- Yazar: Necdet Bayraktaroğlu
Xalqların tarixi keçmişi, mədəniyyətləri həm iqtisadi zənginliyi, həm də sosial yönləri ilə əhəmiyyət kəsb edir. Türk tarixində bu sərvətlər və dəyərlər arasında əxlaq çox önəmlidir və mühüm yer tutur. Mədəniyyətimizin və sivilizasiyamızın mahiyyətini təşkil edən əxilik xalqımızın Orta Asiyada irəli sürdüyü bir mədəniyyətdir. Müsəlman türk üçün həm dünya, həm də axirət üçün Orta Asiya və Anadoluda qurduğu bir sivilizasiya əsəridir. Əxilik “imanı elmlə qidalandırmaq və onu əməllə formalaşdırmaqdır”. Dini-peşəkar xarakter daşıyan mədəni, sosial və iqtisadi formasiya olub, həm dünyəvi, həm də axirət ölçüləri olan, mənəvi və maddi sütunu olan bir sistemdir. Əxiliyin mənəvi ölçüsündə Peyğəmbər əxlaqı və öz rahatlığını və rahatlığını başqaları üçün fəda etmək anlayışı var. “Allah yolunda infaq et, öz əlinlə özünü təhlükəyə atma, işini yaxşı gör, şübhəsiz ki, Allah yaxşılıq edənləri sevir” ilahi hökmü və “İnsanların ən yaxşısı insanlara faydalı olanlardır”. Digər tərəfdən, Əxlaqın maddi ölçüsündə əxlaqi qaydalara uyğun işləmək, istehsal etmək, qazanmaq var. Bu, həm də siyasi, hərbi və mədəni aspektləri olan, sosial və iqtisadi fəaliyyət göstərən, insanlar arasında həmrəylik və birlik yaratmağa çalışan insanlar arasında sevgi, hörmət və əməkdaşlığın əsasını təşkil edən bir sərəncamdır.
Əxi camaatı həm iş yeri, həm məktəb, həm ailə ocağı, həm də dolanışıq mənbəyidir. Əxilik minilliklər boyu davam edən türk mədəni sivilizasiyası ilə türklərin qəbul etdiyi İslam dini və mədəniyyətinin qaynaşmasından doğan bir mədəniyyət sistemidir. Türklər İslam dininə daxil olarkən bu dinin bir çox prinsiplərinə, dəyərlərinə və qurumlarına can atmış, bu dinlə yanaşı, türk-islam ruhuna və həyatına öz mədəni dəyərlərini də qatmışlar.
Türklər İslam dini ilə şərəfləndikdən sonra Türküstandan Anadoluya qədər coğrafiyada tacir və sənətkarlar arasında bir bağın və qardaşlığın ancaq bir təşkilatla həmrəylik və birlik içində olacağına inanmış, axtarmış, tapdıqları əxi nizamı tətbiq etmişlər.
Əxi sözü türkcə “akı” sözündən olub, “əli açıq, səxavətli, igid” mənasını verir. Əxi sözü ərəbcə “qardaşım” deməkdir.
Əxiliyin ilk bünövrəsini fütüvvetnamələr təşkil edir. İslam ölkələrində çox-çox əvvəllər mövcud olan fütuvvət ilə yaxından maraqlanan türklər onu XI əsrdə özünəməxsus şəkildə inkişaf etdirmişlər. Fütuvvət məfhumu fədakarlıq, yaxşılıq, köməklik, xeyriyyəçilik, tolerantlıq və nəfsi idarə etmək kimi fəzilətləri ifadə edir. “Fütüvvət”, “feta” sözünün kökü nəfsinə qalib gələn insandır. Fütuvvəyə sahib olmaq üçün doqquz addım var. Yetkin və kamil insan olmaq üçün bu addımları keçmək lazım idi. Bunlar sözə əməl etmək, doğruluq, güvən, səxavət, təvazökarlıq, bağışlamaq, təqva, başqalarının eybini görməmək, yetkin insan olmaqdır. Bu fütuvvətnamələrdəki hökmlər bir çox məzhəblər və dini cəmiyyətlər, eləcə də əxilər tərəfindən qəbul edilmişdir.
Əxilik, Səlcuqlu və Osmanlı türklərinin irəli sürdükləri Əxi Əvranın başçılığı ilə Kırşehirdə yayılan ictimai, mədəni, iqtisadi və siyasi yönləri olan milli, mədəniyyət, iman, əxlaq, şücaət və cihad hərəkatıdır.
