(Əvvəli: https://fedai.az/?p=55230, https://fedai.az/?p=55312)
İndi Qütb minarəsindəyik. 1192-ci ildə Dehli Türk Sultanlığını quran Türk kölə komandir Qütbəddin Aybəkin 1199-cu ildə tikintisinə başladığı bu minarəni, ölümündən sonra kürəkəni İltutmuş davam etdirmiş və daha sonrakı Türk idarəçilər tərəfindən tamamlanmışdır. Qütb Minarə 80 metr hündürlükdədir və olduqca qalın bir bədənlə göyə elə dırmaşır ki, üzərində izah edilməz bir daş işçiliyinə heyrət etməmək mümkün deyil. Allahın bütün xüsusiyyətləri, bu minarənin Kufi yazısı ilə qüsursuz ustalıqla işlənmişdir ki, onu insan ağılının qəbul etməsi qeyri-mümkündür.
Qütb Minarəsi və məscidi Hindistan tarixindəki ilk camilərdir. Daha əvvəl burada tapılmış bir Hindu məbədinin daşları ilə tikilmişdir. Hindu məbədinin qalıqları hələ də məscidin qarşısında qalır. Qütb minarəyə bənzər minarələrin əsası qoyulsa da, lakin başa çatdırılmadı. Qütb minarəsinin arxa giriş qapısı və məscid kompleksi də memarlıq cəhətdən təsirli bir tərzdə hazırlanmışdır. Xüsusilə, girişin ətrafında olan ayəti — kərimələr qismən tökülüb və bu gün təmirə ehtiyacı var.
Cengiz Çandar, Qütb minarə «Mənim şəhərlərim» kitabında yazır: «Qütb Minarəni görən ateist, ya dindar olur, ya da insanoğlunun imanı, gücü, əməyi, səbatı, bacarığı, ustalığı, dahiliyi və ağla gələ biləcək nə qədər müsbət sifət ola bilsə bunların hamısı qarşısında hörmətin kənarında, huşu ilə əyilməkdən başqa əlindən bir şey gəlməz»-deyir. Çandar ilə tam razıyam və bundan daha yaxşı bir şeyin tikilməsinin mümkünsüzlüyünü düşünürəm.
İndi planımız Abdullah Dəhləvini ziyarət etməkdir. Dəhləvi 1740-cı ildə Dehli şəhərində dünyaya gəldi və soyu Hz. Əliyə dayanır. Dəhləvi məşhur bir elm və mistisizmə sahib bir ailədəndir. İyirmi iki yaşında Can-ı Canan Mahzar Həzrətlərinə intisab edərək təsəvvüf elminə də başlamış və bu təhsili tam on beş il davam etmişdir. Hindu inanc, düşüncə və anlayışının müsəlmanları evlərinə qədər əhatə edincə, Dəhləvi hər tərəfdən gələn tələbələr, mollalar və saliklər ilə tək- tək məşğul olaraq, mədrəsə üsulunu bütün təşkilat və qaydaları ilə Hindistanda ortaya qoymuşdur. Dünyanın bir çox yerlərindən ona mürid olmaq üçün gəldilər. Anadolu Nakşi inancının əsas həlqəsi sayılan Mövlana Xəlid-i Bağdadi Dəhləvinin tələbəsidir.
Türkmən Qapısından keçdikdən sonra dar ara küçələrdən irəliləyərək Dəhləvi həzrətlərinin külliyesine gəlir və ziyarətimizi edirik. Bu bölgədə Müsəlmanlar oturur və bələdiyyə xidmətlərinin olduqca qeyri-kafi olduğunu görürük. Bir həftəlik Hindistan gəzintimizin tək Türkmən adının keçdiyi yer də buradır. İngilislər minlərlə il Türk hakimiyyətinin olduğu Hindistanda Türk adını bir dənə belə qalmayacaq şəkildə yox etmişlər. Hətta Babur türkləri adını «Muğal» adına dəyişdirərək Babur adına belə dözə bilməmişlər. Ancaq Türk əsərləri hər şeyə baxmayaraq sağ qaldı.
