O. BULANOVA
(Əvvəli: https://fedai.az/?p=66738)
Xalkedon Şurasından sonra ermənilərin mərkəzi kilsədən ayrılması və milli kilsə ətrafında birləşməsi məsələsinə bir daha qayıtmaq yerinə düşərdi. Ermənistanın xristianlığı qəbul etməsi, əlbəttə ki, ucuz mübahisədir. Erməni kilsəsi qədimdir və əgər o, millətçi ekspansionist siyasətə riayət etməsəydi, terrora sitayiş etməsəydi, bu gün başqa məzmun kəsb edərdi.
“Yubiley”in tarixi ilə bağlı mən Qafqaz Albaniyasını xatırlatmaq istərdim. Tarixçi və coğrafiyaşünas Strabon albanlar (qafqazlılar) haqqında son dərəcə müsbət fikirlər söyləmişdir. Onun davamçıları öz kitablarında yazırlar ki, albanlar (“Şirvan türk-tatar xalqları”) günəşə və aya sitayiş edirlər (bu gün türklərin bayraqlarında ay əks olunub), “albanlar böyüklərə qarşı nəzakətli idilər, lakin ölülərə qulluq etməyi haqsızlıq hesab edirdilər”, “Albanlar çox cəsur və döyüşkən xalqdırlar… Çoxları maldarlıqla məşğuldur və müharibə istəmirlər… Ölkənin sakinləri xristiandır və gürcülər kimi yunanca ibadət edirlər. ”
Bu sonuncu qeyd xüsusilə maraqlıdır, çünki o, hətta 17-ci əsrdə alban xristianları erməni monofizitlərinə qarşı çıxdığına işarə edir. Bu, xristianlığın Albaniyada və qonşu Ermənistanda eyni vaxtda yayılmasına dair əsl həqiqəti dəyişmir. Xalkedon Şurası ilə Monofizitizm arasındakı sürtünmə o dövrdə mübahisə mövzusu deyildi.
Eyni zamanda qeyd etmək lazımdır ki, ermənilər öz tarixlərini yalnız VI əsrdən yazmağa başlayıblar. Bu zaman onların təhdidinə fars mazdokilərinin, daha sonra Bizans və ərəblərin vətənpərvər və qanuni reaksiyası gücləndi. Bir xalq öz mənafeyini müdafiə edirsə, bu, təqdirəlayiqdir, ancaq bir şərtlə ki, başqalarına, xüsusən də qonşu xalqa zülm etməsin. Ermənilər alban kilsəsini ləğv etməyə çalışırdılar. Azərbaycan alimləri İrəvanın bu işlə bağlı mühüm sənədləri gizlətdiyini bəyan ediblər.
Bu məsələdə Rusiya siyasəti də mühüm rol oynayır. Bir vaxtlar Qafqaz uğrunda gedən qanlı işğal müharibəsi və ermənilərin Fars bölgəsindən Qafqaza kütləvi köçü yerli Qafqaz əhalisinin köçürülməsinə səbəb oldu. Ruslara şiə farsları ilə sünni Osmanlı imperiyası arasında “xristian tamponu” yaratmağa ehtiyac vardı. Bu siyasət nəticəsində Alban Patriarxlığı ləğv edilərək Eçmiədzinə tabe edildi.
Həmin dövrdə bir çox qiymətli alban sənədləri silinmə və məhv edilmənin qurbanı oldu. Qalan sənədlər, artıq qeyd edildiyi kimi, İrəvanda gizlədilib. Hazırda ermənilərin davamlı siyasi ekspansiyası ilə üzləşən Azərbaycan bütün səylərini alban kilsəsinin tarixinin öyrənilməsinə yönəldib və bu faciənin səbəblərini aydınlaşdırmaq üçün aparılan araşdırmaları vacib hesab edir.
