUA-larını «qatil» adlandıran Almaniyanın bu gün onu tərifləməsində siyasi əxlaqsızlıq deyilir. Eləcə də ABŞ, Hollandiya, Kanada, Fransa kimi ölkələr də eyni siyasi əxlaqsızlığı paylaşmaqdadır. Avropa Parlamentinin Qarabağda mədəni irsin məhv ilə bağlı qətnamə qəbul etməsi nəticəsində Azərbaycana qarşı növbəti ikili standartın təzahürünü gördük. 44 günlük Vətən müharibəsində Azərbaycanın işğalçı Ermənistan ordusuna qarşı “Bayraktar TB2” pilotsuz uçuş aparatlarından (PUA) istifadə etməsi ilə əlaqədar bir sıra Qərb dövlətləri və Kanada Türkiyəyə embarqo tətbiq etmişdi. Kanadanın “Telemus Sistemleri Inc.” şirkəti Türkiyə istehsalı olan PUA-ları müşahidə kameraları və digər elektron avadanlıqlarla təchiz edib, əsas müştəriləri isə Türk Havaçılıq və Kosmik Sənaye AŞ (TUŞAŞ) olub. 27 sentyabr 2020-ci ildə başlayan və 44 gün davam edən Vətən müharibəsində Azərbaycanı dəstəklədiyinə görə Kanada hökuməti həmin ilin oktyabr ayında Türkiyəyə silah embarqosu tətbiq edərək ixracat icazələrini ləğv etmişdi. Ölkəmizin əraziləri 30 il ərzində işğal altında olarkən nəinki tarixi abidələr, həm də bütövlükdə həyat – ekologiya, maddi mədəniyyət nümunələri, xalqımızın əsrlərdir formalaşdırdığı bütün dəyərlər məhv edildiyini görməzdən gələn bu vicdansız və kor toplum, yaxşı bilir ki, tərəf tutduqları erməninin bu ərazidə heç 250 illik məzarı belə yoxdur. Avropa Parlamentinin Qarabağda olmayan erməni mədəni irsinin məhv ilə bağlı qətnamə qəbul etməsi nəticəsində Azərbaycana qarşı növbəti ikili standartın təzahürünü gördük. Ölkəmizin əraziləri 30 il ərzində işğal altında olarkən nəinki tarixi abidələr, həm də bütövlükdə həyat – ekologiya, maddi mədəniyyət nümunələri, xalqımızın əsrlərdir formalaşdırdığı bütün dəyərlər məhv edilməsini görmək üçün siyasətçi deyil, sadəcə vicdanlı insan olmaq lazımdır.
ABŞ Qarabağda Rusiyanın yaratdığı, eynən bu cür təcavüzdə iştirak edərək, işğal etdiyi və bu gün də himayə etdiyi separatçı-terrorçulara 2 milyon dollar yardım ayırır. Bəs niyə Abxaziya, Osetiya, Luqansk, Donetsk separatçılarına bu cür yardımlar ayırmır? Problemin yaradılmasının hamısında Rusiya təcavüzü əsas rol oynadığı ortadadır.
Biz, qardaş Türkiyə ilə öz mənafelərimiz üstündən bu problemə yanaşmalıyıq. Çünki bu savaşda tərəflərdə dayananların hər biri bəşəriyyətin düşmənləridir. Bu artıq bir özgə mövzudur…