Dehlidəki son dayanacağımız, İslam böyüklərindən biri olan Məhəmməd Baki Billah həzrətlərinin məzarıdır. Billah 1563-cü ildə Kabildə doğuldu. İslamın yayılmasının sufi əməllərinə zidd olduğunu görən, İslamın məhvinə yönəlmiş «Yeni Din» yaratmaq istəyən xainlərə qarşı cihadını Dehlidə davam etdirdi və 1606-cı ildə vəfat etdi. Turbəni ziyarət edirik və orada məsciddə axşam namazını qılırıq. Biz namaz mərasimindən sonra mərasimlərdə iştirak edirik və Quran oxumaq öyrənən şagirdlər ilə söhbət edirik.
Dehlidən sonra Varanasiye havayolu ilə getdik. Bu şəhər məşhur Vara və Nasi çaylarının birləşməsinə görə belə adlanır. Vara və Nasi çayları birləşərək Gənc çayını formalaşdırır. Müsəlmanlar üçün, Məkkə və Mədinə necə müqəddəsdirsə və Hinduslar üçün də Varanasi elə müqəddəsdir. Şəhərin müqəddəs olmasının ən vacib səbəbi Gənc çayının burada olmasıdır. Hinduslar Gənci çayının göylərindən Şiva Allahın saçlarından süzülüb gəldiyinə və müqəddəs olduğuna inanırlar. Onlar bu çaya Ana deyirlər. Onlar Gənc çayına ən azı bir dəfə daxil olub yuyunmaqla günahlardan təmizləndiklərini düşünürlər.
Gəncdəki bir qayıqda gəzərkən, öndə bir təpəyə inşa edilmiş məscidi görürük. Bu məscid VI Babil imperatoru Evrengzib tərəfindən tikilmişdir. Məscid bağlandığı üçün içəri girə bilmədik. Əvvəlki hindu- müsəlman qarşıdurmasında, fanatik hindular tərəfindən dağıntıya məruz qalıb. Orada təmir işləri getdiyini söylədilər. İnşallah bu məscidin təmiri və ibadətə açılır. Varanasidə çox sayda türk əsərləri yoxdur.
Varanasi şəhərindəki başqa bir duracağımız Banaras Universitetidir. Hindistandakı ən məşhur Sree Vishnu məbədinin bu universitetdə olduğunu öyrənib ziyarət etdik. Bunu bizdəki YÖK və universitet rektorlarının diqqətinə çatdırıram. Universitet 1918-ci ildə geniş bir sahədə qurulmuşdur. Vişnu məbədində mərasimi seyr edirik. Məbəddəki tanrılara ibadətə və bu heykəllərin qarşısında səcdə edənlərə baxıb biz çox təəssüf və təəccüb içində qaldıq.
Hindistanda bir məbəddə qabartma üsuluyla Hindistanın bir mərmər xəritəsi yerləşdirilən məbədə gedirik. Məbədin tavanındakı xəritə, dağları, ovaları, keçdləri və bütün detalları ilə Hindistanı göstərir. Belə bir xəritəni Genel Müdürlüyümüz, ya da bir bələdiyəmiz Türkiyə coğrafiyasını göstərən belə bir əsəri ölkəmizə qazandırarsa xeyirli bir xidmət olar.
Səfərin son dayanacağı Candigar. Bu yer öz adını 9 dəfə reinkarnasiya edilmiş Can adlı tanrı adından almışdır. Ölkənin şimalında və Himalayalara yaxın olan planlı bir şəhərdir. İngilislərin çox sıx olduğu bir bölgədir. Çünki 1945-ci ildə Britaniya tərəfindən qurulmuşdur. Candigar, Pənjab vilayətinin paytaxtıdır. Təqaüdçü bürokratlar və Pənjab Universiteti burada olduğu üçün şəhər çox təmizdir və yaxşı təmin olunur. Əhalisinin çoxu regionun yüksək məhsuldar torpaqlarında əkinçiliklə məşğul olur.