İki tarixin — 301-ci ildə qondarma erməni xristian dövlətinin yaradılması və 1701-ci ildə Mxitar Sebastatsi (Sevastyan) tərəfindən onun ordeninin yaradılmasının üst-üstə düşməsi simvolik xarakter daşıyır. Papa Eçmiədzinə səfər etməyə hazırlaşarkən qeyd etmək lazımdır ki, bu şəhər təkcə dini inancın deyil, həm də erməni şovinizminin qalasıdır. Mexitaristlərin yubileyi unudulur və bunun səbəbi ermənilərin özlərinin dediyi kimi, daha yüksək işə xidmət etmək istəməsidir.
Təbii ki, Roma Katolik Kilsəsi Mxitar Sebastatsi haqqında kifayət qədər məlumata malikdir və həmçinin bilir ki, 301-ci il erməni kilsəsinin yarandığı il deyil. Lakin Vatikanın müasir siyasətinin indi başqa maraqları var. Millətçi erməni tarixçiləri Mxitarı «Tanrının qulu» kimi hörmətlə xatırlayırlar. “Yeni erməni dili”nin yaranmasına səbəb Mxitar Sebastatsi olmuşdur. Mxitardan əvvəl erməni dili müxtəlif əsrlərdə fars, türk, rus və başqa dillərin təsiri altında müasir anlaşılmaz formaya çevrilmişdir. Osmanlı dilinin də islahatlara ehtiyacı olsa da, erməni dili heç vaxt Osmanlı dili səviyyəsinə çata bilmədi. Mxitar Sebastatsi Venesiya və Vyana mexitarçılarının səyləri sayəsində bu gün qlobal miqyasda etibarlı “yeni erməni dili” meydana çıxdı.
Kristofer Uolkerin özü Mxitar Sebastatsinin xidmətlərini xatırlaya bilmir. O yazır: “Mxitar çap orqanlarından istifadə edərək uzaq Qərb və səpələnmiş şərq xalqı probleminə münasibət formalaşdırdı və bununla da Avropa ilə Ermənistan arasında müəyyən körpü rolunu oynadı. Onun qanuni fəaliyyətinin nəticəsi ermənilərin özünüdərk yolu tutması oldu”. Görürük ki, o, bütün bunlardan danışarkən müəllimi Luis Nalbandyana istinad edir. Həm müəlliflər, həm də Roma “erməni şüurunun” atası Mxitar Sebastatsinin milli erməni kilsəsinin ən məşhur qurbanı olmasından və erməni katoliklərinin minlərlə insan tərəfindən necə sürgün edildiyi və ya necə məhv edildiyindən xəbərsiz kimi davranırlar.
Bu yaxınlarda nəşr olunan əsərlərdən birində oxuyuruq: “Ona edilən təzyiqlər altında 1703-cü ildə İstanbuldan qaçaraq, Venesiya Respublikasının nəzarəti altında olan Peloponnes adasında şagirdlərinə qoşulur”. Müəllif bu sözlərlə Osmanlı İmperiyasının paytaxtında Mxitara təzyiqlər edildiyini oxuculara çatdırmaq istəyir. Bu doğru deyil. Mxitarın yalnız qriqoryan həmkarları tərəfindən təzyiqlərə məruz qalması barədə hələ də susurlar. Əslində, erməni rahib və vardapet (müəllim) Mxitar Sebastatsi öz inancının qurbanıdır. Onu təqib edənlər erməni kilsəsinə mənsub idilər.
Mxitarın dövründə erməni kilsəsinin ən yüksək rütbəsi — katolikos rütbəsi üç nəfərdən ibarət idi. Eyni zamanda daha iki patriarx var idi (İstanbulda və Yerusəlimdə). Amma İstanbul patriarxı böyük fanatizmi ilə seçilirdi. Bu fanatizm imandan çox qazanc hərisliyinə əsaslanırdı. İstanbul Erməni Patriarxı, pravoslav yunan həmkarı kimi, “xalqının” Sultana tam bağlılığını nümayiş etdirdi və bunun sayəsində padşah kimi yaşayırdı. Bunun da imanla heç bir əlaqəsi yox idi.
Erməni kilsəsi bu yanlış inkişafın zirvəsinə Mxitar Sebastatsinin dövründə çatmışdı. Erməni katoliklərinin faciəsi Fateh Sultan II Mehmetin dövründə başlayıb. Amma Sultanın bu faciə ilə heç bir əlaqəsi yox idi. Əksinə, Bursanın erməni yepiskopu Yoaximə patriarx rütbəsi verib, onu ortodoksal yunan səviyyəsinə yüksəltdi.