Əxi təşkilatının qurucusu Əxi Əvrandır. 1171-ci ildə Azərbaycanın Xoy şəhərində anadan olub, əsl adı Nəsirəddin Mahmut Xoydur. Məşhur alim Fəhruddin Razidən elm, Şehabüddin Sühreverdidən isə mistik elm dərsləri alıb. Sonra Abbasi xəlifəsi Nasir Lidinillahın dəvəti ilə fütuvvə təşkilatına qoşuldu. İslam elmləri, fəlsəfə, iqtisadiyyat, biznesin idarə edilməsi, tibb, kimya, siyasət və sosiologiya sahəsində biliyə malik idi. XIII əsrin əvvəllərində Səlcuq Sultanı I Qiyasəddin Keyxosrov dövründə Muhiddin Ərəbi və müəllimi Evhadəddin Kırmani ilə birlikdə Anadoluya gəldi. O, müəlliminin qızı Fatma Bacı ilə ailə qurub. 1205-ci ildə Kayseriyə gələn Əxi Əvran dabbaqlıqla (dəri emalatxanası-dabbaqxana) məşğul olmağa başlayır. İşləri bir dam altında təşkil etdi. Fütuvvetnamələrdən istifadə edərək təşkilatın nizamnaməsini yazmışdır. Qaydalar tacir və sənətkarlar arasında həyata keçirilməyə başlandı. Əxi icması İslam əxlaqı və türk adət-ənənələri əsasında yaradılmışdır. Dürüstlük əvvəllər də mövcud idi. Halbuki Anadoluda əxi təşkilatının əsaslarını inkişaf etdirən və bütün ölkədə təşkilini təmin edən şəxs Əxi Əvran olmuşdur.
Əxi təşkilatı Anadoluda türklüyə böyük xidmətlər göstərməyə başladı. Zamanla bütün ölkəyə yayıldı. Şərqi Türk vilayətlərində köçəri olaraq yaşayan, dolanışığını əkinçilik və heyvandarlıqla təmin edən bir çox türkmən, Malazgirt qələbəsi ilə Anadoluya açılan qapıdan Anadoluya köç etdi. Digər tərəfdən, onlar monqolların təqibindən qaçırdılar. Əxilər onları əkinçilik həyatına daxil etməyə, şəhər və qəsəbə həyatına tacir, fəhlə və sənətkar kimi öyrətməyə başladılar. Əxilər bu xidmətlərlə yanaşı, döyüşlərdə və lazım gəldikdə ölkənin müdafiəsində də iştirak edirdilər. Onlar xalqı güclü və gələcək təhlükələrə qarşı təşkilatlandırdılar. Onlar əxilərə silahdan istifadə etmək, at sürmək, ox, qılınc və qalxandan istifadə etmək kimi hərbi təlimlər verirdilər. Axiyan-ı Rum (Anadolu Əxiləri), Qaziyan-ı Rum (Anadolu Qaziləri), Baciyan-ı Rum (Anadolu Qadınları), Abdalan-ı Rum (Anadolu Zahidləri) kimi birliklər yaratdılar. Əxi Əvranın həyat yoldaşı Fatma Ana tərəfindən qurulan Baciyan-ı Rum təşkilatı dünyada ilk qadın təşkilatıdır. Anadolu qadınlarına bu birlik himayədarlıq edirdilər.
Əxilərin nizamnaməsinə görə, əxinin üç şeyi açıq olmalıdır.
1-Əli açıqdır 2-Qapısı açıqdır 3-Süfrəsi açıqdır
Üç şeyi isə qapalı olmalıdır.
1. Gözü 2- Dili 3- Belini bağlı olmalıdır.
Əxilikdə gənclərə yaş və təhsil müddətinə uyğun olaraq əxlaq, üsul və sənət haqqında məlumat verilirdi. Şagirdlik və şagirliyin 124 üsul və prinsipləri öyrədilirdi. Yuxarı səviyyələrə gəldikdə isə 740 proseduru bilmək lazımdır. Bu qaydalar tədricən öyrədilirdi. Ciddi imtahandan keçən və ustalığını sübut edən bir kalfaya mərasimlə ustalıq şərəfi verilirdi. Mərasimdə Əxi baba ustadın qulağına bu sözləri deyərdi:
“Harama baxma, haram yemə, haram içmə, doğru sözlü, səbirli, dözümlü ol, yalan danışma, böyüklər qarşısında öncə danışma, heç kəsi aldatma, qənaətkar ol, dünya malına tamah salma, yanlış ölçü götürmə, tərəziyə əskik qoyma, güclü və üstün olduğun zaman bağışla, ehtiyac duyduğun zaman da başqalarına verə biləcək qədər mülayim və səxavətli olmağı bil.” Daha sonra ustanın belindəki kalfalıq bağı çıxarılır və ustanın belinə bağlanırdı. Usta olan bu adam yeni iş aça yeri bilərdi.