Candigardan 55 km məsafədə olan Sirigində getdik. Varanasi hindulara necə müqəddəsdirsə, həm müsəlmanlar, həm də Sikhlər üçün Sirhind elə müqəddəsdir. Şəhərdəki Türk sultanlarının mədəniyyət izləri hələ də yerindədir. 1360-cı ildə Firuz Şah Tugluk, şəhəri bölgənin paytaxtı edib burada böyük bir qala inşa etdi. Daha sonra Bağçaları ziyarət etdik. Əkbər Şah tərəfindən salınmış bu bağlar Cihangir və Şah Cihan dövründə genişləndirilmişdir. İçəridə çox böyük bir hovuz olan bir saray, hamam, harəm var.
Sirhinddə Sikhlərin ən müqəddəs Altun Tapınağını ziyarət edirik. Sikhlər Hindistanın çox yaxşı və zəngin bir qrupudur. Bunlar islam və Hinduizm qarışığı olan bir dinə inanırlar. Dini quruculardan biri olan Gurunana da Məkkəni ziyarət edib. 10 guruları (peyğəmbərləri) var. Qızıl məbədə abdəst alıb girərlər. Dəstəmaz aldıqlarında əllərini və ayaqlarını yuyurlar. Məbəddə daima təbliğ vaiz oxuyur. Bu vaxt Türk sözlərini eşitdik. Bu da, Hindistanın ədəbiyyatında bir çox türk sözləri olduğunu göstərir.
Biz Sirhiddə turumuzun sonuncu dayanacağı olan İmam Rabbani Kompleksindəyik. (Əhməd-i Faruk-i Sihrindi) İmam Rəbbani həzrətləri 1563-cü ildə Sihrinddə doğulub. 1625-ci ildə elə burada da vəfat etmişdir. Kompleks ətrafında təxminən 100-150, Sirhinddə isə təxminən 400-500 nəfər müsəlman var. Külliyenin məsulu Rəbbaninin 10-cu göbəkdən nəvəsi Şeyx Zübeyr ilə söhbət edirik.
Rəbbani həzrətlərinin məzarını ziyarət edirik və dualar oxuyuruq. O, özündən öncə vəfat edən iki oğlu ilə burada yatır. Girişinin solunda İmam Rəbbaninin oğlu Şeyx Məhəmməd Masumun, sağda isə İmam Masumun oğlu İmam Seyfəddinin qəbirlərini ziyarət edirik. Şeyx Zübeyr deyir ki, bu yerin müsəlmanları kömək umur və onlar bütün müsəlmanlardan kömək gözləyirlər. Xüsusilə, Türkiyədən çox ziyaretçi gəldiyini və onların yardımları ilə külliyenin işlərinin irəlilədiyini qeyd etdi.
Biz bu səfərin sonuna gəldik. Ancaq dünyanın ərazicə yeddinci ölkəsi və əhalisi baxımından ikinci ən böyük ölkəsi olan Hindistanı bir həftəyə ziyarət etmək və anlamaq mümkün deyil. Xüsusilə, Türk əsərlərinin sıx olduğu bölgələri tanıtmaq istəyirik. Əkbər Şah tərəfindən tikilmiş Fatehpur Sirki şəhərini və sarayını görə bilmədik. İnşallah, turun digər hissəsində Türk əsərlərini sizinlə bölüşmək imkanı olar. Dünyanın ən tolerant, mədəni və köklü bir milləti olan Türk Millətinin Dünya Türk Birliyini qurması dilək və arzuları ilə oxucularıma hörmətlər təqdim edir və başqa bir yazıda görüşmək üçün «Allaha əmanət olun!»- deyirəm.
Dr. Orhan Gedikli / Ufuk Ötesi