Bundan sonra Romaya düşmən olan patriarxlar (əlbəttə ki, burada söhbət həmişə olduğu kimi böyük qazanclardan gedirdi) katolik ermənilərə sultanın qüdrətini göstərmək, onları Romanın casusları kimi ötürmək imkanı əldə etdilər. Erməni pravoslav patriarxının sözlərini qeyd etmək yerinə düşərdi: “Erməni xalqına mənsub olan, lakin nə kilsəsi, nə monastırı olan, həm də azğınlığa düçar olan şəxslər… patriarxın əmri ilə əsl ermənilər tutularaq cəzalandırılacaqlar”.
Vyanalı iki mexitaristin qeydlərindən birində deyilir: “Katoliklərin düşmənləri olan qriqorian patriarxları Osmanlı İmperiyasının hökmdarları qarşısında öz həmvətənlərini satqın, üsyançı və casus kimi damğalayır və bununla da ermənilərə qarşı təzyiqlərə səbəb olurlar. Erməni katoliklərinin həbsinə və ölümünə səbəb oldular…”
XVIII əsrin əvvəllərində, xüsusilə Patriarx Avetikin dövründə bu təqiblər ən yüksək həddə çatmışdı. 1778-ci ildə erməni katoliklərinin qriqoryan erməniləri tərəfindən təqib edilməsinin yeni mərhələsi başladı. Avstriya Habsburqlarının İstanbuldakı səlahiyyətli nümayəndəsinin Avstriya kansleri Venzel Kaunitzə göndərdiyi hesabatda diqqət çəkilir: “Patriarxların və onların vicdansız müşavirlərinin qəzəbinin həddi-hüdudu yoxdur”.
Avropa dövlətlərinin məsələyə müdaxiləsindən sonra qriqoryan dindaşları tərəfindən erməni katoliklərinə qarşı təqiblər nisbətən azaldı. Burada ən mühüm məqam ondan ibarətdir ki, katolik ermənilər tamamilə Osmanlı imperiyasına sadiq olublar və erməni fanatik terrorçularını dəstəkləyən ifrat qriqorian millətçiləri ilə heç bir əlaqə yaratmayıblar.
1819-cu ildə katolik ermənilərə qarşı qriqoryanlar tərəfindən qızışdırılan yeni terror dalğası, o cümlədən etiraz edənlərin edam edilməsi baş verdi. Erməni patriarxı fürsətdən istifadə edərək katolik ermənilərə qarşı təzyiqləri artırdı. Bu təqiblərin absurdluğu bir detalda aydın olur. Erməni katoliklərini ən qəddar təqib edənlərdən biri Tiflis yepiskopu, digəri isə Eçmiədzin katolikosun Neres V olub.
Avstriya İnternunsiyası müstəqil müşahidəçi kimi 18 yanvar 1828-ci ildə Dövlət kansleri K. Metternixə verdiyi hesabatda bu hadisələr haqqında məlumat verir: «İran tələb edirdi ki, erməni patriarxlığının iqamətgahını zəbt etdiyi üçün erməni knyazlığı yaratmaq barədə danışıqlara başlamalıdır və bu knyazlıq Valaxiya və Moldaviya kimi tamamilə Rusiyaya tabe olmalıdır».
Eçmiədzinin tutulmasından narahat olan Osmanlı hökuməti erməni kilsəsinin başçılarının, varlı tacirlərinin və patriarxın özünün iştirakı ilə mövcud vəziyyəti təhlil etmək üçün iclas keçirdi. Erməni patriarxı bəyan edib ki, o, yalnız onu yeganə patriarx kimi tanıyan erməniləri qoruya bilər, Roma Papası ilə əlaqəsi olan və avropalılarla sistemli əlaqələr saxlayan katolik ermənilər üçün heç nə edə bilməyəcək.