Əxilik nizamnaməsində əxiliyə namizədlərə öyrədilən bəzi qaydalar belə idi:
1-Yaxşı xasiyyətli və xoş xasiyyətli olmaq.
2-İşdə və həyatda doğru və etibarlı olmaq.
3-Vədinə və sözünə sadiq olmaq.
4-Xidmətdə ayrı-seçkilik etməmək.
5-Yaxşı işin qarşılığında heç nə gözləməmək.
6-Gülümsər və yumşaq danışan olmaq.
7-Xətaları üzə vurmadan səhvləri aradan qaldırmaq.
8- Pislik edənə yaxşılıq etmək.
9-Təvazökar olmaq.10-Heç kəsi danlamamaq.
11-Ana və babaya hörmət etmək.
12-Qeybəti tərk etmək.
13-Qonşuya yaxşılıq etmək.
14-Başqasının malına xəyanət etməmək.
15-Səbrli olmaq.
16-Səxavət
17-Həmişə haqqa tərəfdar olmaq.
18-Qəzəbini cilovlamaq.
19-Sirr saxlamaq.
20-Halaldan qazanmaq.
21-Kasıbı sevmək, yoxsul insanlara kömək etmək.
22-Həya sahibi olmaq.
23-Nəfsinə hakim olmaq.
Bu qaydalardan başqa bir çox qaydalar yemək yeyərkən iyirmi, paltar geyinərkən beş, bazar-bazarda gəzərkən, alış-veriş edərkən dörd, ziyarətə gedəndə üç, xəstə ziyarətində beş, tualet və hamama girərkən səkkiz, yatarkən dörd qayda müəyyən edilmişdir.
Onlar Əxilik qaydalarına uyğun olaraq cəzalandırılırdılar. Əxini əxilikdən çıxaran səbəblər bunlardır:
1-İçki içmək, 2-Zina edənlər, 3-Münafiqlik, qeybət və böhtançılıq, 4-Qürurlu, təkəbbürlülük, 5-Hörmətsizlik, 6-Paxıllıq edən, 7-Kin bəsləyən, 8-Sözünün üstündə durmayan, 9- Yalan, 10 -Əmanətə xəyanət edən, 11-Dostunun eybini üzünə vuran, adamın eyibini örtməyən, 12-Xəsislik.
Əxilər qızlarına belə nəsihət etdilər:
1-İşinə (ailənizin və evinizin işinə laqeyd olmayın) 2-aşına (yaxşı bişirin, qənaətcil olun) 3-eşinə qayğı göstər (həyat yoldaşınıza sahib çıxın).
Fatma Ana tərəfindən qurulan Bacıyani Rum qadın təşkilatı qadınlara İslam dinini öyrədir, yetim gənc qızları qoruyur, onları evləndirir, işlərinə, həyat yoldaşına sahib ola bilmələri üçün ictimai quruluş kimi kömək edirdi. Məqsəd odur ki, o, evinə yaxşı baxsın, təmizlik etsin, yemək bişirsin, həyat yoldaşı ilə yaxşı davransın.
Anadolu kəndlərində əxiliyin uzantıları kəndlərdə olan qonaq otaqlarıdır. Ətrafdakı kasıb və yetimlər qorunurdu, epidemiyalar, aclıqlar, yanğınlar kimi çətin anlarda ehtiyaclar kollektiv yardımla ödənilirdi.
Qarşılıqlı yardım üçün əxilərin «ortalıq sandığı» adlı xeyriyyə fondu var idi. Pul, çörək, paltar, kömür kimi ehtiyacları kasıb tacirlərə, təqaüdçülərə, möhtaclar, şikəstlər, xəstələr, yoxsullar və kasıblar, yetim və çarəsizlər, yolçulara yardımlar edirdilər. Yeni mağazalar açmaq istəyənlərə, sənətini, ticarətini inkişaf etdirmək istəyənlərə bu sandıqdan borc pul verilirdi.