Bundan sonra baş verən hadisələr erməni katolikləri üçün faciəvi xarakter alıb. Avstriyanın İstanbuldakı nümayəndəliyinin baş tərcüməçisi erməni kilsəsinin fəaliyyəti ilə bağlı hesabatını bu sözlərlə yekunlaşdırıb: “Burada söhbət dini təqiblərdən gedirdi”.
Bütün bunlar katolikos V Nerses tərəfindən Osmanlı İmperiyasının şərq torpaqlarının 5000 erməni muzdlusu və rusların köməyi ilə ələ keçirilməsi fonunda həyata keçirilib. Fəth prosesində bölgənin bütün türk əhalisi öz yurd-yuvalarından, torpaqlarından məhrum edilmişdi.
Ən pisi hələ qarşıda idi. Qriqoriyan Patriarx, Katolik ermənilərin, o cümlədən Orta Anadoludan və Ankara ətrafından gəlmiş erməni katoliklərinin paytaxtdan köçürülməsi üçün fərman verilməsini təşkil etdi. Qaydalardan istisnalar yalnız “köhnə səhvləri gələcəkdə təkrarlamamaq” barədə bildiriş verənlərə şamil edilib. 12 min erməni katolik qovuldu. Patriarx, bir neçə nəfər istisna olmaqla, qalanlarının ölümü başqa dinlərdən üstün tutduğunu biləndə qəzəbləndi.
Erməni Katolik Patriarxlığı müstəqil oldu və katolik ermənilər üçün hüquqi bərabərlik yalnız 1830-cu ildə Vyana mexitarist yepiskopunun səyləri ilə təmin edildi. Mərkəzi Katolik Kilsəsi insanları milliyyətlərinə və irqlərinə görə bölmürdü və buna görə də Erməni Katolik Kilsəsi qeyri-ermənilərə açıqdır.
Tarixin sonrakı hadisələri göstərdi ki, erməni katoliklərinin dini cəmiyyətinin Osmanlı İmperiyası və Vatikan tərəfindən rəsmi tanınması ədalətli idi. Katolik ermənilər heç vaxt qriqoryan, daşnak və s. sıralarında olan terrorçuların millətçi fəaliyyətində iştirak etməyiblər. Bu terrorçular sonda ortodoks ermənilərin kilsəsinə yol tapıblar.
Tarixinə və coğrafi mövqeyinə baxmayaraq, erməni kilsəsi heç vaxt özünü Şərq kilsəsi hesab etməyib. Lakin səlib yürüşləri zamanı Kilikiyadakı Roma kilsəsi ilə toqquşdu. O, dini əqidəsinə görə deyil, yunanlara nifrətinə görə səlib yürüşlərinə qatılmaq, həm də hər vasitə ilə Qərblə əlaqələr yaratmaq fürsəti axtarırdı.
1999-cu ilin dekabrında Avstriya Elmlər Akademiyası görkəmli və tanınmış alimlərin iştirakı ilə Qafqaz Albaniyasının xristianlaşdırılmasına dair simpozium keçirmişdir. Bu simpoziumda səslənən bəzi arqumentlərə diqqət çəkildi — əksər hallarda qəsdən. Beləliklə, Venesiyadan olan bir tarixçi deyir: “Ermənilərin kilsə təzahürünün tamamilə yeni variantını “etnik kilsə” adlandırmaq yerinə düşərdi. (Bundan sonra “etnik kilsə” ilə etnik təmizləmə arasında yalnız bir addım qala bilər).
Bu tarixçi İsanın “get və bütün xalqları xristianlığa dəvət et və onları müqəddəs su ilə yu” çağırışına “etnik qrupun realizmi” kimi baxır. Onun gəldiyi nəticə: “Erməni nümunəsi bizə “etnik tanrı” yaratmaq üçün müstəsna imkan verir.
Bu gün Eçmiədzin və İrəvan Azərbaycan ərazisinin böyük bir hissəsinin zəbt edilməsinə, bir milyona yaxın insanın öz torpaqlarından qovulmasına haqq qazandırmaq üçün hər şeyi edir.
Mənbə: ru.echo.az
Tərcümə: Elnur Səlim