“Ey Əxi (qardaşım)! Alış-veriş elmini bilməyənlər haramdann xilas ola bilməzlər. Haram yeyən şəxs ibadətinin savabını tapmaz. Onların səyləri həmişə boşa çıxır. Nəhayət, böyük əzaba düçar olur və peşman olur” deyən Əxi Əvran və Əxilik təşkilatı əxlaq, ağıl, elm və təhsil olmaqla dörd əsas prinsip üzərində qurulub. O, öz dabbaq peşəsindən başqa otuz iki növ peşənin inkişafına öncülük etdi. Əxilər emalatxanada, dəzgahda sənət öyrətmə, əxi təşkilatlarında həm də mədəniyyət və əxlaq dərsləri alırdılar. İnsanlıq, dürüstlük, təmizlik, milli oyunlar, ədəbiyyat, tarix, musiqi, Quran oxumaq, mistika dərsləri də verilib. Xüsusilə milli adət və ənənələr, ictimai həyatın intizamları izah edilib. Bundan başqa, bu təşkilatlarda professorlar, hakimlər, natiqlər, vaizlər, alimlər və din xadimləri də çalışırdılar. Hər bir sənətkar və peşəkar qrup bedesten, arasta və ya uzun bazar adlanan yan-yana dükanlarda öz sənət və peşələrini həyata keçirirdilər. Əxi sistemində bir məhsul istehsaldan istehlakçıya qədər istehsalın hər mərhələsində bütün işçilərin məsuliyyəti altında olurdu. Çıraqlar (Şagirdlər), kalfalar (səyyahlar) və ustalar malların keyfiyyətinə görə kollektiv şəkildə məsuliyyət daşıyırdılar. Avtonəzarət sistemi tərəfindən malların keyfiyyətinə daim nəzarət edilirdi.
Əxilər son dərəcə dürüst və prinsipial bir əsnaf anlayışı ilə müştəri xeyriyyəçimiz düşüncəsi ilə çalışırdılar. Çalışmaq və istehsal etmək, alnının təri ilə qazanmaq əxilikdə əxlaqi qaydadır. Bu prinsiplər İslam dininin əsas dəyərlərindən götürülmüşdür.
Qurani-Kərimin Bəqərə surəsinin 282-ci ayəsində “…Hər kəs Allahdan qorxsun və heç bir şeyi haqqdan əskiltməsin…”, “Müttəfifin”in 1-ci ayəsində “Ölçməkdə hiyləgərlik edənlər və tərəzi», 3-cü ayədə «Ölçdükləri və ya çəkdikləri zaman azalarlar», Şuara 181 «Tərəzi azalar». Ölçüyə layiq olanlardan olma», 182-ci ayədə «Və doğru ilə çəkin». tərəzi”, İsra 35-də “Ölçdüyünüz zaman düzgün tərəzi ilə çəkin, bu həm xeyirli, həm də nəticəsi baxımından daha xeyirlidir”, Hud 85. “Ey qövmüm tərəzi” ayəsi və tərəziləri tam bərabər tutmayın, insanların malına qarşı kobud davranmaq.”, 86-da “Allahın halaldan buraxdığı qar sizin üçün daha xeyirlidir” Nəcm 39-da, “Həqiqətən, heç kim öz işinə yaramır”, 40 həmçinin “Və təbii ki, onun işi sabah görünəcək” İsra .19. “Kim axirətini arzulayıb iman gətirsə və onun üçün lazım olan işləri görsə, əməli şükürə layiqdir” ayəsində, “Nur” surəsinin 37-ci ayəsində isə “Neçə-neçə kişilər Allahı zikr etməkdən, namaz qılmaqdan və namaz qılmaqdan, zəkat verməkdən çəkinməzlər…” müddəalarına əsaslanan İslam dini işi müqəddəs, əməyi isə bərəkətli hesab edir. Peyğəmbərimiz işləyən əli haqqında “İşdə Allahın və Rəsulunun sevdiyi əldir, bu əldir” və “Axşamını işindən yorğun keçirən, özünü bağışlayandır”, “Allah sevər” buyurmuşdur. ustanın nökəri”, “Hiylə, Huda və onu irtikab edənlər cəhənnəmdədir”.
Hz. Əli əfəndimiz buyurdu: “Çalışın ki, cəsarətlə çörək qazanın. Ruhunu alçaqlıqdan qoru ki, kasıb olsan da şərəfli qala biləsən”, “Hər kəsin dəyəri onun gördüyü yaxşı işlə ölçülür”,
Hacı Bayram Vəli “İşləmədən yaşayanlar bizdən deyil”, “Ən böyük kəramət işləməkdir”
Mövlanə həzrətləri, “Həyatda uğur qazanmaq üçün üç şey lazımdır. “Diqqət, nizam-intizam, əmək”, “İnsan ancaq çalışmaqla qazanar” deyirdilər.
İstehsal olunan əşyaların üzərində istehsalçının işarəsi olurdu. Bu marka istehsalçının patent emblemi idi. İstehsal zamanı ciddi bir özünə nəzarət sistemi quruldu. İstehsalın hər bir mərhələsi ustanın və kalfanın nəzarətində idi. İş yerində işləyən hər kəs məhsulun keyfiyyətinə və davamlılığına cavabdeh idi. Dələduzluq yolu ilə məhsul istehsal edənlərə cərimələr kəsilib, yaxşılaşmasa, peşədən uzaqlaşdırılardı. Satdığı südə su qatan südçünü quyuya atırdılar, sınmış tərəzidən istifadə edənləri bazara çıxarıb dərs verirdilər, turş bəkməz satan bəkməz satıcısının başına tökürdülər. Türklər arasında səkkiz əsrdən bəri işlədilən “ayaqqabını dama atmaq” ifadəsi əxilərdən miras qalmış bir əməl formasıdır. Əxi piri Əxi Əvran çəkməçi tacirlərinin olduğu bazarda gəzərkən, çəkməçilərin tikdiyi ayaqqabıları yoxlayır, saxta olanları kəsib damın üstünə atar, dükanı bağlarmış, çəkməçinin belliyi qapının qıfılına bağlanardı. Qısa müddətdə esnaflar arasında yayılan bu hadisə, «filan ustanın ayaqqabısının dama atılması» kimi adlanıb. Saxta mal satışlarına heç vaxt icazə verilmirdi.
Haqqdan səbir istəyən, bizə gələnin bizdən olduğunu, ağıl və əxlaqla çalışan, bizdən keçənin bizdən olduğunu deyən Əxi Əvran Səlcuq Sultanı II. İzzəddin Keykavusa təqdim etdiyi “Letaif-i Hikmət” adlı siyasi əsərində sultanlara və hökmdarlara belə tövsiyələr edirdi:
“Allah insanı mədəni təbiətli yaratmışdır. Bunun izahı belədir: Allah insanları yemək, içmək, geyinmək, evlənmək, ev sahibi olmaq kimi bir çox şeyə möhtac yaratmışdır. Heç kim bu ehtiyacları təkbaşına ödəyə bilməz. Buna görə də, dəmirçilik, dülgərlik, dəriçilik kimi müxtəlif peşələri yerinə yetirmək üçün çoxlu insan tələb olunur və bu peşələrin tələb etdiyi alət və avadanlıqların istehsalı üçün çoxlu işçi qüvvəsi lazımdır. Bu səbəbdən də cəmiyyətin ehtiyac duyduğu məhsulların istehsalı üçün zəruri olan bütün sənət sahələrinin yaşatılması zəruridir. Təkcə bu deyil, insanların sonradan yaranacaq ehtiyaclarını ödəmək üçün yeni sənət sahələri yaratmaq lazımdır…”
Orta Asiya, Səlcuqlu və Osmanlı dövrlərinə qədər 700 ildən çox istiqamət verən Əxi təşkilatı Sultan III Əhmədin hakimiyyətinə (1703-1730) qədər davam etdi. 1727-ci ildə Gedik adlı əmr icra edilməyə başlandı. Gedik inhisarçılıq, güzəşt deməkdir və başqalarına təsir etməmək şərti ilə sahiblərinin fəaliyyət göstərəcəyi dövlətin verdiyi ruxsatda yazılmış hüquqlardan istifadə etməkdir. Gedikin qurulması Sultan I Əbdülməcidin (1839-1861) 1856-cı ildə verdiyi İslahat Fərmanı ilə başa çatdı. Respublikamızın yaranması ilə esnaf təşkilatlarımız hüquqi tənzimləmələrlə işləməyə başladılar.
Əsrlər boyu davam edən, sənətlə dürüstlük, sevgi, dostluq, əməkdaşlıq, dözümlülük, bilik və həmrəyliyin vəhdətinə çevrilmiş, zəhmətkeşin, xalqın nümayəndəsinə çevrilmiş əxilik türk cəmiyyətinə insani və əxlaqi nizam vermiş, fəhlə, istehsalçı, halal qazanc, dürüst ticarət və ədalət anlayışı gətirmişdir… Fikirlərində “qonşusu ac ikən tox yata bilməz” fikri üstünlük təşkil edirdi. Eləcə də bu gün gedəcəkləri yol kimi Türk tacir və sənətkarlarına da eyni xüsusiyyətlər göstərilməlidir. İnsana dəyər verən, kasıbın qayğısına qalan, kasıba sığınacaq verən, elmi və işi ibadət hesab edən, həmrəyliyə təşviq edən və ədaləti hədəfləyən, sevgi, bilik, ağıl, əxlaq, əməkdaşlıq və həmrəylik üzərində qurulan təməl prinsiplərin olması təmin edilməlidir. .
Kırşehirdə Əxi Əvran adını daşıyan məsciddə vəsiyyətnaməsində:
“Mən bir fond yaratdım. Bu vəqf əxilik fondudur. Bu fondun əmlakını sizə həvalə edirəm. Bu fondda xoca və idarəçi təyin edən qəyyumlar şurası olacaq. Bu xoca orda namaz qılacaq, mağaza sahiblərinin problemləri ilə müdirlər məşğul olacaq. Vəqfin gəlir və xərcləri ilə məşğul olacaq. Kim bu vəqfin işini kiçik hesab edib bu vəqfə zərər vurarsa, Allahın mələklərinə və bütün insanların lənəti onlara olsun.”
Təəssüflər olsun ki, vəqf 1930-cu ildə ləğv edildi və əmlakı talan edildi. Bu, bizim ata-baba irsimizə olan hörmət və marağımızdır. Əxi Əvran çox mühüm əsərlər yazıb insanlara nəsihət və məlumatlar qoyub. Onun əsərlərindən bəziləri bunlardır:
Metali’ul-İman, Menahici Seyfi, Yezdan Şinaht, Murşidul Kifaye, Ağazu Encam, Tebsiratu’l-Mübdi ve teskiretü’l-Müntehi, Risalei Arş, Cihat-Name, Mehdi faqr u Zemm-i Dünya, Tercüme-i Elvah- Mən İmadi, Mükatabat.
Mənbəsini Yəsəvidən götürən, bu torpaqları Orta Asiyadan Anadoluya vətən edən, iqtisadi həyata zənginlik qatan, ictimai həyata zənginlik qatan, Türk-İslam sivilizasiyasını zirvəyə çatdıran, Türk adət-ənənə hüququnu və İslam hüququnu iş həyatına gətirən hökmlər Əxi Əvranın vəsiyyəti yerinə yetirilməli və türk cəmiyyətinə yenidən inteqrasiya edilməlidir. İslam inancı ilə türk mədəniyyətini birləşdirən Səlcuqlu və Osmanlı sivilizasiyasının infrastrukturunu təşkil edən vətən, millət və din ideallarına söykənən əxi nizam sistemi indiki və gələcək nəsillərə ötürülməlidir. Əxilik sistemi yenidən araşdırılmalı, tədqiq edilməli, ölkəmizin xalqına, tacirlərinə, sənətkarlarına, sənayeçilərinə yenidən tanıtılmalıdır.
Albert Eynşteyn deyirdi: “Bir ölkənin gələcəyi o ölkənin insanlarının təhsilindən asılıdır”.
Məşhur politoloq Hantinqton da “Türkiyə öz dəyərlərinə daha çox önəm verərsə, bütün dünya və İslam üçün böyük bir model olacaq” dedi. Bu gün bir çox qərb inkişaf etmiş sənaye ölkələrinin inkişafı əsasında əxi-nəzarət sisteminin qaydaları görülür və tətbiq edilir. İtaliya tacirlərin orta sinəsinin altında bənzər bir tətbiqdən istifadə etdi. Eləcə də Yaponiya və Almaniya öz inkişaflarında əxi istehsal sistemindən öz sistemləri və ənənələri ilə birləşərək bəhrələnmiş və inkişaflarını təmin etmişlər. Mütəxəssisləri deyirlər ki, Almaniya şagirdlik təhsili sistemini əxilik sistemindən alıb.